TYT TÜRKLERİN İSLAMİYET’İ KABULÜ VE İLK TÜRK-İSLAM DEVLETLERİ

0
78
TYT Türklerin İslamiyet'i kabulü ve ilk Türk-İslam devletleri konu anlatımı kapağı

TYT Türklerin İslamiyet’i Kabulü ve İlk Türk-İslam Devletleri konu anlatımı kapsamında Türklerin Müslümanlarla ilk temasları, Talas Savaşı, kabulü kolaylaştıran etkenler, Karahanlılar, Gazneliler ve Büyük Selçuklular ile devlet-toplum düzeni ve ilk Türk-İslam eserleri işlenecektir.
TYT tarih konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Türklerin İslamiyet’le Tanışması

Türklerin İslamiyet’i kabulü bir anda ve tek bir olayla değil, zaman içinde gelişen askerî, siyasi ve ticari temaslarla gerçekleşti. Hz. Ömer Dönemi’nde İran’ın fethedilmesiyle Türkler Müslümanlarla sınır komşusu oldu. Hz. Osman Dönemi’nde Hazarlarla ilk askerî mücadeleler yaşandı. Emevilerin Arap olmayan Müslümanları mevali olarak ikinci planda tutması Türklerin İslamiyet’e yaklaşmasını yavaşlattı. Abbasilerin eşitlikçi ve daha hoşgörülü siyaseti ise Türklerle ilişkileri geliştirdi; Türkler Abbasi ordusunda ve yönetiminde önemli görevler üstlendi.

Hz. Ömerİran’ın fethiyle Türkler ve Müslümanlar komşu oldu.

Hz. OsmanHazarlar çevresinde ilk askerî mücadeleler başladı.

EmevilerMevali politikası yakınlaşmayı geciktirdi.

AbbasilerEşitlikçi siyaset ilişkileri ve hizmet alanlarını geliştirdi.
Örnek - 1
Emeviler Dönemi’nde Türklerin İslamiyet’e geçişinin yavaş, Abbasiler Dönemi’nde ise yakınlaşmanın hızlı olması aşağıdakilerden hangisinin dinî ve siyasi ilişkiler üzerindeki etkisini gösterir?

A) Coğrafi keşiflerin
B) Yönetimlerin farklı toplumlara yaklaşımının
C) Feodal üretim sisteminin
D) Deniz ticaretinin sona ermesinin
E) Yazının kullanılmamasının
Emevilerin ayrımcı mevali politikası uzaklaşmaya, Abbasilerin eşitlikçi yaklaşımı ise Türklerin İslam toplumu ve devletiyle daha güçlü bağ kurmasına yol açmıştır.

Cevap: B

Talas Savaşı (751)

Batı Türkistan ve İpek Yolu üzerinde üstünlük kurmak isteyen Çin ile Abbasiler Talas’ta karşılaştı. Karluk Türkleri Abbasileri destekledi ve savaş Çin’in yenilgisiyle sonuçlandı. Böylece Çin’in Orta Asya’daki ilerleyişi sınırlandı, Türklerle Müslümanlar arasındaki askerî mücadele yerini yakınlaşmaya bıraktı.

Talas Savaşı Türklerin hemen ve bütünüyle Müslüman olması demek değildir; fakat İslamiyet’in Türkler arasında yayılmasını hızlandıran önemli bir dönüm noktasıdır. Savaşta esir alınan Çinli ustalar aracılığıyla kâğıt üretiminin Semerkant ve İslam dünyasında yaygınlaşması, kültürel etkileşimin de güçlendiğini gösterir.

Çin-Abbasi rekabetiBatı Türkistan ve İpek Yolu hâkimiyeti

Karluk desteğiTürkler Abbasilerin yanında savaştı.

Talas zaferiÇin’in Orta Asya ilerleyişi sınırlandı.

Yakınlaşmaİslamiyet’in Türkler arasında yayılması hızlandı.
Dikkat
Talas Savaşı “Türklerin tamamının İslamiyet’i kabul ettiği tarih” değildir. Savaş, Türk-Arap ilişkilerini olumlu yönde değiştiren ve kabul sürecini hızlandıran dönüm noktasıdır.
Örnek - 2
Talas Savaşı’ndan sonra Türklerle Müslümanlar arasındaki ilişkilerin gelişmesi ve kâğıt üretiminin İslam dünyasında yayılması aşağıdaki yargılardan hangisini destekler?

A) Savaşın yalnız askerî sonuç doğurduğunu
B) Siyasi gelişmelerin kültürel etkileşimi de artırabildiğini
C) Çin’in bütün Asya’yı hâkimiyetine aldığını
D) Türklerin yerleşik yaşamı tamamen bıraktığını
E) Abbasilerin Orta Asya’dan çekildiğini
Talas, siyasi ve askerî güç dengesini değiştirirken Türk-Müslüman yakınlaşmasını ve kâğıt üretimi gibi teknik bilgilerin aktarımını da desteklemiştir.

Cevap: B

Türklerin İslamiyet’i Kabulünü Kolaylaştıran Etkenler

Eski Türk inanç ve değerleriyle İslamiyet arasında görülen bazı benzerlikler kabul sürecini kolaylaştırdı. Gök Tanrı inancındaki tek ve yüce yaratıcı düşüncesi, ahiret ve kader inancı, kurban geleneği, ahlak ve temizlik anlayışı bunlar arasındaydı. Türklerin cihan hâkimiyeti ve alplik düşüncesi de İslamiyet’teki cihat ve gaza anlayışıyla bağ kurulmasını kolaylaştırdı.

İnanç benzerlikleriTek Tanrı, ahiret, kader, cennet-cehennem ve kurban anlayışı.
Toplumsal değerlerAdalet, doğruluk, temizlik, dayanışma ve ruhban ayrıcalığının bulunmaması.
Siyasi-askerî yakınlıkCihan hâkimiyeti ile cihat-gaza, alplik ile gazilik arasında bağ kurulması.
Etkileşim ortamıTalas, Müslüman tüccarlar, dervişler ve Abbasi hizmetindeki Türkler.

Kabul süreci topluluklara göre farklı tarihlerde gerçekleşti. Orta Asya’da İslamiyet’i kabul eden ilk Türk boyu Karluklar, ilk Müslüman Türk devleti Karahanlılardır. Doğu Avrupa’da İslamiyet’i kabul eden ilk Türk devleti ise İtil Bulgarlarıdır. Müslüman olan Oğuzlara zamanla Türkmen denildi.

Örnek - 3
Türklerin İslamiyet’i kabulünde tek Tanrı ve ahiret inancı, adalet anlayışı, Müslüman tüccarlarla ilişkiler ve Abbasilerin tutumu etkili olmuştur. Buna göre kabul süreciyle ilgili aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?

A) Yalnız askerî zorlamayla gerçekleştiğine
B) Dinî, toplumsal ve siyasi etkenlerin birlikte rol oynadığına
C) Bütün Türk boylarının aynı anda Müslüman olduğuna
D) Eski Türk kültürünün bütünüyle ortadan kalktığına
E) Ticari ilişkilerin hiçbir etkisinin bulunmadığına
Verilen unsurlar inanç benzerliklerinden ticarete ve devlet siyasetine uzanır. Bu çeşitlilik, kabulün tek nedene indirgenemeyeceğini gösterir.

Cevap: B

Karahanlılar, Gazneliler ve Büyük Selçukluların başlıca siyasi merkezlerini gösteren harita

Karahanlılar (840-1212)

Karluk, Yağma, Çiğil ve Tuhsi boylarının oluşturduğu Karahanlı Devleti, Bilge Kül Kadir Han tarafından kuruldu; merkezi Balasagun’du. Hakaniye Devleti olarak da bilinen Karahanlılar, Satuk Buğra Han Dönemi’nde İslamiyet’i kabul etti. Satuk Buğra Han Müslüman olduktan sonra Abdülkerim adını aldı.

Karahanlılar Orta Asya’da kurulan ilk Müslüman Türk devleti olmalarına rağmen eski Türk geleneklerini bırakmadı. Ülkenin doğu ve batı olarak yönetilmesi, han-hakan unvanları, Türkçenin resmî ve edebî dil olarak kullanılması, Uygur alfabesi ve boy örgütlenmesi kültürel sürekliliği gösterir. Halife adına hutbe okutulması ve para bastırılması, medrese-cami gibi kurumların gelişmesi ise İslam kültürünün etkisidir.

Eski Türk mirasıİkili teşkilat, han-hakan unvanları, Türkçe ve Uygur alfabesi

İslam kültürüHutbe, halife onayı, cami, medrese ve yeni hukuk anlayışı

Türk-İslam senteziİki kültürün kurum ve eserlerde kaynaşması

Karahanlılar döneminde ribat denilen kervansaraylar, medreseler, hastaneler ve şehir yapıları gelişti. Türk-İslam edebiyatının ilk önemli eserleri bu kültür çevresinde ortaya çıktı. Yusuf Kadir Han’ın ölümünden sonra taht mücadeleleri devleti Doğu ve Batı olarak ikiye ayırdı; Doğu Karahanlılara Karahitaylar, Batı Karahanlılara Harzemşahlar son verdi.

Örnek - 4
Karahanlılarda ikili teşkilatın ve Türkçenin sürdürülmesine karşılık halife adına hutbe okunması ve medreselerin yaygınlaşması aşağıdakilerden hangisine kanıttır?

A) Eski Türk kültürünün tamamen terk edildiğine
B) Türk ve İslam kültürlerinin kaynaşmasına
C) Devletin Bizans yönetimine girdiğine
D) Yalnız göçebe hayatın sürdüğüne
E) Arapçanın tek resmî dil olduğuna
İkili teşkilat ve Türkçe kültürel devamlılığı; hutbe ve medrese İslam kültürünün etkisini gösterir. İki grubun birlikte bulunması Türk-İslam sentezinin kanıtıdır.

Cevap: B

Gazneliler (963-1186)

Gazneliler, Samanoğullarının Türk komutanlarından Alp Tigin tarafından Afganistan’daki Gazne şehrinde kuruldu. Devlet en parlak dönemini Gazneli Mahmut zamanında yaşadı. Abbasi halifesini koruması üzerine Mahmut’a sultan unvanı verildi; böylece bu unvanı kullanan ilk Türk hükümdarı oldu.

Gazneli Mahmut’un Hindistan’a düzenlediği seferler İslamiyet’in bölgede yayılmasını sağladı ve ileride Pakistan ile Bangladeş’in oluşacağı sahadaki Müslüman nüfusun güçlenmesine katkıda bulundu. Saray ve orduda Türkçe, bilim ve edebiyatta Farsça, din ve hukukta Arapça kullanılması devletin çok kültürlü yapısını yansıtır.

KuruluşAlp Tigin; merkez Gazne, hâkimiyet alanı Afganistan, İran ve Hindistan çevresi.
Gazneli MahmutHindistan seferleri ve “sultan” unvanıyla devletin en parlak dönemi.
Çok uluslu yapıGeniş sahada farklı halklar ve farklı kullanım alanlarına sahip diller.
Zayıflama1040 Dandanakan yenilgisiyle başlayan süreç, 1186’da Gurlularla sona erdi.

Gazneli ordusunda Türk gulamların yanında yerel askerler ve savaş filleri de bulunuyordu. Bu çeşitlilik geniş coğrafyada askerî güç sağlasa da yönetici tabaka ile halk arasındaki dil ve kültür farklılıkları devlet bütünlüğünü zorlaştırdı. Sultan Mesut’un Büyük Selçuklulara 1040 Dandanakan Savaşı’nda yenilmesi Gaznelilerin yıkılma sürecini başlattı.

Örnek - 5
Gaznelilerde saray ve orduda Türkçe, bilim ve edebiyatta Farsça, din ve hukuk alanında Arapça kullanılması öncelikle aşağıdakilerden hangisini gösterir?

A) Devletin çok kültürlü bir coğrafyada kurulduğunu
B) Türkçenin tamamen yasaklandığını
C) Halkın tamamının aynı kökenden geldiğini
D) İkili teşkilatın zorunlu olduğunu
E) Fetihlerin yalnız Anadolu’da yapıldığını
Dillerin yönetim, bilim ve din gibi farklı alanlarda kullanılması, devletin Türk, İran ve İslam kültür çevrelerinin kesiştiği çok uluslu bir yapıya sahip olduğunu gösterir.

Cevap: A

Büyük Selçuklu Devleti (1040-1157)

Selçuklular Oğuzların Üçok koluna bağlı Kınık boyundandır. Selçuk Bey, Oğuz Yabgu Devleti’nden ayrılarak Cend’e yerleşti ve burada İslamiyet’i kabul etti. Tuğrul ve Çağrı beylerin Gaznelileri Dandanakan Savaşı’nda yenmesiyle 1040’ta Büyük Selçuklu Devleti resmen kuruldu.

Gelişme Önemi
Dandanakan (1040) Gazneliler yenildi; Büyük Selçuklu Devleti resmen kuruldu ve batıya ilerleyiş hızlandı.
Pasinler (1048) Büyük Selçuklular ile Bizans arasındaki ilk büyük savaştır; Bizans’a bağlı kuvvetler yenildi.
Bağdat Seferi (1055) Tuğrul Bey Abbasi halifesini Büveyhoğulları baskısından kurtardı; siyasi güç Selçuklu sultanında, dinî otorite halifede toplandı.
Malazgirt (1071) Alparslan Bizans’ı yenerek Anadolu’nun Türk yerleşimine açılmasını sağladı.
Katvan (1141) Karahitay yenilgisi Büyük Selçukluların zayıflama sürecini hızlandırdı.

Tuğrul Bey’in 1055’te Bağdat’a girmesiyle Abbasi halifesi üzerindeki Büveyhoğulları baskısı sona erdi. Halife Tuğrul Bey’e “Doğu’nun ve Batı’nın Sultanı” unvanını verdi. Bu gelişmeyle İslam dünyasının siyasi koruyuculuğu Türk hükümdarlarına geçerken halifenin dinî saygınlığı sürdü.

Örnek - 6
Abbasi halifesinin Tuğrul Bey’e “Doğu’nun ve Batı’nın Sultanı” unvanını vermesi aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

A) Halifeliğin tamamen kaldırıldığının
B) Selçukluların İslam dünyasında siyasi üstünlük kazandığının
C) Büyük Selçukluların Bizans’a bağlandığının
D) Arapçanın resmî dil olmaktan çıkarıldığının
E) Karahanlıların yeniden kurulduğunun
Tuğrul Bey halifeyi koruyarak İslam dünyasının siyasi liderliğini üstlendi; halife ise dinî otorite ve saygınlığını korudu.

Cevap: B

Alparslan Dönemi’nde Ani ve Kars alındı, Nizamülmülk vezir yapıldı ve Malazgirt zaferi kazanıldı. Melikşah Dönemi devletin en geniş sınırlara ulaştığı parlak dönemdi. Nizamiye Medreseleri eğitim ve devlet görevlisi yetiştirme amacıyla geliştirildi; ikta sistemiyle devlet gelirleri hizmet karşılığı görevlilere ayrıldı. Ömer Hayyam başkanlığındaki kurul Celâli Takvimi’ni hazırladı.

Hasan Sabbah’ın Batınilik faaliyetleri ve devlet adamlarına yönelik saldırılar merkezî otoriteyi sarstı. Melikşah’ın ölümünden sonra taht mücadeleleri başladı; Katvan yenilgisi ve Oğuz isyanları devleti zayıflattı. Sultan Sencer’in 1157’de ölümüyle Büyük Selçuklu Devleti sona erdi.

Bâtınîlik adı, dinî metinlerin görünen anlamlarının yanında yalnızca yetkili imamın bilebileceği gizli anlamlar bulunduğunu savunan akımlar için kullanılır. Büyük Selçuklu döneminde Hasan Sabbah’ın öncülük ettiği İsmâilî hareket bu çerçevede anılmıştır. Nizamiye medreseleri, eğitim ve devlet görevlisi yetiştirmenin yanında Ehl-i sünnet düşüncesini güçlendirmeyi ve Şiî-Bâtınî görüşlere ilmî cevap vermeyi de amaçlamıştır.

Dikkat
Büyük Selçuklu Devleti ile Türkiye Selçuklu Devleti aynı devlet değildir. Büyük Selçuklular İran merkezli geniş bir imparatorluk kurdu; Anadolu’daki yerleşme, ilk beylikler ve Türkiye Selçukluları sonraki konunun ayrıntılı kapsamıdır.
Örnek - 7
Nizamiye Medreselerinde devlet görevlilerinin yetiştirilmesi ve Batınilikle fikrî mücadele edilmesi bu kurumların hangi alanlarda işlev gördüğünü gösterir?

A) Yalnız askerî ve ekonomik
B) Eğitim, yönetim ve düşünce hayatı
C) Yalnız denizcilik ve ticaret
D) Tarım ve hayvancılık
E) Sömürgecilik ve sanayi
Medreseler eğitim verirken bürokrasiye insan kaynağı sağlamış ve devletin karşı karşıya olduğu fikrî-siyasi hareketlerle mücadelede rol üstlenmiştir.

Cevap: B

İlk Türk-İslam Devletlerinde Yönetim ve Toplum

İlk Türk-İslam devletleri eski Türk yönetim geleneğini İslam kurumlarıyla birleştirdi. Kut ve hanedanın ortak yönetme hakkı düşüncesi sürdü; bunun yanında halifenin hükümdarlığı tanıdığını bildiren menşur (onay belgesi) alınması, halife adına hutbe okutulması ve para bastırılması meşruiyetin İslami yönünü güçlendirdi. Hakan ve han yanında emir, melik ve sultan gibi unvanlar kullanılmaya başladı.

Hükümdarlık işaretleriHutbe, para, tuğra, taht ve sancak da hükümdarlık işaretleriydi. Çetr, hükümdarın üstünde taşınan hâkimiyet şemsiyesiydi. Tıraz, hükümdarın ad ve unvanları işlenmiş giysisiydi. Nevbet, saray önünde belirli vakitlerde çalınan davul ve kös takımının tören icrasıydı.
Divan teşkilatıVezaret genel yönetim, tuğra yazışma, istifa maliye, arz askerlik, işraf denetim işlerini yürüttü.
HukukŞer’i hukukta kadılar; örfi hukukta hükümdar ve devlet görevlileri yetkiliydi.
OrduGulâmlar sarayda eğitim gören ve sultanın hizmetinde askerî görevler üstlenen askerlerdi. Hassa ordusu sultanın doğrudan emrindeki merkez kuvvetiydi; gulâmlar bu ordunun önemli bir bölümünü oluşturuyordu. Eyalet kuvvetleri, Türkmenler ve yardımcı birlikler de ordunun diğer unsurlarıydı.

Toprak yönetiminde has, ikta ve mülk gibi uygulamalar görüldü. Has arazinin geliri hükümdar ve ailesine ayrılırdı; mülk arazi ise kişiye ait özel mülktü. İkta toprağın mülkiyetini değil, vergi gelirini hizmet karşılığında bir görevliye bırakıyordu. İkta sahibi bölgenin güvenlik ve üretimini gözetiyor, topladığı gelirle asker besliyordu. Böylece devlet hazinesine yük olmadan ordu kurulması, taşrada güvenliğin sağlanması ve tarımsal süreklilik amaçlandı.

Toprak geliriDevlet, belirli bölgenin vergi gelirini görevliye ayırdı.

İkta sahibiBölgenin düzenini sağladı ve üretimi korudu.

Asker yetiştirmeGelirle atlı askerlerin ihtiyaçları karşılandı.

Devlet yararıHazine yükü azaldı, taşra ve ordu güçlendi.
Örnek - 8
İkta sahibinin bölgeden topladığı vergiyle asker yetiştirmesi ve bölgenin güvenliğini sağlaması aşağıdakilerden hangisine katkıda bulunur?

A) Hazinenin yükünün azalmasına ve taşra denetiminin güçlenmesine
B) Toprak mülkiyetinin bütünüyle özel kişilere geçmesine
C) Düzenli ordunun ortadan kalkmasına
D) Üretimin yasaklanmasına
E) Halifeliğin saltanata dönüşmesine
İkta gelirinin asker ve yerel düzen için kullanılması, merkezî hazinenin giderlerini azaltırken taşrada güvenlik ve üretimin sürdürülmesini destekler.

Cevap: A

Türk-İslam Dünyasında İlk Eserler

Karahanlı kültür çevresinde Türkçe, devlet ve toplum düşüncesini, dil zenginliğini, ahlakı ve tasavvufu anlatan önemli eserler verildi. Bu eserler İslamiyet’in kabulünden sonra Türkçenin ortadan kalkmadığını; yeni dinî ve siyasi kavramları ifade edecek biçimde geliştiğini gösterir.

Eser Yazar ve temel özellik
Kutadgu Bilig Yusuf Has Hacip tarafından yazıldı. “Mutluluk veren bilgi” anlamındadır; ideal devlet, adalet ve hükümdar-halk görevlerini anlatan ilk Türk-İslam siyasetnamelerindendir.
Divânü Lûgati’t-Türk Kaşgarlı Mahmut’un Araplara Türkçe öğretmek ve Türk dilinin zenginliğini göstermek için hazırladığı sözlüktür; Türk dünyası haritasını da içerir.
Atabetü’l-Hakayık Edip Ahmet Yükneki’nin ahlak, bilgi ve dinî öğütleri işlediği nasihatname niteliğindeki manzum eserdir.
Divân-ı Hikmet Ahmed Yesevi’nin Türkçe hikmetlerinin toplandığı tasavvufi eserdir; İslamiyet’in Türkler arasında anlaşılır dille yayılmasına katkı sağladı.
Örnek - 9
Kaşgarlı Mahmut’un Divânü Lûgati’t-Türk’ü Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazması ve esere Türk dünyası haritası eklemesi aşağıdakilerden hangisini gösterir?

A) Türk dilinin ve kültürünün tanıtılmak istendiğini
B) Türkçenin kullanımının yasaklandığını
C) Eserin yalnız askerî amaçla hazırlandığını
D) Karahanlıların İslamiyet’i terk ettiğini
E) Arapçanın bilinmediğini
Sözlük, Türkçeyi öğretirken Türk topluluklarının dili, coğrafyası ve kültürü hakkında bilgi verir; bu nedenle Türk dilini ve kültürünü tanıtma amacı taşır.

Cevap: A

Örnek - 10
Kutadgu Bilig’de ideal devlet ve hükümdarın görevlerinin, Divân-ı Hikmet’te ise dinî ve ahlaki öğütlerin Türkçe anlatılması aşağıdaki yargılardan hangisini destekler?

A) Türkçenin yeni kültürel ve dinî kavramları aktaracak biçimde kullanıldığını
B) Yazılı kültürün sona erdiğini
C) Bütün eserlerin Arapça yazıldığını
D) Devlet yönetiminin yalnız sözlü kurallara dayandığını
E) Eski Türk kültürüyle bütün bağların koptuğunu
Siyaset, ahlak ve tasavvuf gibi alanların Türkçe eserlerle anlatılması, Türkçenin İslam kültür çevresinde gelişerek kullanılmaya devam ettiğini gösterir.

Cevap: A

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz