TYT Selçuklu Türkiyesi ve Anadolu’nun Türkleşmesi konu anlatımı kapsamında Anadolu’ya Türk akınları, ilk beylikler, Türkiye Selçuklu Devleti, Haçlı Seferleri, ticaret ve kültür hayatı ile Kösedağ sonrasındaki siyasi dönüşüm işlenecektir.
TYT tarih konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Anadolu’ya Türk Akınları ve Malazgirt
Anadolu’nun Türkleşmesi tek bir savaşın sonucu değildir. Akın ve göçlerle başlayan süreç; fetih, yerleşme, beyliklerin kurulması, şehirlerin imarı, ticaret yollarının güvenliği ve kültürel kurumların yayılmasıyla kalıcı hâle geldi. Malazgirt (1071) Anadolu’nun kapılarını açarken Miryokefalon (1176) Türk yurdu olma sürecini kesinleştirdi.
Türklerin Anadolu’ya ilk gelişleri IV. yüzyılın sonlarında Avrupa Hunları, VI. yüzyılda ise Sabarlar tarafından gerçekleştirildi. Ancak bu hareketler kalıcı yerleşme amacı taşımıyordu. Anadolu’yu yurt edinmeye yönelik düzenli Oğuz-Türkmen akınları, Büyük Selçuklular Dönemi’nde başladı.
Çağrı Bey’in 1015-1021 arasındaki keşif seferleri Anadolu’nun yurt edinmeye elverişli olduğunu gösterdi. Selçuklu kuvvetleri 1048 Pasinler Savaşı‘nda Bizans-Gürcü ordusunu yenerek Anadolu’daki ilerleyişini hızlandırdı. Sultan Alp Arslan’ın 1064’te Ani’yi fethetmesinin ardından Bizans ile Büyük Selçuklu orduları 1071’de Malazgirt Ovası’nda karşılaştı.
→
→
→
Alp Arslan’ın kazandığı Malazgirt Savaşı, Bizans’ın Anadolu’daki savunma gücünü sarstı. Selçuklu komutanlarına fethettikleri toprakların bırakılması, fetihlerin hızlanmasını ve ilk Türk beyliklerinin kurulmasını sağladı. Büyük Türkmen kitleleri Anadolu’ya göç etti; böylece Türkiye tarihi ve Anadolu’yu yurt edinme süreci başladı.
Anadolu’da Kurulan İlk Türk Beylikleri
Malazgirt’ten sonra kurulan ilk beylikler yalnız askerî sınır gücü değildi. Bulundukları bölgeleri savundular, Türkmenleri yerleştirdiler ve cami, medrese, köprü, kümbet gibi eserlerle Anadolu’nun Türk-İslam kimliğini güçlendirdiler.
| Beylik | Öne çıkan özellik | Hatırlatıcı eser/kişi |
|---|---|---|
| Saltuklular | Doğu Anadolu’da Gürcü ve Haçlılara karşı mücadele | Mama Hatun Külliyesi, Üç Kümbetler |
| Mengücekliler | Erzincan, Kemah ve Divriği çevresinde imar | Divriği Ulu Cami ve Darüşşifası |
| Danişmentliler | Orta Anadolu’da siyasi ve kültürel güç | Yağıbasan Medresesi, Danişmentnâme |
| Artuklular | Bilim, teknik ve mimaride gelişme | El-Cezerî, Malabadi Köprüsü |
| Çaka Beyliği | Ege’de Türk denizciliğinin başlaması | Çaka Bey, ilk Türk donanması |
Türkiye Selçuklu Devleti’nin Kuruluşu ve Güçlenmesi
Kutalmışoğlu Süleyman Şah, İznik’i merkez yaparak 1077’de Türkiye Selçuklu Devleti’ni kurdu. Devlet, Büyük Selçuklulara bağlı bir siyasi güç olarak doğsa da zamanla bağımsız hareket etti. I. Haçlı Seferi sırasında İznik’in kaybedilmesi üzerine I. Kılıç Arslan merkezi Konya’ya taşıdı.
I. Mesut Haçlılar ve Bizans’la mücadele ederek devleti yeniden güçlendirdi. II. Kılıç Arslan’ın 1176’da Bizans’ı Miryokefalon Savaşı‘nda yenmesi, Bizans’ın Anadolu’yu Türklerden geri alma ümidini büyük ölçüde sona erdirdi. Türk yerleşmeleri Batı Anadolu yönünde hızlandı.
→
→
→
Haçlı Seferleri ve Anadolu
XI. yüzyılın sonlarında başlayan Haçlı Seferleri; Kudüs ve kutsal yerleri ele geçirme, Bizans’a yardım etme, Türkleri Anadolu’dan çıkarma, Doğu’nun zenginliklerine ulaşma ve ticaret yollarını denetleme gibi dinî, siyasi ve ekonomik nedenlere dayanıyordu.
Birinci Haçlı Seferi’nde Haçlı orduları İznik’i kuşattı; I. Kılıcarslan kuşatmayı yarıp şehre giremedi. 19 Haziran 1097’de İznik garnizonu şehri Bizans İmparatoru’na teslim etti. Bu nedenle İznik Bizans’ın denetimine geçti; Urfa, Antakya ve Kudüs’te ise Haçlı yönetimleri kuruldu. Türkiye Selçukluları Danişmentliler ve diğer beyliklerle birlikte Haçlılara karşı yıpratma savaşı yürüttü. İkinci ve Üçüncü seferlerde Haçlı orduları Anadolu’da ağır kayıplar verdi. Dördüncü Haçlı Seferi ise hedefinden saparak İstanbul’un yağmalanmasına ve Latin İmparatorluğu’nun kurulmasına yol açtı.
Ticaret, Denizcilik ve Yükselme Dönemi
Türkiye Selçukluları Anadolu’yu uluslararası ticaretin güvenli kavşağı hâline getirmeye çalıştı. Gıyaseddin Keyhüsrev 1207’de Antalya’yı, I. İzzettin Keykâvus 1214’te Sinop’u aldı. Böylece Akdeniz ve Karadeniz limanlarına ulaşıldı. I. Alaaddin Keykubad Alanya’yı fethetti, burada tersane kurdurdu ve Sinop donanmasıyla Kırım’ın önemli ticaret merkezi Suğdak’a sefer düzenledi.
Kervansaraylar ticaret yolları boyunca yaklaşık bir günlük mesafelerle kuruldu. Tüccarlara konaklama, güvenlik ve sağlık hizmeti verildi; saldırı veya kaza nedeniyle oluşan zararların devlet tarafından karşılanması ticareti teşvik etti. Düşük gümrük vergileri ve yabancı tüccarlarla yapılan anlaşmalar Anadolu’nun ekonomik canlılığını artırdı.
+
+
=
Devlet, Toplum ve Kültür Hayatı
Türkiye Selçukluları Büyük Selçuklu teşkilatını Anadolu şartlarına uyarladı. Ülke hanedanın ortak malı sayıldı; hükümdar adına hutbe okutulması ve para bastırılması egemenlik göstergesiydi. Devlet işleri divanlarda görüşülür, taşrada şer’i ve hukuki işlere kadılar bakardı. İkta sistemi ile toprak gelirleri hizmet karşılığında görevlilere bırakılır; ikta sahipleri atlı asker yetiştirir, üretimin sürmesini ve bölge güvenliğini sağlardı.
Yerleşik şehir hayatıyla konargöçer Türkmen yaşamı birlikte varlığını sürdürdü. Ahiler esnaf ve zanaatkârlar arasında dayanışmayı, meslek eğitimini ve ticari ahlakı güçlendirdi. Gaziyân-ı Rûm sınır savaşçılarını, Abdalân-ı Rûm dervişleri, Bâcıyân-ı Rûm ise kadınların üretim ve dayanışma örgütlenmesini temsil etti.
Medreseler eğitim, darüşşifalar sağlık, imarethaneler ücretsiz yemek ve kervansaraylar ulaşım-ticaret hizmeti sundu. Mevlânâ, Hacı Bektaş Veli, Yunus Emre, Ahi Evran, Muhyiddin Arabî ve Sadreddin Konevî gibi isimler dönemin düşünce ve kültür hayatını zenginleştirdi. Saray ve resmî yazışmalarda Farsça, bilimde Arapça kullanılırken halkın dili Türkçeydi.
Moğol Baskısı, Kösedağ ve İkinci Beylikler
I. Alaaddin Keykubad, Moğol tehlikesine karşı sınır kalelerini güçlendirdi ve ittifak arayışlarına girdi. Ancak 1230 Yassıçemen Savaşı‘nda Harzemşahların yenilmesi, Anadolu ile Moğollar arasındaki tampon gücün ortadan kalkmasına yol açtı. II. Gıyaseddin Keyhüsrev Dönemi’ndeki yönetim sorunları ve 1240 Baba İshak İsyanı merkezî otoriteyi daha da zayıflattı.
Moğollar, Türkiye Selçuklu ordusunu 1243 Kösedağ Savaşı‘nda yenerek devleti kendilerine bağımlı hâle getirdi. Taht mücadeleleri arttı, ticaret yollarının güvenliği bozuldu ve Anadolu’da ikinci dönem Türk beylikleri ortaya çıktı. Moğol baskısıyla batıya yönelen yeni Türkmen göçleri, Batı Anadolu’nun Türkleşmesini hızlandırdı.
→
→
→
İkinci dönem beylikleri arasında Karamanoğulları, Germiyanoğulları, Karesioğulları, Aydınoğulları, Menteşeoğulları, Saruhanoğulları, Candaroğulları, Hamitoğulları, Dulkadiroğulları, Ramazanoğulları ve Osmanoğulları bulunur. Bu siyasi parçalanma, bir sonraki dönemde Anadolu Türk birliğini kurma mücadelesinin temelini oluşturdu.
Sonraki konu: Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu: Beylikten Devlete
