TYT SELÇUKLU TÜRKİYESİ VE ANADOLU’NUN TÜRKLEŞMESİ

0
82
TYT Selçuklu Türkiyesi ve Anadolu'nun Türkleşmesi konu anlatımı kapağı

TYT Selçuklu Türkiyesi ve Anadolu’nun Türkleşmesi konu anlatımı kapsamında Anadolu’ya Türk akınları, ilk beylikler, Türkiye Selçuklu Devleti, Haçlı Seferleri, ticaret ve kültür hayatı ile Kösedağ sonrasındaki siyasi dönüşüm işlenecektir.
TYT tarih konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Anadolu’ya Türk Akınları ve Malazgirt

Anadolu’nun Türkleşmesi tek bir savaşın sonucu değildir. Akın ve göçlerle başlayan süreç; fetih, yerleşme, beyliklerin kurulması, şehirlerin imarı, ticaret yollarının güvenliği ve kültürel kurumların yayılmasıyla kalıcı hâle geldi. Malazgirt (1071) Anadolu’nun kapılarını açarken Miryokefalon (1176) Türk yurdu olma sürecini kesinleştirdi.

Türklerin Anadolu’ya ilk gelişleri IV. yüzyılın sonlarında Avrupa Hunları, VI. yüzyılda ise Sabarlar tarafından gerçekleştirildi. Ancak bu hareketler kalıcı yerleşme amacı taşımıyordu. Anadolu’yu yurt edinmeye yönelik düzenli Oğuz-Türkmen akınları, Büyük Selçuklular Dönemi’nde başladı.

Çağrı Bey’in 1015-1021 arasındaki keşif seferleri Anadolu’nun yurt edinmeye elverişli olduğunu gösterdi. Selçuklu kuvvetleri 1048 Pasinler Savaşı‘nda Bizans-Gürcü ordusunu yenerek Anadolu’daki ilerleyişini hızlandırdı. Sultan Alp Arslan’ın 1064’te Ani’yi fethetmesinin ardından Bizans ile Büyük Selçuklu orduları 1071’de Malazgirt Ovası’nda karşılaştı.

1015-1021Çağrı Bey’in keşif akınları

1048Pasinler Zaferi

1064Ani’nin fethi

1071Malazgirt Zaferi

Alp Arslan’ın kazandığı Malazgirt Savaşı, Bizans’ın Anadolu’daki savunma gücünü sarstı. Selçuklu komutanlarına fethettikleri toprakların bırakılması, fetihlerin hızlanmasını ve ilk Türk beyliklerinin kurulmasını sağladı. Büyük Türkmen kitleleri Anadolu’ya göç etti; böylece Türkiye tarihi ve Anadolu’yu yurt edinme süreci başladı.

Dikkat
Malazgirt, Anadolu’nun bir anda bütünüyle Türk yurdu hâline geldiği tarih değildir. Zafer, Anadolu’nun kapılarını açmış; kalıcı Türkleşme yerleşmeler, siyasi teşkilatlanma ve Miryokefalon gibi sonraki gelişmelerle tamamlanmıştır.
Örnek - 1
Malazgirt Zaferi’nden sonra Selçuklu komutanlarının fethettikleri bölgelerde beylikler kurması aşağıdakilerden hangisini doğrudan hızlandırmıştır?

A) Anadolu’nun Türkleşmesini ve İslamlaşmasını
B) Bizans’ın merkezî otoritesinin güçlenmesini
C) Haçlı Seferlerinin sona ermesini
D) Moğol baskısının ortadan kalkmasını
E) Osmanlı siyasi birliğinin kurulmasını
Fetihlerin yerleşme ve siyasi örgütlenmeyle desteklenmesi, Anadolu’daki Türk nüfusunun ve Türk-İslam kültürünün kalıcılaşmasını hızlandırmıştır.

Cevap: A

Anadolu’da Kurulan İlk Türk Beylikleri

Malazgirt’ten sonra kurulan ilk beylikler yalnız askerî sınır gücü değildi. Bulundukları bölgeleri savundular, Türkmenleri yerleştirdiler ve cami, medrese, köprü, kümbet gibi eserlerle Anadolu’nun Türk-İslam kimliğini güçlendirdiler.İlk Türk beylikleri ile İznik ve Konya Selçuklu merkezlerini gösteren Anadolu haritası

SaltuklularErzurum ve çevresi; Anadolu’daki ilk Türk beyliği
MengüceklilerErzincan-Divriği; Divriği Ulu Cami ve Darüşşifası
DanişmentlilerSivas-Tokat-Niksar; Yağıbasan Medresesi
ArtuklularMardin-Hasankeyf-Harput; El-Cezerî ve Malabadi Köprüsü
Çaka Beyliğiİzmir; ilk Türk donanması ve denizcilik faaliyetleri
Beylik Öne çıkan özellik Hatırlatıcı eser/kişi
Saltuklular Doğu Anadolu’da Gürcü ve Haçlılara karşı mücadele Mama Hatun Külliyesi, Üç Kümbetler
Mengücekliler Erzincan, Kemah ve Divriği çevresinde imar Divriği Ulu Cami ve Darüşşifası
Danişmentliler Orta Anadolu’da siyasi ve kültürel güç Yağıbasan Medresesi, Danişmentnâme
Artuklular Bilim, teknik ve mimaride gelişme El-Cezerî, Malabadi Köprüsü
Çaka Beyliği Ege’de Türk denizciliğinin başlaması Çaka Bey, ilk Türk donanması
Örnek - 2
İlk Türk beylikleriyle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

A) Saltuklular — Erzurum
B) Mengücekliler — Divriği Ulu Cami
C) Danişmentliler — Yağıbasan Medresesi
D) Artuklular — El-Cezerî
E) Çaka Beyliği — Karadeniz ticaretinin denetlenmesi
Çaka Beyliği İzmir ve Ege çevresinde denizcilik faaliyeti yürütmüştür. Karadeniz ticareti Türkiye Selçuklularının Sinop ve Suğdak siyasetiyle ilişkilidir.

Cevap: E

Türkiye Selçuklu Devleti’nin Kuruluşu ve Güçlenmesi

Kutalmışoğlu Süleyman Şah, İznik’i merkez yaparak 1077’de Türkiye Selçuklu Devleti’ni kurdu. Devlet, Büyük Selçuklulara bağlı bir siyasi güç olarak doğsa da zamanla bağımsız hareket etti. I. Haçlı Seferi sırasında İznik’in kaybedilmesi üzerine I. Kılıç Arslan merkezi Konya’ya taşıdı.

I. Mesut Haçlılar ve Bizans’la mücadele ederek devleti yeniden güçlendirdi. II. Kılıç Arslan’ın 1176’da Bizans’ı Miryokefalon Savaşı‘nda yenmesi, Bizans’ın Anadolu’yu Türklerden geri alma ümidini büyük ölçüde sona erdirdi. Türk yerleşmeleri Batı Anadolu yönünde hızlandı.

1077İznik merkezli kuruluş

I. Haçlı SeferiMerkezin Konya’ya taşınması

1176Miryokefalon Zaferi

SonuçAnadolu’da Türk hâkimiyetinin kesinleşmesi
Örnek - 3
Aşağıdaki gelişmelerden hangisi kronolojik olarak diğerlerinden önce gerçekleşmiştir?

A) Ani’nin fethedilmesi
B) Türkiye Selçuklu Devleti’nin kurulması
C) Çağrı Bey’in Anadolu’ya keşif seferleri düzenlemesi
D) Malazgirt Savaşı’nın kazanılması
E) Miryokefalon Savaşı’nın yapılması
Çağrı Bey’in 1015-1021 arasındaki keşif seferleri; Ani’nin fethi, Malazgirt, Türkiye Selçuklularının kuruluşu ve Miryokefalon’dan önce gerçekleşmiştir.

Cevap: C

Örnek - 4
Türkiye Selçuklu Devleti’nin merkezinin İznik’ten Konya’ya taşınmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kösedağ Savaşı’nın kaybedilmesi
B) I. Haçlı Seferi sırasında İznik’in elden çıkması
C) Moğollarla ittifak kurulması
D) Karadeniz ticaretinin önemini yitirmesi
E) Anadolu beyliklerinin birleşmesi
I. Haçlı Seferi’nde İznik’in kaybedilmesi, daha güvenli bir iç merkez olan Konya’nın başkent yapılmasına yol açmıştır.

Cevap: B

Dikkat
Malazgirt (1071), Anadolu’nun kapılarını Türklere açtı; Miryokefalon (1176), Bizans’ın Anadolu’yu geri alma umudunu kırarak Türk yurdu olma sürecini kesinleştirdi. İki savaşın sonuçları aynı değildir.
Örnek - 5
Malazgirt ve Miryokefalon savaşlarının ortak sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Anadolu’daki Türk hâkimiyetini güçlendirmeleri
B) Türkiye Selçuklu Devleti’ni Moğollara bağlamaları
C) İstanbul’da Latin İmparatorluğu kurmaları
D) Anadolu Türk siyasi birliğini tamamen sağlamaları
E) Osmanlı Devleti’nin kurulmasını sağlamaları
Malazgirt yerleşme ve fetih sürecini başlatmış, Miryokefalon bu hâkimiyeti kalıcılaştırmıştır. İkisi de Anadolu’daki Türk varlığını güçlendirmiştir.

Cevap: A

Haçlı Seferleri ve Anadolu

XI. yüzyılın sonlarında başlayan Haçlı Seferleri; Kudüs ve kutsal yerleri ele geçirme, Bizans’a yardım etme, Türkleri Anadolu’dan çıkarma, Doğu’nun zenginliklerine ulaşma ve ticaret yollarını denetleme gibi dinî, siyasi ve ekonomik nedenlere dayanıyordu.

Birinci Haçlı Seferi’nde Haçlı orduları İznik’i kuşattı; I. Kılıcarslan kuşatmayı yarıp şehre giremedi. 19 Haziran 1097’de İznik garnizonu şehri Bizans İmparatoru’na teslim etti. Bu nedenle İznik Bizans’ın denetimine geçti; Urfa, Antakya ve Kudüs’te ise Haçlı yönetimleri kuruldu. Türkiye Selçukluları Danişmentliler ve diğer beyliklerle birlikte Haçlılara karşı yıpratma savaşı yürüttü. İkinci ve Üçüncü seferlerde Haçlı orduları Anadolu’da ağır kayıplar verdi. Dördüncü Haçlı Seferi ise hedefinden saparak İstanbul’un yağmalanmasına ve Latin İmparatorluğu’nun kurulmasına yol açtı.

DinîKudüs ve kutsal yerleri ele geçirme düşüncesi
SiyasiBizans’a yardım ve Türkleri Anadolu’dan çıkarma isteği
EkonomikDoğu zenginlikleri ve ticaret yolları
Kültürel sonuçDoğu-İslam dünyasındaki bilgi ve tekniklerin Avrupa’ya taşınması
Örnek - 6
Dördüncü Haçlı Seferi’nin diğerlerinden ayrılan sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Anadolu’da ilk Türk beyliğinin kurulması
B) Kudüs’ün ilk kez Haçlıların eline geçmesi
C) İstanbul’un yağmalanarak Latin İmparatorluğu’nun kurulması
D) Miryokefalon Savaşı’nın yapılması
E) Türkiye Selçuklularının Moğollara bağlanması
Dördüncü Haçlı Seferi Kudüs yerine İstanbul’a yönelmiş; şehir yağmalanmış ve burada Latin İmparatorluğu kurulmuştur.

Cevap: C

Ticaret, Denizcilik ve Yükselme Dönemi

Türkiye Selçukluları Anadolu’yu uluslararası ticaretin güvenli kavşağı hâline getirmeye çalıştı. Gıyaseddin Keyhüsrev 1207’de Antalya’yı, I. İzzettin Keykâvus 1214’te Sinop’u aldı. Böylece Akdeniz ve Karadeniz limanlarına ulaşıldı. I. Alaaddin Keykubad Alanya’yı fethetti, burada tersane kurdurdu ve Sinop donanmasıyla Kırım’ın önemli ticaret merkezi Suğdak’a sefer düzenledi.

Kervansaraylar ticaret yolları boyunca yaklaşık bir günlük mesafelerle kuruldu. Tüccarlara konaklama, güvenlik ve sağlık hizmeti verildi; saldırı veya kaza nedeniyle oluşan zararların devlet tarafından karşılanması ticareti teşvik etti. Düşük gümrük vergileri ve yabancı tüccarlarla yapılan anlaşmalar Anadolu’nun ekonomik canlılığını artırdı.

AntalyaAkdeniz’e açılma

SinopKaradeniz’e açılma

Alanya-SuğdakDonanma ve dış ticaret

SonuçAnadolu’da ticari canlılık
Örnek - 7
Türkiye Selçuklularının kervansaraylar kurması, ticaret zararlarını karşılaması ve liman şehirlerini fethetmesi öncelikle hangi amaca yöneliktir?

A) Göçebe yaşamı yaygınlaştırmaya
B) Uluslararası ticareti ve devlet gelirlerini artırmaya
C) Bizans hukukunu uygulamaya
D) Tarımsal üretimi bütünüyle bırakmaya
E) Anadolu’daki bütün beylikleri aynı anda ortadan kaldırmaya
Yolların güvenliği, tüccarın korunması ve limanların denetlenmesi Anadolu’yu ticaret merkezi yapmayı, dolayısıyla ekonomik canlılığı ve gelirleri artırmayı amaçlar.

Cevap: B

Devlet, Toplum ve Kültür Hayatı

Türkiye Selçukluları Büyük Selçuklu teşkilatını Anadolu şartlarına uyarladı. Ülke hanedanın ortak malı sayıldı; hükümdar adına hutbe okutulması ve para bastırılması egemenlik göstergesiydi. Devlet işleri divanlarda görüşülür, taşrada şer’i ve hukuki işlere kadılar bakardı. İkta sistemi ile toprak gelirleri hizmet karşılığında görevlilere bırakılır; ikta sahipleri atlı asker yetiştirir, üretimin sürmesini ve bölge güvenliğini sağlardı.

Yerleşik şehir hayatıyla konargöçer Türkmen yaşamı birlikte varlığını sürdürdü. Ahiler esnaf ve zanaatkârlar arasında dayanışmayı, meslek eğitimini ve ticari ahlakı güçlendirdi. Gaziyân-ı Rûm sınır savaşçılarını, Abdalân-ı Rûm dervişleri, Bâcıyân-ı Rûm ise kadınların üretim ve dayanışma örgütlenmesini temsil etti.

Ahiyân-ı RûmEsnaf, zanaat, meslek eğitimi ve dayanışma
Gaziyân-ı RûmFetih ve sınır güvenliğinde savaşçılar
Abdalân-ı RûmDervişler ve manevi-kültürel rehberlik
Bâcıyân-ı RûmKadınların üretim, eğitim ve dayanışması

Medreseler eğitim, darüşşifalar sağlık, imarethaneler ücretsiz yemek ve kervansaraylar ulaşım-ticaret hizmeti sundu. Mevlânâ, Hacı Bektaş Veli, Yunus Emre, Ahi Evran, Muhyiddin Arabî ve Sadreddin Konevî gibi isimler dönemin düşünce ve kültür hayatını zenginleştirdi. Saray ve resmî yazışmalarda Farsça, bilimde Arapça kullanılırken halkın dili Türkçeydi.

Örnek - 8
Ahilik teşkilatının esnafa meslek eğitimi vermesi, üretimde kaliteyi gözetmesi ve üyeleri arasında dayanışma sağlaması aşağıdakilerden hangisini gösterir?

A) Yalnız askerî amaçlarla kurulduğunu
B) Ekonomik hayatı ahlaki ve toplumsal kurallarla düzenlediğini
C) Devlet yönetimini bütünüyle ele geçirdiğini
D) Konargöçerliği zorunlu hâle getirdiğini
E) Deniz ticaretini yasakladığını
Ahilik üretim ve ticareti yalnız ekonomik bir faaliyet olarak görmemiş; mesleki yeterliliği, dayanışmayı ve ahlaki denetimi birlikte yürütmüştür.

Cevap: B

Örnek - 9
Türkiye Selçuklularında medrese, darüşşifa, imarethane ve kervansarayların yaygınlaşması aşağıdakilerden hangisinin kanıtıdır?

A) Sosyal devlet ve şehirleşme anlayışının geliştiğinin
B) Bilimsel çalışmaların yasaklandığının
C) Anadolu’nun ticaret yollarından uzaklaştığının
D) Yerleşik yaşamın sona erdiğinin
E) Bütün hizmetlerin yalnız saraya verildiğinin
Bu kurumlar eğitimden sağlığa, beslenmeden ulaşıma kadar farklı ihtiyaçları karşılayarak şehirleşmeyi ve kamusal hizmet anlayışını güçlendirmiştir.

Cevap: A

Moğol Baskısı, Kösedağ ve İkinci Beylikler

I. Alaaddin Keykubad, Moğol tehlikesine karşı sınır kalelerini güçlendirdi ve ittifak arayışlarına girdi. Ancak 1230 Yassıçemen Savaşı‘nda Harzemşahların yenilmesi, Anadolu ile Moğollar arasındaki tampon gücün ortadan kalkmasına yol açtı. II. Gıyaseddin Keyhüsrev Dönemi’ndeki yönetim sorunları ve 1240 Baba İshak İsyanı merkezî otoriteyi daha da zayıflattı.

Moğollar, Türkiye Selçuklu ordusunu 1243 Kösedağ Savaşı‘nda yenerek devleti kendilerine bağımlı hâle getirdi. Taht mücadeleleri arttı, ticaret yollarının güvenliği bozuldu ve Anadolu’da ikinci dönem Türk beylikleri ortaya çıktı. Moğol baskısıyla batıya yönelen yeni Türkmen göçleri, Batı Anadolu’nun Türkleşmesini hızlandırdı.

1230Yassıçemen: tampon gücün kalkması

1240Baba İshak İsyanı: otoritenin sarsılması

1243Kösedağ: Moğol bağımlılığı

Sonuçİkinci beylikler ve batıya göç

İkinci dönem beylikleri arasında Karamanoğulları, Germiyanoğulları, Karesioğulları, Aydınoğulları, Menteşeoğulları, Saruhanoğulları, Candaroğulları, Hamitoğulları, Dulkadiroğulları, Ramazanoğulları ve Osmanoğulları bulunur. Bu siyasi parçalanma, bir sonraki dönemde Anadolu Türk birliğini kurma mücadelesinin temelini oluşturdu.

Örnek - 10
Kösedağ Savaşı’nın ardından Türkiye Selçuklularının Moğollara bağımlı hâle gelmesi ve Anadolu’da yeni beyliklerin ortaya çıkması aşağıdakilerden hangisine kanıttır?

A) Merkezî otoritenin zayıfladığının
B) Bizans’ın Anadolu’dan tamamen çekildiğinin
C) Haçlı Seferlerinin yeniden başladığının
D) Türk göçlerinin bütünüyle durduğunun
E) Ticaret yollarının daha güvenli hâle geldiğinin
Bir devletin dış güce bağımlı hâle gelmesi ve yerel siyasi güçlerin bağımsızlaşması merkezî otoritenin çözüldüğünü gösterir.

Cevap: A

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz