TYT İŞ, GÜÇ, MEKANİK ENERJİ VE ENERJİNİN KORUNUMU

0
60
TYT iş güç mekanik enerji ve enerjinin korunumu konu anlatımı kapağı

TYT iş, güç ve enerji konu anlatımı kapsamında fiziksel iş, hareket hâlinde güç ve verim ilişkileri, mekanik enerji türleri ve enerji dönüşümü işlenecektir.
TYT fizik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

FİZİKSEL İŞ VE İŞ–KİNETİK ENERJİ İLİŞKİSİ

Fiziksel İşin Koşulları

Günlük dilde yorucu olan her etkinliğe “iş” denebilir; fizikte ise işin daha kesin bir anlamı vardır. Bir kuvvetin fiziksel iş yapabilmesi için kuvvetin uygulandığı cismin yer değiştirmesi ve kuvvetin yer değiştirme doğrultusunda bir bileşeninin bulunması gerekir. Sabit bir kuvvet için yapılan iş W = F·Δx·cosθ bağıntısıyla hesaplanır. Burada θ, kuvvet ile yer değiştirme arasındaki açıdır.

Kuvvet yer değiştirmeye paralelse cos0° = 1 olur ve iş F·Δx değerindedir. Kuvvet yer değiştirmeye dikse cos90° = 0 olduğundan iş sıfırdır. Bir çantayı yatay yolda sabit yükseklikte taşırken elin çantaya uyguladığı düşey kuvvet, yatay yer değiştirmeye dik olduğu için ideal modelde iş yapmaz. Birimi jouledür: 1 J = 1 N·m.

Pozitif, Negatif ve Sıfır İş

İş skaler bir büyüklüktür; fakat işareti enerji aktarımının yönünü gösterir. Kuvvetin yer değiştirme doğrultusundaki bileşeni hareket yönündeyse iş pozitiftir ve kuvvet cismin kinetik enerjisini artırma eğilimindedir. Bileşen harekete zıtsa iş negatiftir ve kinetik enerjiyi azaltma eğilimindedir. Kuvvet yer değiştirmeye dikse veya cisim yer değiştirmiyorsa iş sıfırdır.

Bir kuvvetin yaptığı iş ile cismin net işi aynı şey değildir. Uygulanan kuvvet pozitif iş yaparken sürtünme negatif iş yapabilir; ağırlık ve normal kuvvet ise yatay yer değiştirmede sıfır iş yapar. Cismin kinetik enerjisindeki değişimi belirleyen, bütün kuvvetlerin yaptığı işlerin cebirsel toplamı olan net iştir.

Pozitif İşKuvvet bileşeni yer değiştirme yönünde
Negatif İşKuvvet bileşeni yer değiştirmeye zıt
Sıfır İşKuvvet yer değiştirmeye dik veya Δx = 0
Net İşBütün kuvvetlerin yaptığı işlerin toplamı
Dikkat
Bir kuvvetin var olması tek başına iş yapıldığı anlamına gelmez. Duvarı itip duvarı hareket ettiremeyen kişi duvara fiziksel iş yapmaz. Çembersel harekette merkeze doğru kuvvet anlık yer değiştirmeye dik olduğundan bu kuvvetin yaptığı iş de sıfırdır.
Örnek - 1
Yatay zemindeki bir cisim, yatayla 60° açı yapan 50 N büyüklüğündeki sabit kuvvetle 8 m sağa çekiliyor. Hareket boyunca cisme 20 N büyüklüğünde sürtünme kuvveti sola doğru etki ediyor. Buna göre çekme kuvvetinin yaptığı iş ve cisim üzerindeki net iş kaç jouledür?

Yatay zemindeki blokta 50 N çekme kuvveti 60° açıyla sağa-yukarı, sürtünme 20 N sola, yer değiştirme 8 m sağa.

A) 160 J ve 40 J
B) 200 J ve 40 J
C) 200 J ve 160 J
D) 400 J ve 240 J
E) 400 J ve 560 J
Çekme kuvvetinin yatay bileşeni 50·cos60° = 25 N’dur. Bu kuvvetin işi 25·8 = 200 J, sürtünmenin işi −20·8 = −160 J olur. Ağırlık ve normal yatay yer değiştirmeye dik olduğundan iş yapmaz. Net iş 200 − 160 = 40 J’dur.

Cevap: B

Kuvvet–Konum Grafiğinde İş

Kuvvet konuma göre değişiyorsa F–x grafiğinin konum ekseniyle arasında kalan işaretli alan, kuvvetin yaptığı işi verir. Eksenin üstündeki alanlar pozitif, altındaki alanlar negatiftir. Dikdörtgen, üçgen veya yamuk alanları ayrı ayrı bulunup işaretleriyle toplanır. Grafiğin eğimi ise genel olarak işi vermez.

Grafikteki kuvvet tek bir kuvvetse bulunan alan o kuvvetin işidir; düşey eksen net kuvveti gösteriyorsa alan net iştir. Bu ayrım, grafikten bulunan sonucu doğrudan kinetik enerji değişimine eşitleyip eşitleyemeyeceğimizi belirler.

Net İş ve Kinetik Enerji Teoremi

Bir cismin öteleme kinetik enerjisi Ek = (1/2)mv² bağıntısıyla tanımlanır. Cisme etki eden net kuvvetin yaptığı iş, kinetik enerjideki değişime eşittir: Wnet = ΔEk = Ek,son − Ek,ilk. Net iş pozitifse sürat artar; negatifse sürat azalır; sıfırsa kinetik enerji ve dolayısıyla sürat değişmez.

Teorem yolun biçiminden çok başlangıç ve bitiş hızlarıyla ilgilidir. Bununla birlikte ayrı bir kuvvetin yaptığı işi soran durumda doğrudan ΔEk yazılmaz; önce bütün kuvvetlerin işleri toplanmalı veya istenen kuvvetin işi diğerlerinden ayrılmalıdır.

Dikkat
İş–kinetik enerji teoremi her kuvvet için ayrı ayrı değil, net iş için geçerlidir. Ayrıca kinetik enerji sürate bağlıdır; hızın yönü değişip sürati değişmeyen bir cismin kinetik enerjisi değişmez.

Net kuvvetin konuma göre değişimini gösteren grafik; düşey eksen net kuvvet F (N), yatay eksen konum x (m), A–F noktaları.

Örnek - 2
Yukarıdaki grafik, doğrusal yolda hareket eden 11 kg kütleli bir cisme etki eden net kuvvetin konuma göre değişimini göstermektedir. Cisim A noktasında durgun olduğuna göre F noktasına ulaştığındaki net iş ve sürati kaçtır?

A) 14 J ve 1 m/s
B) 22 J ve 2 m/s
C) 30 J ve 2 m/s
D) 38 J ve 3 m/s
E) 44 J ve 4 m/s
0–7 m arasındaki pozitif alan; 6 J’luk üçgen, 18 J’luk dikdörtgen ve 6 J’luk üçgenin toplamı olarak 30 J’dur. 7–11 m arasındaki iki negatif üçgenin toplamı −8 J’dur. Net iş 22 J olur. İş–kinetik enerji teoreminden 22 = (1/2)·11·v² ve v = 2 m/s bulunur.

Cevap: B

Örnek - 3
2 kg kütleli bir cisim yatay yolda 4 m/s süratle giderken hareket yönünde 30 N sabit kuvvetle 4 m boyunca çekiliyor ve sürati 10 m/s oluyor. Sürtünme kuvveti sabit olduğuna göre cisim üzerindeki net iş ve sürtünme kuvvetinin büyüklüğü kaçtır?

A) 64 J ve 14 N
B) 84 J ve 9 N
C) 84 J ve 21 N
D) 104 J ve 4 N
E) 120 J ve 9 N
Net iş, kinetik enerji değişimidir: Wnet = (1/2)·2·(10² − 4²) = 84 J. Çekme kuvvetinin işi 30·4 = 120 J’dur. Sürtünmenin işi 84 − 120 = −36 J olduğuna göre f·4 = 36 ve f = 9 N bulunur.

Cevap: B

GÜÇ VE VERİM

Gücün Anlamı

Güç, yapılan işin veya aktarılan enerjinin zamana oranıdır. Ortalama güç P = W/Δt bağıntısıyla bulunur. Aynı işi daha kısa sürede yapan sistem daha güçlüdür; ancak yaptığı toplam iş daha büyük olmak zorunda değildir. Gücün SI birimi wattır ve 1 W = 1 J/s anlamına gelir.

Bir cihazın 1000 W güce sahip olması her saniye 1000 J enerji aktardığını belirtir. Elektrik faturasında kullanılan kilovatsaat ise güç değil enerji birimidir: 1 kWh = 3,6×106 J.

Hareket Hâlinde Güç

Kuvvet sabit ve cismin hızına paralelse anlık güç P = F·v biçiminde yazılabilir. Genel durumda ise yalnız hız doğrultusundaki kuvvet bileşeni güç üretir: P = F·v·cosθ. Sabit hızla yük kaldıran bir motor için yukarı yönlü kuvvet ağırlığa eşit olduğundan yararlı güç P = m·g·v olur.

Hız değişiyorsa F·v de zamanla değişebilir. Bu yüzden “motorun gücü sabittir” denilen sorularda kuvvetin hızla ters değişebileceği; “kuvvet sabittir” denilen sorularda ise hız arttıkça anlık gücün artabileceği unutulmamalıdır.

Ortalama GüçP = W/Δt; W yapılan iş veya aktarılan enerji, Δt zaman aralığıdır.
Kuvvet ve HızP = F·v·cosθ; θ kuvvet ile hız arasındaki açıdır. Paralel durumda P = F·v.
Sabit Hızla KaldırmaPyararlı = m·g·v; sabit hızda kaldırma kuvveti ağırlığa eşittir.

Verim

Gerçek makinelerde sisteme verilen enerjinin tamamı istenen işe dönüşmez. Yararlı enerji veya yararlı gücün alınan enerji ya da giriş gücüne oranına verim denir. Verim boyutsuzdur ve yüzdeyle ifade edilir: η = Eyararlı/Egiriş = Pyararlı/Pgiriş.

Enerjinin kullanılmayan bölümü yok olmaz; çoğunlukla ısı, ses veya istenmeyen hareket biçimlerine dönüşür. İdeal makinede verim %100 kabul edilebilir; gerçek bir makinenin verimi enerji kaynağı oluşturmadan %100’ü aşamaz.

Örnek - 4
Bir vinç 200 kg kütleli yükü sabit hızla 15 m yukarı 20 saniyede çıkarıyor. Vincin bu sıradaki giriş gücü 2000 W olduğuna göre yararlı gücü ve verimi kaçtır? (g = 10 m/s²)

A) 1000 W ve %50
B) 1200 W ve %60
C) 1500 W ve %75
D) 2000 W ve %75
E) 3000 W ve %80
Yükün kazandığı çekim potansiyel enerjisi mgh = 200·10·15 = 30 000 J’dur. Yararlı güç 30 000/20 = 1500 W olur. Verim 1500/2000 = 0,75, yani %75’tir.

Cevap: C

Örnek - 5
Giriş gücü 800 W ve verimi %75 olan bir motor, 30 kg kütleli yükü düşey doğrultuda sabit hızla kaldırıyor. Yükün hızı ve motorun her saniye yararlı işe dönüştüremediği enerji kaçtır? (g = 10 m/s²)

A) 1 m/s ve 200 J
B) 2 m/s ve 200 J
C) 2 m/s ve 600 J
D) 3 m/s ve 200 J
E) 4 m/s ve 600 J
Motorun yararlı gücü 0,75·800 = 600 W’tır. Sabit hızla kaldırmada Pyararlı = mgv olduğundan 600 = 30·10·v ve v = 2 m/s bulunur. Yararlı işe dönüşmeyen güç 800 − 600 = 200 W’tır; yani motor her saniye 200 J enerjiyi başka biçimlere dönüştürür.

Cevap: B

MEKANİK ENERJİ TÜRLERİ

Öteleme Kinetik Enerjisi

Hareket eden bir cismin öteleme kinetik enerjisi Ek = (1/2)mv² bağıntısıyla hesaplanır. Kinetik enerji skaler ve her zaman sıfır ya da pozitiftir. Kütle iki katına çıkarsa aynı süratte enerji iki katına; sürat iki katına çıkarsa enerji dört katına çıkar.

Kinetik enerji seçilen referans sistemine bağlıdır. Trende oturan yolcu trene göre durgun, yere göre hareketlidir; bu nedenle iki referans sisteminde hesaplanan kinetik enerjiler farklıdır. TYT sorularında aksi belirtilmedikçe yer referans sistemi kullanılır.

Örnek - 6
K cisminin kütlesi m, sürati v; L cisminin kütlesi 2m, sürati v/2dir. İki cisim yatay yollarda eşit büyüklükte sabit fren kuvvetleriyle durduruluyor. K ve L’nin durma mesafeleri sırasıyla xK ve xL olduğuna göre xK/xL oranı kaçtır?

A) 1/4
B) 1/2
C) 1
D) 2
E) 4
K’nin enerjisi (1/2)mv²’dir. L’nin enerjisi (1/2)·2m·(v/2)² = (1/4)mv² olduğundan K’nin enerjisi L’ninkinin iki katıdır. Eşit fren kuvvetlerinde durdurma işi F·x başlangıç kinetik enerjisine eşittir. Bu nedenle xK/xL = 2 olur.

Cevap: D

Yerçekimi Potansiyel Enerjisi

Bir cismin Dünya yüzeyine yakın bölgede konumundan dolayı sahip olduğu çekim potansiyel enerjisi Ep = mgh ile ifade edilir. Yükseklik, seçilen sıfır düzeyine göre cismin kütle merkezinin yüksekliğidir. Sıfır düzeyi değiştirildiğinde potansiyel enerjinin sayısal değeri değişir; fakat iki konum arasındaki ΔEp = mgΔh değişmez.

Ağırlık aşağı yönlü olduğundan cisim yükselirken ağırlık negatif, alçalırken pozitif iş yapar. Ağırlığın yaptığı iş ile çekim potansiyel enerji değişimi arasında WG = −ΔEp ilişkisi vardır.

Dikkat
Potansiyel enerji hesabında cismin en üst noktası değil kütle merkezinin yüksekliği kullanılır. Ayrıca sıfır düzeyi keyfî seçilebilir; fiziksel sonucu belirleyen çoğu zaman potansiyel enerjinin kendisi değil değişimidir.
Örnek - 7
Kütlesi 6 kg olan, boyutları 2 m × 1 m × 0,5 m olan düzgün ve türdeş dikdörtgenler prizması yatay zeminde önce 2 m’lik ayrıtı düşey olacak biçimde duruyor. Prizma devrilmeden çevrilip 0,5 m’lik ayrıtı düşey olacak biçimde yerleştiriliyor. Çekim potansiyel enerjisindeki değişim kaç jouledür? (g = 10 m/s²)

6 kg düzgün prizmanın başlangıç ve son yönelimi; boyutlar 2 m, 1 m ve 0,5 m, kütle merkezi noktaları ve g = 10 m/s².

A) −90 J
B) −45 J
C) −30 J
D) 45 J
E) 90 J
İlk durumda kütle merkezi yerden 1 m, son durumda 0,25 m yüksektedir. Δh = 0,25 − 1 = −0,75 m olur. ΔEp = mgΔh = 6·10·(−0,75) = −45 J bulunur.

Cevap: B

Esneklik Potansiyel Enerjisi

İdeal bir yay denge konumundan x kadar sıkıştırıldığında veya uzatıldığında yayın uyguladığı kuvvetin büyüklüğü Hooke yasasına göre Fyay = kx olur. k yay sabitidir; büyük olması yayın daha sert olduğunu gösterir. Yayda depolanan esneklik potansiyel enerjisi Eyay = (1/2)kx² bağıntısıyla hesaplanır.

Yay kuvveti uzamayla değiştiği için yayın yaptığı iş yalnız son kuvvet ile yolun çarpımı değildir. F–x grafiğinin altında kalan üçgen alanı (1/2)kx² sonucunu verir. Sıkışma veya uzama iki katına çıkarılırsa depolanan enerji dört katına çıkar.

Örnek - 8
Yatay sürtünmesiz düzlemde 1 kg kütleli bir cisim, yay sabiti 200 N/m olan yayı 0,30 m sıkıştırıp serbest bırakılıyor. Cisim yaydan ayrıldıktan sonra sürtünmesiz eğik düzlemde yükseliyor. Cismin yay denge konumundan geçerken sürati ve çıkabileceği en büyük düşey yükseklik kaçtır? (g = 10 m/s²)

k = 200 N/m yayı, m = 1 kg blok ve x = 0,30 m sıkışma; sürtünmesiz yatay yol ve rampa, g = 10 m/s², aranan yükseklik h = ?.

A) 3 m/s ve 0,45 m
B) 3√2 m/s ve 0,90 m
C) 6 m/s ve 0,90 m
D) 6 m/s ve 1,80 m
E) 9 m/s ve 0,45 m
Yayda depolanan enerji (1/2)·200·0,30² = 9 J’dur. Denge konumunda bu enerji kinetiğe dönüşür: (1/2)·1·v² = 9 ve v = 3√2 m/s. En yüksek noktada mgh = 9 olduğundan h = 9/(1·10) = 0,90 m olur.

Cevap: B

Mekanik Enerji

Bir sistemin mekanik enerjisi, ele alınan kinetik ve potansiyel enerjilerin toplamıdır. Yalnız çekim etkisi varsa Emek = Ek + Ep; yay da sisteme dâhilse Eyay toplamın içine eklenir. Hangi enerji terimlerinin yazılacağı seçilen sisteme ve etkileşimlere bağlıdır.

Mekanik enerji toplam enerjiyle aynı değildir. Isı, iç enerji, kimyasal enerji ve ses gibi biçimler mekanik enerji toplamında yer almayabilir; ancak daha geniş sistemin toplam enerji hesabına dâhildir.

Kinetik EnerjiHareketten kaynaklanır
Ek = ½mv²
Çekim Potansiyel EnerjisiYükseklikten kaynaklanır
Ep = mgh
Esneklik Potansiyel EnerjisiYayın deformasyonundan kaynaklanır
Eyay = ½kx²

ENERJİNİN KORUNUMU VE DÖNÜŞÜMÜ

Sistem Sınırı ve Enerji Aktarımı

Sistem sınırı, enerji denkleminin hangi enerji türlerini içerdiğini ve hangi etkileşimlerin sistem dışından iş yaptığını belirler. Cisim ve Dünya birlikte ele alındığında çekim potansiyel enerjisi sistemin içindedir; yalnız cisim seçildiğinde Dünya’nın ağırlığı dış kuvvet olarak iş yapar. Her iki model aynı fiziksel sonucu verir, ancak denklemlerdeki terimler değişir.

Başlangıç ve bitişteki kinetik, çekim potansiyel ve yay potansiyel enerjileri, seçilen sistemde bulunan cisim ve etkileşimlere göre değerlendirilir. Sistem sınırını geçen dış iş ve ısı aktarımı enerji hesabında ayrı terimdir. Sürtünme sistem içinde gerçekleşiyorsa mekanik enerjinin bir bölümü iç enerjiye dönüşür.

Sistem SınırıCisim ve Dünya birlikte ele alındığında çekim potansiyel enerjisi sistemdedir; yalnız cisim ele alındığında ağırlık dış kuvvet olarak iş yapar.

Enerji DurumlarıKinetik, çekim potansiyel ve yay potansiyel enerjileri başlangıç ve bitişte seçilen sisteme göre değerlendirilir.

Enerji AktarımıDış iş ve ısı sistem sınırından enerji geçirir; sistem içi sürtünme mekanik enerjiyi iç enerjiye dönüştürür.

Sürtünmesiz Sistemlerde Mekanik Enerjinin Korunumu

Sistemde yalnız çekim ve ideal yay gibi korunumlu kuvvetler iş yapıyorsa mekanik enerji sabit kalır. Bir enerji türü azalırken diğeri aynı miktarda artar. Cisim alçalırken çekim potansiyel enerjisi kinetik enerjiye, yayı sıkıştırırken kinetik enerji esneklik potansiyel enerjisine dönüşebilir.

Enerji korunumu denklemi yazılırken başlangıç ve bitiş durumları seçilir: Ek1 + Ep1 + Eyay1 = Ek2 + Ep2 + Eyay2. Zaman veya yolun ayrıntısı gerekmiyorsa bu yöntem hareket denklemlerinden daha kısa olabilir.

U biçimli kaykay parkında çekim potansiyel enerjisi ile kinetik enerjinin dönüşümü

Görselde kaykaycı rampanın üst bölümlerinde daha büyük çekim potansiyel enerjisine, en alt bölümde ise daha büyük kinetik enerjiye sahiptir. Sürtünme önemsizse aynı yüksekliğe geri çıkabilir. Kütle hem kinetik hem çekim potansiyel enerji terimlerinde ortak olduğundan, yalnız yer çekimi etkisindeki birçok hız–yükseklik sorusunda sadeleşir.

Örnek - 9
Sürtünmesiz bir rayda hareket eden cisim yerden 8 m yüksekteki A noktasından 6 m/s süratle geçiyor. Yerden 3 m yüksekteki B noktasındaki sürati kaç m/s olur? (g = 10 m/s²)

Sürtünmesiz rayda A noktasında hA = 8 m ve vA = 6 m/s, B noktasında hB = 3 m; g = 10 m/s².

A) 2√17
B) 4√5
C) 2√34
D) 6√3
E) 4√10
Mekanik enerji korunur: (1/2)m·6² + mg·8 = (1/2)mvB² + mg·3. Kütleler sadeleşir. 18 + 80 = vB²/2 + 30 denkleminden vB² = 136 ve vB = 2√34 m/s bulunur.

Cevap: C

Sürtünmeli Sistemler ve Isıya Dönüşüm

Sürtünme olduğunda mekanik enerji azalabilir; fakat enerji yok olmaz. Azalan mekanik enerji çoğunlukla cisimlerin ve ortamın iç enerjisine dönüşür. Sistem yeterince geniş seçilirse toplam enerji korunur. Basit sorularda sürtünme nedeniyle oluşan ısıl enerji Eısı = f·x olarak yazılabilir.

Başlangıç mekanik enerjisine dışarıdan yapılan iş eklenir; son mekanik enerji ve ısıya dönüşen enerjiyle karşılaştırılır. Yalnız sürtünmenin mekanik enerjiyi azalttığı durumda Emek,ilk = Emek,son + Eısı yazılabilir. Sürtünmenin varlığı “enerji korunmaz” değil, “mekanik enerji tek başına korunmaz” demektir.

K L ve M konumlarında kinetik potansiyel ve mekanik enerji sütun grafiği

Dikkat
Sürtünmeli sistemde “enerji kayboldu” denmez. Mekanik enerjinin bir bölümü iç enerjiye dönüşür. Soruda yalnız cismin mekanik enerjisi izleniyorsa azalma görülür; cisim, yüzey ve çevre birlikte ele alındığında toplam enerji korunur.
Örnek - 10
Yukarıdaki grafik 5 kg kütleli bir cismin K, L ve M konumlarındaki kinetik, çekim potansiyel ve mekanik enerjilerini göstermektedir.

I. K’den L’ye giderken 15 J mekanik enerji ısıya dönüşmüştür.
II. L’den M’ye giderken 15 J mekanik enerji ısıya dönüşmüştür.
III. Cismin M noktasındaki sürati 6 m/s’dir.

Yargılarından hangileri doğrudur?

A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
Mekanik enerji K’de 120 J, L’de 105 J ve M’de 90 J’dur. Her iki geçişte de 15 J azalma vardır; I ve II doğrudur. M’de kinetik enerji 90 J olduğundan 90 = (1/2)·5·v², v² = 36 ve v = 6 m/s bulunur. III de doğrudur.

Cevap: E

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz