TYT iş, güç ve enerji konu anlatımı kapsamında fiziksel iş, hareket hâlinde güç ve verim ilişkileri, mekanik enerji türleri ve enerji dönüşümü işlenecektir.
TYT fizik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
FİZİKSEL İŞ VE İŞ–KİNETİK ENERJİ İLİŞKİSİ
Fiziksel İşin Koşulları
Günlük dilde yorucu olan her etkinliğe “iş” denebilir; fizikte ise işin daha kesin bir anlamı vardır. Bir kuvvetin fiziksel iş yapabilmesi için kuvvetin uygulandığı cismin yer değiştirmesi ve kuvvetin yer değiştirme doğrultusunda bir bileşeninin bulunması gerekir. Sabit bir kuvvet için yapılan iş W = F·Δx·cosθ bağıntısıyla hesaplanır. Burada θ, kuvvet ile yer değiştirme arasındaki açıdır.
Kuvvet yer değiştirmeye paralelse cos0° = 1 olur ve iş F·Δx değerindedir. Kuvvet yer değiştirmeye dikse cos90° = 0 olduğundan iş sıfırdır. Bir çantayı yatay yolda sabit yükseklikte taşırken elin çantaya uyguladığı düşey kuvvet, yatay yer değiştirmeye dik olduğu için ideal modelde iş yapmaz. Birimi jouledür: 1 J = 1 N·m.
Pozitif, Negatif ve Sıfır İş
İş skaler bir büyüklüktür; fakat işareti enerji aktarımının yönünü gösterir. Kuvvetin yer değiştirme doğrultusundaki bileşeni hareket yönündeyse iş pozitiftir ve kuvvet cismin kinetik enerjisini artırma eğilimindedir. Bileşen harekete zıtsa iş negatiftir ve kinetik enerjiyi azaltma eğilimindedir. Kuvvet yer değiştirmeye dikse veya cisim yer değiştirmiyorsa iş sıfırdır.
Bir kuvvetin yaptığı iş ile cismin net işi aynı şey değildir. Uygulanan kuvvet pozitif iş yaparken sürtünme negatif iş yapabilir; ağırlık ve normal kuvvet ise yatay yer değiştirmede sıfır iş yapar. Cismin kinetik enerjisindeki değişimi belirleyen, bütün kuvvetlerin yaptığı işlerin cebirsel toplamı olan net iştir.
Kuvvet–Konum Grafiğinde İş
Kuvvet konuma göre değişiyorsa F–x grafiğinin konum ekseniyle arasında kalan işaretli alan, kuvvetin yaptığı işi verir. Eksenin üstündeki alanlar pozitif, altındaki alanlar negatiftir. Dikdörtgen, üçgen veya yamuk alanları ayrı ayrı bulunup işaretleriyle toplanır. Grafiğin eğimi ise genel olarak işi vermez.
Grafikteki kuvvet tek bir kuvvetse bulunan alan o kuvvetin işidir; düşey eksen net kuvveti gösteriyorsa alan net iştir. Bu ayrım, grafikten bulunan sonucu doğrudan kinetik enerji değişimine eşitleyip eşitleyemeyeceğimizi belirler.
Net İş ve Kinetik Enerji Teoremi
Bir cismin öteleme kinetik enerjisi Ek = (1/2)mv² bağıntısıyla tanımlanır. Cisme etki eden net kuvvetin yaptığı iş, kinetik enerjideki değişime eşittir: Wnet = ΔEk = Ek,son − Ek,ilk. Net iş pozitifse sürat artar; negatifse sürat azalır; sıfırsa kinetik enerji ve dolayısıyla sürat değişmez.
Teorem yolun biçiminden çok başlangıç ve bitiş hızlarıyla ilgilidir. Bununla birlikte ayrı bir kuvvetin yaptığı işi soran durumda doğrudan ΔEk yazılmaz; önce bütün kuvvetlerin işleri toplanmalı veya istenen kuvvetin işi diğerlerinden ayrılmalıdır.
GÜÇ VE VERİM
Gücün Anlamı
Güç, yapılan işin veya aktarılan enerjinin zamana oranıdır. Ortalama güç P = W/Δt bağıntısıyla bulunur. Aynı işi daha kısa sürede yapan sistem daha güçlüdür; ancak yaptığı toplam iş daha büyük olmak zorunda değildir. Gücün SI birimi wattır ve 1 W = 1 J/s anlamına gelir.
Bir cihazın 1000 W güce sahip olması her saniye 1000 J enerji aktardığını belirtir. Elektrik faturasında kullanılan kilovatsaat ise güç değil enerji birimidir: 1 kWh = 3,6×106 J.
Hareket Hâlinde Güç
Kuvvet sabit ve cismin hızına paralelse anlık güç P = F·v biçiminde yazılabilir. Genel durumda ise yalnız hız doğrultusundaki kuvvet bileşeni güç üretir: P = F·v·cosθ. Sabit hızla yük kaldıran bir motor için yukarı yönlü kuvvet ağırlığa eşit olduğundan yararlı güç P = m·g·v olur.
Hız değişiyorsa F·v de zamanla değişebilir. Bu yüzden “motorun gücü sabittir” denilen sorularda kuvvetin hızla ters değişebileceği; “kuvvet sabittir” denilen sorularda ise hız arttıkça anlık gücün artabileceği unutulmamalıdır.
Verim
Gerçek makinelerde sisteme verilen enerjinin tamamı istenen işe dönüşmez. Yararlı enerji veya yararlı gücün alınan enerji ya da giriş gücüne oranına verim denir. Verim boyutsuzdur ve yüzdeyle ifade edilir: η = Eyararlı/Egiriş = Pyararlı/Pgiriş.
Enerjinin kullanılmayan bölümü yok olmaz; çoğunlukla ısı, ses veya istenmeyen hareket biçimlerine dönüşür. İdeal makinede verim %100 kabul edilebilir; gerçek bir makinenin verimi enerji kaynağı oluşturmadan %100’ü aşamaz.
MEKANİK ENERJİ TÜRLERİ
Öteleme Kinetik Enerjisi
Hareket eden bir cismin öteleme kinetik enerjisi Ek = (1/2)mv² bağıntısıyla hesaplanır. Kinetik enerji skaler ve her zaman sıfır ya da pozitiftir. Kütle iki katına çıkarsa aynı süratte enerji iki katına; sürat iki katına çıkarsa enerji dört katına çıkar.
Kinetik enerji seçilen referans sistemine bağlıdır. Trende oturan yolcu trene göre durgun, yere göre hareketlidir; bu nedenle iki referans sisteminde hesaplanan kinetik enerjiler farklıdır. TYT sorularında aksi belirtilmedikçe yer referans sistemi kullanılır.
Yerçekimi Potansiyel Enerjisi
Bir cismin Dünya yüzeyine yakın bölgede konumundan dolayı sahip olduğu çekim potansiyel enerjisi Ep = mgh ile ifade edilir. Yükseklik, seçilen sıfır düzeyine göre cismin kütle merkezinin yüksekliğidir. Sıfır düzeyi değiştirildiğinde potansiyel enerjinin sayısal değeri değişir; fakat iki konum arasındaki ΔEp = mgΔh değişmez.
Ağırlık aşağı yönlü olduğundan cisim yükselirken ağırlık negatif, alçalırken pozitif iş yapar. Ağırlığın yaptığı iş ile çekim potansiyel enerji değişimi arasında WG = −ΔEp ilişkisi vardır.
Esneklik Potansiyel Enerjisi
İdeal bir yay denge konumundan x kadar sıkıştırıldığında veya uzatıldığında yayın uyguladığı kuvvetin büyüklüğü Hooke yasasına göre Fyay = kx olur. k yay sabitidir; büyük olması yayın daha sert olduğunu gösterir. Yayda depolanan esneklik potansiyel enerjisi Eyay = (1/2)kx² bağıntısıyla hesaplanır.
Yay kuvveti uzamayla değiştiği için yayın yaptığı iş yalnız son kuvvet ile yolun çarpımı değildir. F–x grafiğinin altında kalan üçgen alanı (1/2)kx² sonucunu verir. Sıkışma veya uzama iki katına çıkarılırsa depolanan enerji dört katına çıkar.
Mekanik Enerji
Bir sistemin mekanik enerjisi, ele alınan kinetik ve potansiyel enerjilerin toplamıdır. Yalnız çekim etkisi varsa Emek = Ek + Ep; yay da sisteme dâhilse Eyay toplamın içine eklenir. Hangi enerji terimlerinin yazılacağı seçilen sisteme ve etkileşimlere bağlıdır.
Mekanik enerji toplam enerjiyle aynı değildir. Isı, iç enerji, kimyasal enerji ve ses gibi biçimler mekanik enerji toplamında yer almayabilir; ancak daha geniş sistemin toplam enerji hesabına dâhildir.
Ek = ½mv²
Ep = mgh
Eyay = ½kx²
ENERJİNİN KORUNUMU VE DÖNÜŞÜMÜ
Sistem Sınırı ve Enerji Aktarımı
Sistem sınırı, enerji denkleminin hangi enerji türlerini içerdiğini ve hangi etkileşimlerin sistem dışından iş yaptığını belirler. Cisim ve Dünya birlikte ele alındığında çekim potansiyel enerjisi sistemin içindedir; yalnız cisim seçildiğinde Dünya’nın ağırlığı dış kuvvet olarak iş yapar. Her iki model aynı fiziksel sonucu verir, ancak denklemlerdeki terimler değişir.
Başlangıç ve bitişteki kinetik, çekim potansiyel ve yay potansiyel enerjileri, seçilen sistemde bulunan cisim ve etkileşimlere göre değerlendirilir. Sistem sınırını geçen dış iş ve ısı aktarımı enerji hesabında ayrı terimdir. Sürtünme sistem içinde gerçekleşiyorsa mekanik enerjinin bir bölümü iç enerjiye dönüşür.
→
→
Sürtünmesiz Sistemlerde Mekanik Enerjinin Korunumu
Sistemde yalnız çekim ve ideal yay gibi korunumlu kuvvetler iş yapıyorsa mekanik enerji sabit kalır. Bir enerji türü azalırken diğeri aynı miktarda artar. Cisim alçalırken çekim potansiyel enerjisi kinetik enerjiye, yayı sıkıştırırken kinetik enerji esneklik potansiyel enerjisine dönüşebilir.
Enerji korunumu denklemi yazılırken başlangıç ve bitiş durumları seçilir: Ek1 + Ep1 + Eyay1 = Ek2 + Ep2 + Eyay2. Zaman veya yolun ayrıntısı gerekmiyorsa bu yöntem hareket denklemlerinden daha kısa olabilir.
Görselde kaykaycı rampanın üst bölümlerinde daha büyük çekim potansiyel enerjisine, en alt bölümde ise daha büyük kinetik enerjiye sahiptir. Sürtünme önemsizse aynı yüksekliğe geri çıkabilir. Kütle hem kinetik hem çekim potansiyel enerji terimlerinde ortak olduğundan, yalnız yer çekimi etkisindeki birçok hız–yükseklik sorusunda sadeleşir.
Sürtünmeli Sistemler ve Isıya Dönüşüm
Sürtünme olduğunda mekanik enerji azalabilir; fakat enerji yok olmaz. Azalan mekanik enerji çoğunlukla cisimlerin ve ortamın iç enerjisine dönüşür. Sistem yeterince geniş seçilirse toplam enerji korunur. Basit sorularda sürtünme nedeniyle oluşan ısıl enerji Eısı = f·x olarak yazılabilir.
Başlangıç mekanik enerjisine dışarıdan yapılan iş eklenir; son mekanik enerji ve ısıya dönüşen enerjiyle karşılaştırılır. Yalnız sürtünmenin mekanik enerjiyi azalttığı durumda Emek,ilk = Emek,son + Eısı yazılabilir. Sürtünmenin varlığı “enerji korunmaz” değil, “mekanik enerji tek başına korunmaz” demektir.
I. K’den L’ye giderken 15 J mekanik enerji ısıya dönüşmüştür.
II. L’den M’ye giderken 15 J mekanik enerji ısıya dönüşmüştür.
III. Cismin M noktasındaki sürati 6 m/s’dir.
Yargılarından hangileri doğrudur?
Sonraki konu: Isı, Sıcaklık, Hâl Değişimi ve Isıl Denge







