İSİMLER & İSİM TAMLAMALARI

KPSS isimler ve isim tamlamaları konu anlatımı kapsamında isimlerin sınıflandırılması, yapısı, çekim ekleri, isim tamlamalarının kuruluşu ve karıştırılan kullanımlar işlenecektir.
KPSS Türkçe konularının tamamına KPSS konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

İsim ve İsimlerin Sınıflandırılması

İsim ile Fiil ve Ad Görevli Sözcükler

İsim (ad); varlık, kavram, duygu, yer veya olayları karşılayan sözcüktür. Kalem ve telefon birer nesneyi, özlem bir duyguyu, toplantı bir olayı adlandırır. İsimler, sözcük türleri içinde bu adlandırma göreviyle yer alır. Bir ismin cümlede özne, nesne veya yüklem olması onun türünden ayrı bir özelliktir.

“Mektubu yazdı.” cümlesindeki yazdı çekimli fiildir; “Yazısı okunaklıydı.” cümlesindeki yazı, fiilden türemiş bir isimdir. Fiil köküne -mak/-mek getirilebilmesi yardımcı bir ölçüttür; ancak sözcüğün cümledeki tamamı incelenir. “Yürümek yararlıdır.” sözünde yürümek bir isim-fiildir: eylemin adını bildirir, çekimli fiil gibi bağımsız kip–kişi yargısı kurmaz.

“Yaşlı yolcu bekledi.” sözünde yaşlı sıfattır. “Yaşlı bekledi.” dendiğinde yolcu söylenmemiş, nitelik sözü ad görevini üstlenmiştir; bu kullanıma adlaşmış sıfat denir. Ad görevinde bulunma ile başlangıçtan beri isim olma aynı açıklama değildir.

Adlandırılışına göre	Sayısına göre	Algılanışına göre
Özel isim · tür (cins) ismi	Tekil · çoğul · topluluk adı	Somut isim · soyut isim

Bu ölçütler birbirinin alternatifi değildir. “Kalemler” aynı anda tür adı, somut isim ve çoğul isimdir. Bir sözcüğün bir ölçüte göre sınıflandırılması, diğer ölçütlerdeki özelliklerini ortadan kaldırmaz.

Varlıklara Verilişine Göre İsimler

Özel İsimler

Özel isim, belirli bir varlığı kendi adıyla tanıtır. Aynı adı taşıyan birden fazla insan bulunması, kişi adını tür adına dönüştürmez. Deniz bir kişinin adı olarak kullanıldığında özel isim; büyük su kütlesini karşılayan deniz ise tür ismidir. Özel adı belirleyen, varlığın dünyada bir benzerinin bulunmaması değil, adın belirli varlığı tanıtma işlevidir.

Özel adlar büyük harfle başlar; fakat cümle başındaki her büyük harf özel isim kanıtı değildir. “Kitap masadaydı.” cümlesinde Kitap, cümle başında olduğu için büyük yazılmıştır. Dünya, Güneş ve Ay gök cismi adı olarak özel addır; “dünyalar kadar iş” gibi farklı kullanımlar bağlama göre değerlendirilir.

Tür İsimleri ve Genel–Özel Anlam

Tür (cins) ismi, ortak özellik taşıyan varlıkların genel adıdır: kalem, bardak, rüya, telefon, altın. Bir tür ismi tek bir varlığı gösterdiğinde de tür adı olmayı sürdürür. “Bu kalem benim.” sözündeki kalem belirli bir nesneyi karşılar; ancak nesnenin özel adı değildir.

Genel anlam bir türün bütününü, özel anlam onun sınırlı bir örneğini veya bölümünü karşılayabilir. “Kuş, yumurtayla çoğalan bir canlıdır.” sözünde kuş genel; “Penceredeki kuş uçtu.” sözünde sınırlı anlamlıdır. İkisi de tür ismidir. Genel–özel anlam ile özel isim–tür ismi farklı sınıflandırmalardır.

Somut ve Soyut İsimler

Duyularla Algılanma Ölçütü

Somut isim, en az bir duyuyla algılanabilen varlığı karşılar. Ağaç, kuş ve böcek görülebilir; ses duyulur, koku koklanır. Bir varlığın elle tutulamaması onun soyut sayılması için yeterli değildir. Gölge de görmeyle algılanabilir.

Soyut isim, duyu organlarıyla doğrudan algılanamayan düşünce, duygu ve kavramları karşılar: öfke, endişe, hayal, özgürlük, özlem. Duygunun bedendeki belirtisi görülebilir; fakat bu, duygu adının kendisini somut yapmaz. Korkudan titreme gözlenebilir, korku ise soyut kavramdır.

Bağlama Göre Somutluk ve Soyutluk

Bir sözcüğün somut veya soyut anlamı cümleye göre değişebilir. “Ağacın gölgesinde oturdu.” sözünde gölge karanlık alanı karşılar; “Babasının gölgesinde yaşadı.” sözünde ise koruma veya etki anlamındadır. İlk kullanım somut, ikincisi soyuttur.

Soyut bir kavram kişileştirilerek somut bir varlık gibi de anlatılabilir: “Umut kapıyı çaldı.” sözünde umut insana ait bir eylemle canlandırılmıştır. Bu edebî somutlaştırma, bütün mecazların veya bütün kişileştirmelerin sözcük türünü değiştirdiği anlamına gelmez.

Sayı Bakımından İsimler

Tekil ve Çoğul İsimler

Tekil isim, çoğul eki almadan kullanılan ve topluluk anlamı taşımayan isimdir: kitap, cüzdan, kolye. Çoğul isim, -lar/-ler ekiyle birden fazla varlığı karşılar: peçeteler, yüzükler, kitaplar. Bu ek ünlü uyumuna göre değişir; görevi aynı kalır.

Bir ismin önüne sayı sıfatı geldiğinde isim genellikle çoğul eki almaz: “üç defter”, “beş öğrenci”. Burada isim biçimce tekildir; grubun anlamında birden çok varlık vardır. Bu nedenle sözcüğün ek yapısı ile bütün grubun sayısal anlamı ayrı sorulardır.

Çoğul Ekinin Bağlama Göre Kazandığı Anlamlar

-lar/-ler eki yalnız tek tek varlıkların sayısını artırmaz; aile veya çevre, benzerlik, yaklaşık sayı, abartma ve yineleme gibi anlamlar da kurabilir. “Zeynepler gelecek.” sözünde Zeynep ve yakın çevresi; “Otuz yaşlarında.” sözünde yaklaşık yaş anlatılır. “Gündüzleri başım ağrıyor.” sözünde yinelenen zaman belirtilir; gündüzleri bütün cümlede zarf işlevindedir.

“Nice Yunus Emreler yetişti.” sözünde adın taşıdığı özelliklere benzeyen kişiler; “Dünyalar kadar iş var.” sözünde abartma bulunur. “Almanlar” ise bir millete mensup kişileri topluca karşılayabilir. Çoğul ekinin farklı anlamlar katması, her örnekte aynı tür değişiminin gerçekleştiğini göstermez.

Topluluk İsimleri ve Toplulukların Çoğulu

Topluluk adı, çoğul eki almadan birden fazla varlıktan oluşan bütünü adlandırır: sürü, takım, kurul, tümen, divan. “Takım kazandı.” cümlesinde birden fazla oyuncu tek bir topluluk adıyla karşılanmıştır. Üç kalem sözü ise bir sayı ve isim grubudur; kalem topluluk adı değildir.

Topluluk adı çoğul eki de alabilir: “Takımlar sahaya çıktı.” cümlesinde birden fazla takım vardır. Ek, topluluk anlamını ortadan kaldırmaz; toplulukların sayısını artırır. “Sınıf boyandı.” sözünde sınıf mekân adı, “Sınıf geziye çıktı.” sözünde öğrenciler topluluğunu karşılayan bir kullanımdır. Bağlam, aynı biçimin hangi varlığı anlattığını gösterir.

İsimlerde Yapı ve Küçültme

Basit, Türemiş ve Birleşik İsimler

Basit isim yapım eki almamıştır; çekim eki alabilir. Ev, evler ve evlerden bu bakımdan basittir. Türemiş isim yeni bir sözcük kuran yapım eki taşır: göz–gözlük, kitap–kitaplık, yaz–yazı. Sözcüğün uzunluğu veya ek sayısı tek başına türemişlik ölçütü değildir.

Birleşik isim, birden fazla sözcüğün yeni bir kavramı karşılayan birlik oluşturmasıyla meydana gelir: hanımeli, gecekondu, çekyat. Hanımeli iki isim, gecekondu isim ve fiil, çekyat iki fiil kökenli unsur içerir. Birleşik yapılı bir ismin sonradan çekim eki alması birleşik oluşunu değiştirmez. Ayrıntılı kök ve ek sınıflandırması ayrı sözcükte yapı konusudur.

Küçültme, Sevgi ve Acıma Anlamları

İsimlere getirilen -cık/-cik/-cuk/-cük ve bunların ünsüz uyumuna giren biçimleri, küçüklük yanında sevgi veya acıma anlamı taşıyabilir. -cağız/-ceğiz de özellikle acıma, şefkat gibi anlamlarla kullanılır. “Evciğin penceresi açıktı.” sözünde küçüklük; “Adamcağız çok susamıştı.” sözünde acıma; “Yavrucuk hemen kaçıverdi.” sözünde sevgi ve şefkat öne çıkar.

“Büyükçe bir ev aldık.” cümlesindeki büyükçe ise ev ismini niteleyen sıfattır. -imsi ve -ımtırak gibi ekler de çoğu örnekte renge veya niteliğe yaklaşma bildirir; bunların bütün kullanımları isimlerde küçültme diye sınıflandırılamaz. Maymuncuk bir araç adı olarak kalıplaşmıştır; her -cık benzeri sonluk güncel küçüklük anlamı taşımaz. Arpacık ve parçacık gibi biçimlerde de sözcüğün hangi anlamda kullanıldığı önemlidir.

İsim Çekim Ekleri ve İsmin Hâlleri

İyelik Ekleri

İyelik eki, adlandırılan varlığın kime veya neye ait olduğunu ya da neyle ilişkili olduğunu bildirir. “Defterim” benim defterimi, “defterin” senin defterini, “defteri” onun defterini karşılayabilir. Ek adı taşıyan varlığa gelir; kişi bilgisi sahibine ilişkindir.

Sahip	Ünsüzle biten isim	Ünlüyle biten isim
Ben	el-im	araba-m
Sen	el-in	araba-n
O	el-i	araba-sı
Biz	el-imiz	araba-mız
Siz	el-iniz	araba-nız
Onlar	el-leri	araba-ları

Tablodaki tireler ek sınırlarını gösterir; normal yazımda kullanılmaz. “Onun kitapları” sözünde bir kişinin birden fazla kitabı; “onların kitabı” sözünde birden fazla kişinin ortak veya bağlamda tek kabul edilen kitabı anlatılabilir. “Kitapları” tek başına görüldüğünde sahibin ve kitapların sayısı her zaman kesinleşmez; tamlayan ve cümle anlamı belirleyicidir.

Yalın, Belirtme, Yönelme, Bulunma ve Ayrılma

Hâl (durum) ekleri, ismin cümlede diğer sözcüklerle kurduğu ilişkiyi gösterir. Temel öğretim sınıflandırmasında yalın, belirtme, yönelme, bulunma ve ayrılma olmak üzere beş durum ele alınır. Yalın hâl, hiçbir ek almama değil, bu dört hâl ekinden birini almama durumudur; isim çoğul veya iyelik eki taşıyabilir.

Hâl	Ek	Örnek ve ilişki
Yalın	Hâl eki yok	Ev aldık. / Evler satıldı.
Belirtme	-(y)ı, -(y)i, -(y)u, -(y)ü	Evi gördük: görülen belirli nesne.
Yönelme	-(y)a, -(y)e	Eve gidiyoruz: yönelinen yer.
Bulunma	-da, -de, -ta, -te	Evde kalacağız: bulunulan yer.
Ayrılma	-dan, -den, -tan, -ten	Evden çıktık: ayrılmanın başlangıcı.

Parantez içindeki y, ek ünlüyle biten bir isme geldiğinde araya giren yardımcı sestir: oda-y-a, oda-y-ı. Sonu sert ünsüzle biten sözcüklerde bulunma ve ayrılma eklerinin t’li biçimleri görülür: sokak-ta, sokak-tan. Bu ses değişmeleri ekin görevini değiştirmez.

Hâl Ekinin Anlamı ile Cümledeki Görevi

Bir hâl eki her cümlede yalnız tek anlam ilişkisi kurmaz. Yönelme eki “Okula gitti.” sözünde yön; “Akşama teslim ederim.” sözünde zaman sınırı; “Bu işe sevindi.” sözünde sevinmenin yöneldiği konu ilişkisini kurabilir. Ekin adı, sözcüğün cümle içindeki anlamını tek başına açıklamaz.

Benzer biçimde “Korkudan titredi.” sözünde ayrılma eki sebep, “Senden uzun.” sözünde karşılaştırma bildirir. Sözcük türü, ek türü ve cümle ögesi ayrı düzeylerdir. “Akşama” zaman bildiren bir kullanımda zarf tümleci olabilir; bunun ekinin yönelme eki oluşu değişmez.

Belirtme Eki ile İyelik Ekinin Ayrılması

Üçüncü tekil kişi iyelik eki ile belirtme eki -ı/-i/-u/-ü biçiminde görünebilir. “Çantası kayboldu.” sözünde çanta bir kişiye ait olduğu için iyelik; “Çantayı buldu.” sözünde bulunan belirli nesne olduğu için belirtme vardır. Ünlüyle biten adlarda s ve y farkı ayrımı görünür kılabilir; ünsüzle bitenlerde bağlam gerekir.

Cümle	Ek çözümlemesi	Gerekçe
Onun evi uzaktaydı.	ev-i: iyelik	Kime ait olduğu bildirilir; evi özne içindedir.
Bu evi beğendim.	ev-i: belirtme	Beğenilen nesne belirtilir; sahiplik kurulmaz.
Onun evini beğendim.	ev-i-n-i: iyelik + belirtme	Ev hem birine aittir hem beğenilen nesnedir.

Son örnekteki n, iyelikli biçim ile hâl eki arasında yer alır; bağımsız bir anlam veya yeni bir tamlama unsuru değildir. “Evi” tek başına verildiğinde iki farklı ek yorumu mümkün olabilir. Sözcüğün öncesi ve yüklemle ilişkisi bu belirsizliği giderir.

İlgi Eki ve Birden Fazla Ekin Birlikte Kullanılması

İlgi (tamlayan) eki, bir ismi başka bir adla ilişkilendirir: ev-in kapısı, okul-un bahçesi. Ünlüyle biten adlarda -nın/-nin/-nun/-nün biçimi görülür: araba-nın kapısı. Su sözcüğünde su-y-un biçimi vardır. Ben ve biz zamirlerinde benim, bizim biçimleri kullanılır.

İlgi eki sahip veya ilişkili unsuru, iyelik eki ise bu unsurla ilişkili adı işaretler: “çocuğun defteri”. Bir sözcük birden fazla çekim eki taşıyabilir: “evlerimizden” ev-ler-imiz-den biçiminde çoğul, iyelik ve ayrılma eki almıştır. Yapım eki yoktur; çok sayıda ek taşımak tek başına türemişlik oluşturmaz.

“Senin evin” sözünde evin biçimindeki -in ikinci tekil kişi iyelik ekidir; “evin kapısı” sözünde aynı görünen -in ilgi ekidir. İlkinde ev bir kişiye bağlanır; ikincisinde ev, kapının tamlayanı olur. Aynı seslerden oluşan ekler, bağlı oldukları söz dizimsel ilişkiyle ayrılır.

İsim Tamlamalarının Kuruluşu

Tamlayan ve Tamlanan

İsim tamlaması, iki ad veya ad görevli unsur arasında aitlik, parça–bütün, tür, içerik gibi bir ilişki kuran sözcük grubudur. İlişki yalnız gerçek sahiplikle sınırlı değildir: “okul bahçesi” bir yerle ilişkili bölümü; “yağmur sesi” bir olayın çıkardığı sesi bildirir.

Tamlanan, asıl sözü edilen varlık veya kavramdır; tamlayan onu başka bir varlıkla ilişkilendirir. “Arabanın kapısı” sözünde asıl anlatılan kapı, onu belirleyen ise arabadır. Sözcüklerin ekleri bu bağı görünür kılar.

Tamlayan	Tamlanan
Arabanın	kapısı

Tamlayan	Tamlanan
Kapının	kolu

Araba ve kapı; kapı ve kol isimdir. İlk grupta kapı arabanın bir parçası, ikinci grupta kol kapının bir parçasıdır. “Kimin/neyin kapısı?” sorusu ilişkinin yönünü açığa çıkarır; tamlayan ve tamlanan adları yalnız cümlede ilk/son görünen sözcüğe bakılarak belirlenmez.

Belirtili İsim Tamlaması

Belirtili isim tamlamasında tamlayan ilgi eki, tamlanan iyelik eki taşır: “bahçenin kapısı”. Bahçe-nin ilişkili varlığı, kapı-sı o varlığa bağlanan unsuru gösterir. Tamlayan bir kişi zamiri olduğunda tamlananın iyelik eki buna göre değişir: benim defterim, senin defterin, bizim defterimiz.

Tamlayan + ilgi eki	Tamlanan + iyelik eki
konu-nun	baş-ı

“Konunun başı” örneğinde -nun ilgi eki, -ı iyelik ekidir. “Çocuğun kitapları” sözünde -lar çokluğu bildirir; iyelik ilişkisi yine çocuğa yöneliktir. Belirtili tamlama iki unsurun eklerle kurduğu bağla tanınır; her unsurun yalnız bir kelimeden oluşması şart değildir.

Belirtisiz İsim Tamlaması

Belirtisiz isim tamlamasında tamlayan ilgi eki almaz; tamlanan iyelik/tamlama eki taşır. “Telefon ekranı” telefonla ilişkili ekran türünü, “kıyı bitkileri” kıyıya özgü bitki grubunu anlatır. Tamlayanın ilgi eki almaması, o sözcükte hiçbir yapım veya çoğul eki bulunamayacağı anlamına gelmez.

Tamlayan	Tamlanan	İlişki
Telefon	ekran-ı	Bir nesnenin parçası
Kıyı	bitki-ler-i	Yerle ilişkili tür/grup

Belirtisiz tamlamanın iki ana unsuru sıkı bir anlam birliği kurar. Olağan dizilişte tamlanana ait sıfat, bu bütünün önüne gelir: “yeni telefon ekranı”. Araya söz yerleştirmek veya unsurları ters çevirmek, belirtili tamlamadaki kadar serbest değildir; ilk ilişkinin korunup korunmadığı önemlidir.

Tamlayan	Tamlanan	Cümlenin devamı
Gecekondu	evleri	şehre başka bir güzellik katıyor.

“Gecekondu evleri” grubunda gecekondu ilgi eki almamıştır, evleri tamlanandır. “Evleri gecekondunun” aynı belirtisiz yapının basitçe ters çevrilmiş biçimi değildir; yeni biçimde ilgi ekiyle başka bir kuruluş oluşur.

Zincirleme İsim Tamlaması

Zincirleme isim tamlaması, bir isim tamlamasının başka bir isim tamlamasının içinde unsur olarak kullanılmasıyla oluşur. “Kapı menteşesinin gıcırtısı” sözünde önce kapı menteşesi belirtisiz tamlaması vardır; bu bütün, gıcırtısı sözcüğüne tamlayan olur. Yalnız menteşesinin gıcırtısı parçasına bakmak, kapı sözcüğünün kurduğu iç ilişkiyi eksik bırakır.

Katman	Birlik	Görev
İç tamlama	Kapı menteşesi	Belirtisiz isim tamlaması
Dış tamlayan	Kapı menteşesinin	İç tamlamanın bütünü ilgi eki alır
Dış tamlanan	gıcırtısı	Bu bütüne bağlanan ad
Cümle	Kapı menteşesinin gıcırtısı beni uyutmadı.	Zincirleme grup cümlede birlikte görev alır

İç içelik tamlayanda, tamlananda veya her ikisinde bulunabilir: “okul bahçesinin duvarı” sözünde tamlayan; “çocuğun okul çantası” sözünde tamlanan bir isim tamlamasıdır. “Okul müdürünün çalışma odası” sözünde iki unsur da kendi içinde isim tamlamasıdır. Üç isim bulunması sık görülen sonuçtur; tek başına sözcük saymak yeterli değildir.

İsim Tamlamalarında Özel Kuruluşlar

Araya Sözcük Girmesi ve Unsurların Yer Değiştirmesi

Belirtili isim tamlamasında tamlayan ile tamlanan arasına niteleyici veya açıklayıcı sözler girebilir. “Enes’in çok izlenen kanalı ona para kazandırıyor.” cümlesinde Enes’in tamlayan, kanalı tamlanandır; çok izlenen bu kanalı niteler. Araya giren söz, ilgi ve iyelik bağını ortadan kaldırmaz.

Belirtili tamlamanın unsurları devrik söyleyişte yer değiştirebilir: “Sesi duyuldu kuşların.” cümlesinde kuşların sesi ilişkisi sürer. Kuşların sonradan gelmesi onu tamlanan yapmaz. Araya giren sözler ile ters diziliş, tamlama türünün belirlenmesinden ayrı özelliklerdir.

Tamlayanın veya Tamlanan Ekinin Söylenmemesi

Sahibi bağlamdan bilinen bir isimde tamlayan zamir söylenmeyebilir: “Çok izlenen kanalı ona para kazandırıyor.” sözünde bağlam bir kişiyi gösteriyorsa onun kanalı ilişkisi vardır. “Defterim kayboldu.” cümlesinde de benim sözü yazılmamıştır; -im eki sahibin birinci tekil kişi olduğunu gösterir. Her iyelikli sözcükte sahibin adı ayrıca yazılmak zorunda değildir.

“Bizim ev”, “sizin okul” gibi yerleşmiş söyleyişlerde tamlanan eki söylenmeyebilir; “bizim evimiz”, “sizin okulunuz” ilişkisi korunur. Bu özellik, belirtili tamlamanın olağan ek düzeninin eksiltili bir kullanımıdır. Yazılı biçimde bulunmayan ekle gerçekten yazılmış ek birbirinden ayrılır.

Ortak Tamlayan ve Ortak Tamlanan

Bir tamlayan birden fazla tamlanana bağlanabilir: “okulun kapısı ve pencereleri”. Burada okulun iki kez söylenmeden kapısı ve pencereleri ile ilişki kurar. Birden fazla tamlayan da ortak tamlanana bağlanabilir: “Ece’nin ve Duru’nun odası”. Tamlayanlar bir bağlaçla sıralanmış, tek tamlanana bağlanmıştır.

Bu ortaklıklar yalnız isim sayısı arttığı için zincirleme sayılmaz. Zincirlemede iç içe isim tamlaması gerekir; ortak unsurda ise aynı düzeyde birden fazla bağ bulunur. “Ece’nin ve Duru’nun odası” ile “Ece’nin odasının penceresi” arasındaki fark, kişi sayısı değil ilişkinin kuruluşudur.

Zamir, Fiilimsi ve Adlaşmış Sıfatın Tamlamaya Katılması

Tamlamanın unsurları yalnız sözlükte isim olan sözcüklerden oluşmaz; ad görevli biçimler de yer alabilir. “Onun fikri” sözünde tamlayan kişi zamiri; “öğrencilerin bazıları” sözünde tamlanan belgisiz zamirdir. “Bunun şurası” sözünde iki unsur da zamirdir. Zamir, ismin yerini tutan sözcüktür.

“Okumanın yararı” sözünde okuma eylemi adlandıran isim-fiil; “yoksulun ihtiyacı” sözünde yoksul, yoksul kişi yerine kullanılan adlaşmış sıfattır. Her ikisi de ilgi ekiyle tamlayan olmuştur. Bir söz veya cümle de ad gibi kullanılıp tamlayan olabilir: “Yarın gelirim sözü”. Burada aktarılan sözün bütünü, söz adıyla ilişkilidir.

Ayrılma Biçimiyle Kurulan Parça–Bütün İlişkisi

“Öğrencilerin biri” ile “öğrencilerden biri” sözlerinde bütünden bir kişi seçilir. İkinci biçimde -den, görünüşçe ayrılma ekidir; ancak bu kuruluşta ilgi ilişkisi kurarak öğrencilerin biri anlamını verir. “Kitaplardan hangisi?” ve “konuklardan bazıları” örneklerinde de bir bütünün içinden seçme vardır.

Bu kullanım bütün -dan/-den ekleri için geçerli değildir. “Okuldan ayrıldı.” gerçek ayrılma, “korkudan titredi” sebep bildirir. Ekten sonra gelen sayı veya zamir ile bütünün anlamı birlikte belirleyicidir. Biçimin adı ile cümlede üstlendiği ilişki aynı düzeyde değildir.

İsim Tamlaması ile Sıfat Tamlamasının Ayrılması

İlişki Bildiren İsim ve Nitelik Bildiren Sıfat

Sıfat tamlaması, bir sıfatın ismi nitelemesi veya belirtmesiyle oluşur: kırmızı gül, eski anı, üç dosya. İsim tamlamasında ise iki ad veya ad görevli unsur arasında ilişki vardır: gülün kokusu, anı defteri. Bir grupta herhangi bir sıfat bulunması, grubun tamamının yalnız sıfat tamlaması olduğu anlamına gelmez; ismin içinde bulunduğu asıl bağ incelenir.

“Polen toplayan arılar” sözünde polen toplayan bütünü arıları eylem ilişkisiyle niteler. “Aklımın köşesi” sözünde ise akıl ile köşe arasında ilgi–iyelik bağı kurulur. Sıfat görevli gruplar birden fazla kelimeden oluşabilir; kelime sayısı tek başına tamlama türünü göstermez.

Sıfat Almış İsim Tamlaması ile Zincirleme Yapı

“Yeşil hortumun ağzı” sözünde yeşil, hortum ismini niteler. Asıl isim tamlaması hortumun ağzıdır ve belirtilidir; yeşil yeni bir isim olmadığı için iç içe iki isim tamlaması oluşturmaz. Bu yapı ayrı bir “sıfat isim tamlaması” türü değildir; sıfatla genişletilmiş belirtili isim tamlamasıdır.

Grup	İç ilişki	Sonuç
Kuş kafesinin yemliği kırılmış.	Kuş kafesi + bu bütünün yemliği	Zincirleme isim tamlaması

Grup	Niteleyici	Asıl isim tamlaması
Yeşil hortumun ağzı çıkmış.	Yeşil, hortumu niteler.	Hortumun ağzı: belirtili isim tamlaması

Sıfat, belirtisiz bir tamlamanın bütününü de niteleyebilir. “Soğuk gecelerde sıcak soba ateşi gibisi yok.” sözünde sıcak, yalnız sobayı değil soba ateşi bütününün niteliğini bildirir. “Sıcak sobanın ateşi” denirse soba belirtili tamlamanın içinde nitelenir; ek düzeni ve nitelemenin kapsamı birlikte değişir.

Cümledeki bölüm	Görev
Soğuk gecelerde	Zamanı belirten bölüm
sıcak	Soba ateşi bütününü niteleyen sıfat
soba ateşi	Belirtisiz isim tamlaması
gibisi yok.	Cümlenin devamı

Takısız Tamlama Adlandırması ve Eklerden Bağımsız İnceleme

“Taş duvar”, “ipek gömlek”, “çelik tencere” gibi gruplar, geleneksel bazı sınıflandırmalarda takısız isim tamlaması adıyla ele alınır. Sıfat görevini esas alan sınıflandırmalarda ise ilk sözün malzeme veya nitelik bildirmesi nedeniyle sıfat tamlaması olarak değerlendirilir. Bu terminoloji farklılığı, belirtili ve belirtisiz tamlamanın ilgi–iyelik düzeniyle karıştırılmamalıdır.

“Taşın rengi” belirtili, “duvar taşı” belirtisiz isim tamlamasının açık örnekleridir. “Taş duvar”da bu ek düzeni yoktur; taş, duvarın malzemesini belirtir. “Altın kalp” sözünde ise altın gerçek malzemeyi değil benzetmeye dayalı bir niteliği anlatır. Eklerin görünüşü kadar sözcüklerin kurduğu gerçek anlam ilişkisi de açıklanmalıdır.

“Akşam vakti döndü.” cümlesindeki akşam vakti belirtisiz isim tamlamasıdır; bütün olarak zamanı bildirir. “Deniz mavisi gözler” sözünde deniz mavisi yine belirtisiz isim tamlamasıdır; gözler ismini niteleyen grup görevindedir. Grubun iç yapısı ile cümlede üstlendiği işlev birbirinin yerine kullanılmaz.