TYT Türklerin İslamiyet’i Kabulü ve İlk Türk-İslam Devletleri konu anlatımı kapsamında Türklerin Müslümanlarla ilk temasları, Talas Savaşı, kabulü kolaylaştıran etkenler, Karahanlılar, Gazneliler ve Büyük Selçuklular ile devlet-toplum düzeni ve ilk Türk-İslam eserleri işlenecektir.
TYT tarih konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Türklerin İslamiyet’le Tanışması
Türklerin İslamiyet’i kabulü bir anda ve tek bir olayla değil, zaman içinde gelişen askerî, siyasi ve ticari temaslarla gerçekleşti. Hz. Ömer Dönemi’nde İran’ın fethedilmesiyle Türkler Müslümanlarla sınır komşusu oldu. Hz. Osman Dönemi’nde Hazarlarla ilk askerî mücadeleler yaşandı. Emevilerin Arap olmayan Müslümanları mevali olarak ikinci planda tutması Türklerin İslamiyet’e yaklaşmasını yavaşlattı. Abbasilerin eşitlikçi ve daha hoşgörülü siyaseti ise Türklerle ilişkileri geliştirdi; Türkler Abbasi ordusunda ve yönetiminde önemli görevler üstlendi.
→
→
→
Talas Savaşı (751)
Batı Türkistan ve İpek Yolu üzerinde üstünlük kurmak isteyen Çin ile Abbasiler Talas’ta karşılaştı. Karluk Türkleri Abbasileri destekledi ve savaş Çin’in yenilgisiyle sonuçlandı. Böylece Çin’in Orta Asya’daki ilerleyişi sınırlandı, Türklerle Müslümanlar arasındaki askerî mücadele yerini yakınlaşmaya bıraktı.
Talas Savaşı Türklerin hemen ve bütünüyle Müslüman olması demek değildir; fakat İslamiyet’in Türkler arasında yayılmasını hızlandıran önemli bir dönüm noktasıdır. Savaşta esir alınan Çinli ustalar aracılığıyla kâğıt üretiminin Semerkant ve İslam dünyasında yaygınlaşması, kültürel etkileşimin de güçlendiğini gösterir.
+
→
→
Türklerin İslamiyet’i Kabulünü Kolaylaştıran Etkenler
Eski Türk inanç ve değerleriyle İslamiyet arasında görülen bazı benzerlikler kabul sürecini kolaylaştırdı. Gök Tanrı inancındaki tek ve yüce yaratıcı düşüncesi, ahiret ve kader inancı, kurban geleneği, ahlak ve temizlik anlayışı bunlar arasındaydı. Türklerin cihan hâkimiyeti ve alplik düşüncesi de İslamiyet’teki cihat ve gaza anlayışıyla bağ kurulmasını kolaylaştırdı.
Kabul süreci topluluklara göre farklı tarihlerde gerçekleşti. Orta Asya’da İslamiyet’i kabul eden ilk Türk boyu Karluklar, ilk Müslüman Türk devleti Karahanlılardır. Doğu Avrupa’da İslamiyet’i kabul eden ilk Türk devleti ise İtil Bulgarlarıdır. Müslüman olan Oğuzlara zamanla Türkmen denildi.
Karahanlılar (840-1212)
Karluk, Yağma, Çiğil ve Tuhsi boylarının oluşturduğu Karahanlı Devleti, Bilge Kül Kadir Han tarafından kuruldu; merkezi Balasagun’du. Hakaniye Devleti olarak da bilinen Karahanlılar, Satuk Buğra Han Dönemi’nde İslamiyet’i kabul etti. Satuk Buğra Han Müslüman olduktan sonra Abdülkerim adını aldı.
Karahanlılar Orta Asya’da kurulan ilk Müslüman Türk devleti olmalarına rağmen eski Türk geleneklerini bırakmadı. Ülkenin doğu ve batı olarak yönetilmesi, han-hakan unvanları, Türkçenin resmî ve edebî dil olarak kullanılması, Uygur alfabesi ve boy örgütlenmesi kültürel sürekliliği gösterir. Halife adına hutbe okutulması ve para bastırılması, medrese-cami gibi kurumların gelişmesi ise İslam kültürünün etkisidir.
+
→
Karahanlılar döneminde ribat denilen kervansaraylar, medreseler, hastaneler ve şehir yapıları gelişti. Türk-İslam edebiyatının ilk önemli eserleri bu kültür çevresinde ortaya çıktı. Yusuf Kadir Han’ın ölümünden sonra taht mücadeleleri devleti Doğu ve Batı olarak ikiye ayırdı; Doğu Karahanlılara Karahitaylar, Batı Karahanlılara Harzemşahlar son verdi.
Gazneliler (963-1186)
Gazneliler, Samanoğullarının Türk komutanlarından Alp Tigin tarafından Afganistan’daki Gazne şehrinde kuruldu. Devlet en parlak dönemini Gazneli Mahmut zamanında yaşadı. Abbasi halifesini koruması üzerine Mahmut’a sultan unvanı verildi; böylece bu unvanı kullanan ilk Türk hükümdarı oldu.
Gazneli Mahmut’un Hindistan’a düzenlediği seferler İslamiyet’in bölgede yayılmasını sağladı ve ileride Pakistan ile Bangladeş’in oluşacağı sahadaki Müslüman nüfusun güçlenmesine katkıda bulundu. Saray ve orduda Türkçe, bilim ve edebiyatta Farsça, din ve hukukta Arapça kullanılması devletin çok kültürlü yapısını yansıtır.
Gazneli ordusunda Türk gulamların yanında yerel askerler ve savaş filleri de bulunuyordu. Bu çeşitlilik geniş coğrafyada askerî güç sağlasa da yönetici tabaka ile halk arasındaki dil ve kültür farklılıkları devlet bütünlüğünü zorlaştırdı. Sultan Mesut’un Büyük Selçuklulara 1040 Dandanakan Savaşı’nda yenilmesi Gaznelilerin yıkılma sürecini başlattı.
Büyük Selçuklu Devleti (1040-1157)
Selçuklular Oğuzların Üçok koluna bağlı Kınık boyundandır. Selçuk Bey, Oğuz Yabgu Devleti’nden ayrılarak Cend’e yerleşti ve burada İslamiyet’i kabul etti. Tuğrul ve Çağrı beylerin Gaznelileri Dandanakan Savaşı’nda yenmesiyle 1040’ta Büyük Selçuklu Devleti resmen kuruldu.
| Gelişme | Önemi |
|---|---|
| Dandanakan (1040) | Gazneliler yenildi; Büyük Selçuklu Devleti resmen kuruldu ve batıya ilerleyiş hızlandı. |
| Pasinler (1048) | Büyük Selçuklular ile Bizans arasındaki ilk büyük savaştır; Bizans’a bağlı kuvvetler yenildi. |
| Bağdat Seferi (1055) | Tuğrul Bey Abbasi halifesini Büveyhoğulları baskısından kurtardı; siyasi güç Selçuklu sultanında, dinî otorite halifede toplandı. |
| Malazgirt (1071) | Alparslan Bizans’ı yenerek Anadolu’nun Türk yerleşimine açılmasını sağladı. |
| Katvan (1141) | Karahitay yenilgisi Büyük Selçukluların zayıflama sürecini hızlandırdı. |
Tuğrul Bey’in 1055’te Bağdat’a girmesiyle Abbasi halifesi üzerindeki Büveyhoğulları baskısı sona erdi. Halife Tuğrul Bey’e “Doğu’nun ve Batı’nın Sultanı” unvanını verdi. Bu gelişmeyle İslam dünyasının siyasi koruyuculuğu Türk hükümdarlarına geçerken halifenin dinî saygınlığı sürdü.
Alparslan Dönemi’nde Ani ve Kars alındı, Nizamülmülk vezir yapıldı ve Malazgirt zaferi kazanıldı. Melikşah Dönemi devletin en geniş sınırlara ulaştığı parlak dönemdi. Nizamiye Medreseleri eğitim ve devlet görevlisi yetiştirme amacıyla geliştirildi; ikta sistemiyle devlet gelirleri hizmet karşılığı görevlilere ayrıldı. Ömer Hayyam başkanlığındaki kurul Celâli Takvimi’ni hazırladı.
Hasan Sabbah’ın Batınilik faaliyetleri ve devlet adamlarına yönelik saldırılar merkezî otoriteyi sarstı. Melikşah’ın ölümünden sonra taht mücadeleleri başladı; Katvan yenilgisi ve Oğuz isyanları devleti zayıflattı. Sultan Sencer’in 1157’de ölümüyle Büyük Selçuklu Devleti sona erdi.
Bâtınîlik adı, dinî metinlerin görünen anlamlarının yanında yalnızca yetkili imamın bilebileceği gizli anlamlar bulunduğunu savunan akımlar için kullanılır. Büyük Selçuklu döneminde Hasan Sabbah’ın öncülük ettiği İsmâilî hareket bu çerçevede anılmıştır. Nizamiye medreseleri, eğitim ve devlet görevlisi yetiştirmenin yanında Ehl-i sünnet düşüncesini güçlendirmeyi ve Şiî-Bâtınî görüşlere ilmî cevap vermeyi de amaçlamıştır.
İlk Türk-İslam Devletlerinde Yönetim ve Toplum
İlk Türk-İslam devletleri eski Türk yönetim geleneğini İslam kurumlarıyla birleştirdi. Kut ve hanedanın ortak yönetme hakkı düşüncesi sürdü; bunun yanında halifenin hükümdarlığı tanıdığını bildiren menşur (onay belgesi) alınması, halife adına hutbe okutulması ve para bastırılması meşruiyetin İslami yönünü güçlendirdi. Hakan ve han yanında emir, melik ve sultan gibi unvanlar kullanılmaya başladı.
Toprak yönetiminde has, ikta ve mülk gibi uygulamalar görüldü. Has arazinin geliri hükümdar ve ailesine ayrılırdı; mülk arazi ise kişiye ait özel mülktü. İkta toprağın mülkiyetini değil, vergi gelirini hizmet karşılığında bir görevliye bırakıyordu. İkta sahibi bölgenin güvenlik ve üretimini gözetiyor, topladığı gelirle asker besliyordu. Böylece devlet hazinesine yük olmadan ordu kurulması, taşrada güvenliğin sağlanması ve tarımsal süreklilik amaçlandı.
→
→
→
Türk-İslam Dünyasında İlk Eserler
Karahanlı kültür çevresinde Türkçe, devlet ve toplum düşüncesini, dil zenginliğini, ahlakı ve tasavvufu anlatan önemli eserler verildi. Bu eserler İslamiyet’in kabulünden sonra Türkçenin ortadan kalkmadığını; yeni dinî ve siyasi kavramları ifade edecek biçimde geliştiğini gösterir.
| Eser | Yazar ve temel özellik |
|---|---|
| Kutadgu Bilig | Yusuf Has Hacip tarafından yazıldı. “Mutluluk veren bilgi” anlamındadır; ideal devlet, adalet ve hükümdar-halk görevlerini anlatan ilk Türk-İslam siyasetnamelerindendir. |
| Divânü Lûgati’t-Türk | Kaşgarlı Mahmut’un Araplara Türkçe öğretmek ve Türk dilinin zenginliğini göstermek için hazırladığı sözlüktür; Türk dünyası haritasını da içerir. |
| Atabetü’l-Hakayık | Edip Ahmet Yükneki’nin ahlak, bilgi ve dinî öğütleri işlediği nasihatname niteliğindeki manzum eserdir. |
| Divân-ı Hikmet | Ahmed Yesevi’nin Türkçe hikmetlerinin toplandığı tasavvufi eserdir; İslamiyet’in Türkler arasında anlaşılır dille yayılmasına katkı sağladı. |
Sonraki konu: Selçuklu Türkiyesi ve Anadolu’nun Türkleşmesi
