TYT Su Kaynakları ve Hidrografya konu anlatımı; suyun yeryüzündeki dağılışını, su döngüsünü, okyanus ve denizleri, gölleri, akarsuları ve yer altı sularını birlikte ele alır. Önceki Türkiye’nin Yer Şekilleri konusunda reliefin oluşumunu ve dağılışını inceledik. Bu yazıda ise suyun aynı yüzey üzerinde nasıl dolaştığına, biriktiğine ve insan yaşamını nasıl etkilediğine odaklanacağız.
HİDROSFER VE SUYUN YERYÜZÜNDEKİ DAĞILIŞI
Hidrosferin Bileşenleri ve Tatlı Su
Yeryüzündeki bütün sular hidrosfer, yani su küre içinde değerlendirilir. Okyanuslar ve denizler en büyük su depolarıdır; göller, akarsular, bataklıklar, buzullar, yer altı suları, atmosferdeki su buharı ve canlılardaki su da hidrosferin parçalarıdır. Su; katı, sıvı ve gaz hâlleri arasında sürekli geçiş yapabildiği için bu depolar birbirinden kopuk değildir.
Dünya suyunun yaklaşık %97’si tuzlu, yaklaşık %3’ü tatlıdır. Tatlı suyun da büyük bölümü buzullarda ve yer altında bulunur; akarsu ve göllerde kolayca ulaşılabilen bölüm oldukça küçüktür. Bu nedenle yeryüzünde su çok olsa da kullanılabilir tatlı su sınırsız değildir.
Su Döngüsünün Aşamaları
Güneş enerjisi deniz, göl, toprak ve bitki yüzeylerinden suyun atmosfere geçmesini sağlar. Suyun sıvı hâlden gaz hâline geçmesine buharlaşma, bitkilerin yapraklarından atmosfere su vermesine terleme denir. Yükselen su buharı soğuyup yoğunlaşarak bulutları oluşturur; damlacıklar büyüdüğünde yağmur, kar veya dolu biçiminde yeryüzüne düşer.
Yağışın bir bölümü yüzeyde akarak akarsulara, göllere ve denizlere ulaşır. Bir bölümü toprağa sızar, yer altı suyuna karışır ve kaynaklar aracılığıyla yeniden yüzeye çıkabilir. Kar ve buzullarda depolanan su erimeyle sisteme katılır. Bu sürekli dolaşım su döngüsü olarak adlandırılır; toplam su miktarını değil, suyun bulunduğu yer ile hâlini değiştirir.
OKYANUSLAR VE DENİZLER
Okyanus, Kenar Deniz ve İç Deniz
Okyanus, kıtalar arasındaki büyük çukurları dolduran geniş ve derin tuzlu su kütlesidir. Büyük (Pasifik), Atlas ve Hint okyanusları Dünya Okyanusu’nun başlıca bölümleridir. Deniz ise okyanuslara göre daha küçük olan, kıtaların kenarında veya kara içlerine sokulmuş tuzlu su kütlesidir.
Okyanusa geniş açıklıklarla bağlanan denizlere kenar deniz; karalar içine sokulmuş ve okyanusla boğazlar aracılığıyla bağlantı kuran denizlere iç deniz denir. Akdeniz, Karadeniz ve Marmara iç deniz özelliği gösterir. Deniz suyunun tuzluluğu; buharlaşma, yağış, akarsu girişi, buzların erimesi ve başka denizlerle su alışverişinden etkilenir. Buharlaşmanın güçlü, yağış ve akarsu girişinin az olduğu kapalı veya yarı kapalı denizlerde tuzluluk genellikle yükselir.
→
→
GÖLLER VE GÖL HAVZALARI
Göllerin Oluşumu ve Su Özellikleri
Göl, karalar üzerindeki çanak ve çukurların suyla dolmasıyla oluşan, denizle doğrudan bağlantısı olmayan su kütlesidir. Doğal göller oluşumlarına göre tektonik, volkanik, karstik, buzul ve set gölleri olarak sınıflandırılır. Heyelan, alüvyon, kıyı kordonu, lav veya moren gibi malzemelerin bir çukurluğun önünü kapatması set göllerini oluşturabilir. Birden fazla sürecin etkili olduğu göller karma oluşumludur; baraj gölleri ise insan yapımıdır.
Göl suyunun tatlı, tuzlu, sodalı veya acı olmasında iklim, buharlaşma, göl çanağındaki kayaçlar ve gölün dışarıya akışının bulunup bulunmaması etkilidir. Gölden dışarı su taşıyan akarsuya gideğen, göle su getiren akarsuya geleğen denir. Gideğeni bulunan göllerde çözünmüş minerallerin dışarı taşınması kolaylaştığından sular çoğunlukla daha tatlıdır.
Türkiye’nin Başlıca Doğal Gölleri
Türkiye’de göllerin dağılışı dengeli değildir. Marmara çevresinde İznik, Sapanca, Manyas ve Uluabat; Göller Yöresi’nde Beyşehir, Eğirdir, Burdur ve Acıgöl; İç Anadolu’da Tuz Gölü; Doğu Anadolu’da Van, Erçek, Nazik ve Hazar gölleri öne çıkar. Van Gölü Türkiye’nin en büyük gölüdür ve sodalıdır; Tuz Gölü kapalı havzada, buharlaşmanın güçlü olduğu sığ bir göldür.
Meke ve Nemrut volkanik; Salda karstik; Tortum heyelan set gölüdür. Oluşum sınıflandırması yapılırken yalnız gölün bugünkü görünüşüne değil, çanağın hangi süreçle meydana geldiğine bakılır. Baraj gölleri ise akarsu vadilerinin insan yapımı setlerle kapatılması sonucu oluşur ve sulama, enerji üretimi, içme suyu ile taşkın kontrolü gibi amaçlarla kullanılır.
AKARSULAR VE HAVZA SİSTEMLERİ
Kaynak, Ağız, Havza, Debi ve Rejim
Akarsuyun doğduğu yere kaynak, denize veya göle ulaştığı yere ağız, içinde aktığı çukurluğa yatak denir. Akarsuyun kollarıyla birlikte sularını topladığı alan havza, komşu havzaları ayıran yüksek sınır su bölümü çizgisidir. Sularını denize ulaştıran havzalar açık, ulaştıramayan havzalar kapalıdır.
Akarsu yatağının belirli bir kesitinden bir saniyede geçen su miktarı debi veya akım; debinin yıl içindeki değişme düzeni rejimdir. Yağış miktarı ve türü, kar-buz erimesi, sıcaklık, buharlaşma, kayaçların geçirgenliği, bitki örtüsü, havzanın büyüklüğü ve insan faaliyetleri debiyi etkiler. Rejim üzerinde ise özellikle yağışın yıl içindeki dağılışı ile beslenme kaynaklarının çeşitliliği belirleyicidir.
Beslenme Kaynakları ve Rejim Tipleri
Akarsular yağmur, kar ve buz erimeleri, kaynaklar veya göllerle beslenebilir. Yıl boyunca benzer miktarda su taşıyanlar düzenli rejimli, mevsimler arasında belirgin debi farkı gösterenler düzensiz rejimlidir. Farklı iklim bölgelerinden geçen veya birden fazla kaynaktan beslenen büyük akarsularda karma rejim görülebilir.
Ekvatoral iklimde yağış yıl içine yayıldığı için akarsular çoğunlukla düzenlidir. Akdeniz ikliminde kış yağışları ile yaz kuraklığı belirgin olduğundan akım mevsimler arasında değişir. Karasal ve yüksek alanlarda ilkbahar-yaz başındaki kar erimeleri debiyi yükseltebilir. Aynı akarsuyun rejimini yorumlarken yalnız yıllık yağış toplamına değil, yağışın mevsimlere dağılışına ve yağış türüne bakılır.
Türkiye Akarsularının Genel Özellikleri
Türkiye’nin yüksek, engebeli ve genç oluşumlu bir araziye sahip olması akarsuların çoğunda yatak eğimini ve akış hızını artırır. Akarsular genellikle denge profiline ulaşmamış, aşındırma güçleri ve hidroelektrik potansiyelleri yüksek; ulaşım olanakları sınırlıdır. İklim ve beslenme koşulları mevsimden mevsime değiştiği için rejimleri çoğunlukla düzensizdir.
Kızılırmak, Yeşilırmak ve Sakarya Karadeniz’e; Gediz ile Büyük ve Küçük Menderes Ege’ye; Seyhan, Ceyhan, Göksu, Manavgat ve Asi Akdeniz’e ulaşır. Fırat ve Dicle Türkiye’den doğup ülke dışında Basra Körfezi’ne yönelir. Aras ve Kura Hazar kapalı havzasına dökülür; Meriç ve Asi ise kaynaklarını büyük ölçüde ülke dışından alıp Türkiye sınırları içinden denize ulaşır.
YER ALTI SULARI VE KAYNAKLAR
Akiferler ve Kaynak Türleri
Yağış ve yüzey sularının geçirimli toprak ile kayaçlardan aşağı sızması yer altı sularını besler. Suyu depolayıp iletebilen geçirimli kayaç veya tortul tabakaya akifer denir. Yer altı suyunun yüzeye doğal olarak çıktığı yer kaynaktır. Yağış miktarı, kayaçların gözenekliliği ve çatlaklılığı, eğim, bitki örtüsü ve yüzeyin betonlaşması sızmayı etkiler.
Geçirimli tabakanın vadi yamacında yüzeye çıktığı yerde yamaç kaynağı; kalkerli arazideki yer altı boşluklarından çıkan sularda karstik kaynak veya voklüz; iki geçirimsiz tabaka arasında basınç altında bulunan suyun sondajla çıkarılmasında artezyen; kırık hat boyunca ısınmış suların yükselmesinde fay kaynağı oluşur. Volkanik alanlarda aralıklı ve basınçlı biçimde püsküren sıcak su kaynakları gayzer olarak adlandırılır.
SU KAYNAKLARININ KULLANIMI VE KORUNMASI
Su Kaynaklarını Birlikte Okuma
Su kaynakları içme-kullanma suyu, sulama, sanayi, hidroelektrik enerji, balıkçılık, ulaşım, turizm ve ekosistemler için önem taşır. Ancak akarsu, göl ve yer altı suyu birbirinden bağımsız depolar değildir. Bir havzadaki aşırı su çekimi yer altı su seviyesini düşürebilir; sulama ve yerleşme baskısı gölleri küçültebilir; kirlilik yüzeyden sızarak akiferlere ulaşabilir.
İklim değişikliği yağışın zamanı ve biçimini, kar örtüsünü, buharlaşmayı ve kuraklık sıklığını etkileyerek su rejimlerini değiştirebilir. Bu nedenle su yönetimi havza ölçeğinde yapılmalıdır. Yağışın toplandığı alan, yüzey akışı, yer altına sızma, akarsu ağı, göller ve kullanıcılar aynı sistem içinde değerlendirilir; tasarruf, kirliliğin kaynağında önlenmesi ve doğal sulak alanların korunması birlikte yürütülür.
→
→