Sözcükte yapı, bir sözcüğün anlamlı en küçük parçasını ve bu parçanın aldığı eklerle nasıl değiştiğini inceler. TYT sorularında yalnızca kök ve ekleri ayırmak yetmez; bulunan kökün sözcüğün güncel anlamıyla bağlantısını, ekin yeni bir sözcük üretip üretmediğini ve sözcüğün basit, türemiş ya da birleşik yapıda olup olmadığını birlikte değerlendirmek gerekir.
Bu konu, sonraki dil bilgisi başlıklarının temelidir. Kök ile gövdeyi doğru ayırmak; isim, sıfat, zarf, fiil ve fiilimsi çözümlemelerinde eklerin görevini daha kolay belirlemeyi sağlar. Özellikle biçim benzerliğine aldanmadan anlam ilişkisini kontrol etmek, sözcükte yapı sorularındaki en önemli adımdır.
Kök Bilgisi
Kökü Bulma ve Anlam İlişkisi
Kök, bir sözcüğün yapım ve çekim ekleri çıkarıldığında geriye kalan, daha küçük anlamlı parçalara ayrılamayan bölümüdür. Kök bulunurken sözcüğün başındaki en kısa heceyi seçmek doğru değildir. Bulunan parça hem anlamlı olmalı hem de incelenen sözcüğün anlamıyla ilişki kurmalıdır. Balıkçılarımızdan sözcüğünün kökü balık, gözlükçü sözcüğünün kökü gözdür.
Ses benzerliği tek başına kök bağı kurmaz. Kelebek sözcüğü kel kökünden, yaprak sözcüğü yap- fiilinden türemiş kabul edilmez; çünkü parçalar arasında anlam ilişkisi yoktur. Kök, sözcüğün bütünüyle aynı anlamı taşımak zorunda değildir fakat anlam bağının açıklanabilir olması gerekir.
Eklenme sırasında gerçekleşen ses olayları kökü görünmez hâle getirebilir. Ağzı sözcüğünün kökü ağız, rengi sözcüğünün kökü renk, kitapçı sözcüğünün kökü kitaptır. Ünlü düşmesi, ünsüz yumuşaması veya benzeşme görüldüğünde sözcüğün eksiz biçimi zihinde yeniden kurulmalıdır; ses değişikliği yeni bir kök oluşturmaz.
İsim, Fiil, Ortak ve Sesteş Kök
Varlık, kavram, nitelik veya duygu bildiren köklere isim kökü denir: taş, ev, güzel, korku. İş, oluş veya hareket bildiren ve mastar eki alabilen kökler fiil köküdür: gel-, büyü-, sev-, kork-. Fiil kökleri çözümlemede kısa çizgiyle gösterilir.
Hem isim hem fiil olarak kullanılabilen ve iki kullanımında da anlam ilişkisini koruyan kökler ortak köktür: boya / boya-, güven / güven-, savaş / savaş-. Yazılışları aynı olduğu hâlde anlamları arasında ilişki bulunmayan kökler ise sesteş kök sayılır: yüz (çehre) ve yüz- (suda ilerlemek). Ortak kökte anlam yakınlığı, sesteş kökte yalnız biçim benzerliği vardır.
Bir kökün türü, cümledeki kullanımına göre belirlenir. Bu duvarı maviye boya. cümlesinde boya- hareket bildiren fiil köküdür; Duvarın boyası dökülmüş. cümlesinde boya isim köküdür. Aynı yazılışa bakıp iki kullanımı tek görevde değerlendirmek, ortak kök sorularında sık yapılan bir hatadır.
Gövde Bilgisi
Gövdenin Oluşumu
Bir kök en az bir yapım eki aldığında ortaya çıkan yeni anlamlı yapıya gövde denir. Göz-lük, sev-gi, tuz-lu ve bil-gi sözcüklerinde yapım ekinden sonra kalan bütün bölüm gövdedir. Çekim eki almak ise gövde oluşturmaz; evler sözcüğünde ev hâlâ köktür çünkü -ler yalnız çokluk bildirir.
Gövde, sözcüğün son biçimi olmak zorunda değildir. Bir gövde yeniden yapım eki alarak daha geniş bir gövde oluşturabilir: göz → gözlük → gözlükçü, bil- → bilgi → bilgili → bilgilendir-. Her yeni yapım eki, kendinden önceki kök veya gövdeye eklenir.
Kök ile gövde aynı sözcüğün farklı çözümleme basamaklarıdır. Yolcularımız sözcüğünde yol kök, yolcu gövde; -lar ve -ımız ise bu gövdeyi cümleye hazırlayan çekim ekleridir. Bir soruda “sözcüğün kökü” isteniyorsa ilk anlamlı bölüm, “çekim eklerinden önceki gövde” isteniyorsa yapım ekleriyle genişlemiş bölüm bulunur.
Birden Fazla Gövde Katmanı
Bir sözcük birden fazla yapım eki aldığında çözümleme kökten dışa doğru yapılır. Göz-lük-çü-lük sözcüğünde gözlük, gözlükçü ve gözlükçülük art arda oluşan gövdelerdir. Yapım ekleri yalnız sözcük türünü değiştirdiğinde değil, aynı tür içinde yeni anlam oluşturduğunda da gövde kurar: kitap → kitaplık örneğinde iki sözcük de isimdir.
Kök ve gövde ayrımında sözcüğün sözlük anlamı izlenmelidir. Bilgilendirilmiş sözcüğü bil-gi-len-dir-il-miş biçiminde katmanlara ayrılır. Her aşamada ortaya çıkan yapı Türkçede anlamlı bir kullanım oluşturuyorsa çözümleme sağlamdır.
Yapım ve Çekim Ekleri
Yapım Ekleri
Yapım eki, kök veya gövdenin anlamını ya da görevini değiştirerek yeni bir sözcük oluşturur. İsimden isim yapan -lık (kitaplık), isimden fiil yapan -la (temizle-), fiilden isim yapan -gi (sevgi) ve fiilden fiil yapan -dir (güldür-) bu işlevin örnekleridir.
Bir ek, sözcüğün türünü değiştirmeden de yapım eki olabilir. Kum → kumluk ve göz → gözlük dönüşümlerinde isimden yine isim oluşur; ancak yeni bir kavram ortaya çıktığı için ekler yapım ekidir. Bu nedenle “türü değişmedi, öyleyse çekim ekidir” yargısı güvenilir değildir.
Yapım ekleri dört temel yönde çalışır: isimden isim (taş-lık), isimden fiil (su-la-), fiilden isim (bil-gi) ve fiilden fiil (yaz-dır-). Bir sözcükte bu dönüşümler art arda gerçekleşebilir: göz + le + m + ci çözümlemesinde isimden fiil, fiilden isim ve isimden isim yapan ekler sıralanır.
Çekim Ekleri
Çekim eki, yeni bir sözcük üretmez; sözcüğü cümlede başka sözcüklerle ilişkilendirir veya ona sayı, kişi, zaman, kip, iyelik ve durum gibi dil bilgisel özellikler kazandırır. İsimlerde çokluk, iyelik, durum ve tamlayan ekleri; fiillerde kip, zaman, olumsuzluk ve kişi ekleri çekim işlevi taşır.
Kitap-lar-ımız-dan sözcüğünde çokluk, iyelik ve ayrılma durumu ekleri bulunur; buna karşın sözcük yeni bir kavrama dönüşmemiştir. Aynı ek biçimi farklı bağlamlarda farklı görev üstlenebilir. Örneğin -ma/-me, gelme! kullanımında olumsuzluk eki; gelme saati yapısında fiilimsi kuran yapım ekidir. Karar, ezberlenen ses dizisine göre değil bağlama göre verilir.
İsim çekiminde eklerin dizilişi de anlam taşır: ev-ler-imiz-de yapısında önce çokluk, sonra iyelik, en son durum eki gelir. Fiillerde ise fiil gövdesini kip veya zaman eki, ardından kişi eki tamamlar: gel-ecek-siniz. Ek sırası bozulduğunda yapı ya anlamsızlaşır ya da ekin görevi değişir.
Yapı Bakımından Sözcükler
Basit ve Türemiş Sözcükler
Yapım eki almamış sözcükler basit yapıdadır. Basit sözcük çekim eki alabilir: evlerimizden sözcüğü birçok ek taşıdığı hâlde yapım eki almadığı için basittir. Birleşik çekimli fiillerdeki kip ve kişi ekleri de tek başına sözcüğü türemiş yapmaz.
En az bir yapım eki alan sözcük türemiştir: susuz, arkadaşlık, bilgilendir-, yazıcı. Sözcüğün aldığı ek sayısı değil, yapım ekinin bulunup bulunmaması belirleyicidir. Kökten sonra birden fazla çekim eki gelmesi basitliği bozmaz; tek bir yapım eki ise sözcüğü türemiş yapmaya yeter.
Basit sözcük “kısa sözcük”, türemiş sözcük de “çok ekli sözcük” demek değildir. Kalemlerimizden uzun ve çok ekli olduğu hâlde basit; evci kısa olduğu hâlde türemiştir. Yapı sınıflandırmasında görünüş değil, yapım eki denetimi belirleyicidir.
Birleşik Sözcükler
İki veya daha fazla sözcüğün yeni bir kavramı karşılayacak biçimde birleşmesiyle birleşik sözcük oluşur. Gecekondu, bilgisayar, hanımeli, açıkgöz, dedikodu bu yapıdadır. Birleşme sırasında sözcükler anlamlarını tümüyle koruyabilir, anlam değişmesine uğrayabilir veya ses kaybı yaşayabilir.
Birleşik sözcük ile sözcük grubunu ayırmak gerekir. Taş duvar iki sözcüklü bir söz grubuyken aslanağzı tek bir bitki adıdır. Yazımın bitişik veya ayrı olması önemli bir ipucu olsa da asıl ölçüt, yapının kalıplaşarak tek kavramı karşılayıp karşılamadığıdır. Birleşik sözcük ayrıca yapım eki de alabilir: gecekonducu, bilgisayarcı.
Birleşme; ad tamlamasının (ayakkabı), sıfat tamlamasının (karabiber), iki fiilin (dedikodu) veya bir cümlenin (gecekondu) kalıplaşmasıyla gerçekleşebilir. Birleşme sırasında ses düşmesi ya da anlam kayması görülebilir. Bu nedenle birleşik sözcükler yalnız “iki kökü yan yana ayırma” yoluyla değil, ortaya çıkan tek kavram üzerinden değerlendirilir.
Sözcük Çözümleme Yöntemi
Eklerin Sırası ve İşlevi
Çözümlemeye sözcüğün sonundan başlanabilir; ancak sonuç kökten dışa doğru doğrulanmalıdır. Türkçede genel sıra kök/gövde + yapım eki + çekim eki biçimindedir. Birden fazla yapım eki peş peşe gelebilir; ardından gelen çekim ekleri son gövdeyi cümleye bağlar: göz + lük + çü + ler + den.
Bazı yapılarda çekim eki görünümündeki bir unsurdan sonra kalıcı yeni bir sözcük oluşabilir. Evdeki sözcüğünde -de durum ekinden sonra gelen -ki, aitlik ilgisi kurar. Bu tür ayrıntılarda ekin yalnız adına değil, sözcükte ve cümlede üstlendiği işleve bakılmalıdır. Ses olayları da ek sınırını gizleyebilir: kitapçı sözcüğü kitap + cı yapısından ünsüz benzeşmesiyle oluşur.
Karma Yapı Sorularında Denetim
Karma sorularda önce kökü ve anlam bağını belirlemek, sonra yapım eklerini, en son çekim eklerini ayırmak güvenli bir yöntemdir. Ardından sözcüğün yapı türü kontrol edilir. Örneğin bilgisizliğimizden, bil-gi-siz-lik-imiz-den biçiminde çözümlenir; üç yapım ekinin ardından iyelik ve ayrılma durumu ekleri gelir. Sözcük bu nedenle türemiştir.
Bir soruda altı çizili sözcükler karşılaştırılıyorsa yalnız ek sayısını değil; kökün türünü, yapım ekinin sayısını, gövde katmanlarını ve birleşme durumunu ayrı ayrı incelemek gerekir. Aynı sayıda ek alan iki sözcükten biri yalnız çekim eki aldığı için basit, diğeri bir yapım eki aldığı için türemiş olabilir.