TYT siyaset felsefesi, iktidarın kaynağını, devletin meşruiyetini, bireyin haklarını ve ideal toplumsal düzenin mümkün olup olmadığını sorgular. Önceki Din Felsefesi konusunda inançla ilgili temel problemleri incelemiştik. Bu yazıda siyaset felsefesinin kavramlarını, egemenlik biçimlerini, devletin doğuşunu, özgürlük-eşitlik-adalet yaklaşımlarını ve birey-devlet ilişkisini öğreneceğiz.
SİYASET FELSEFESİNİN ALANI VE TEMEL KAVRAMLARI
Siyaset Felsefesi ile Siyaset Bilimi
Siyaset, bir toplumun ortak yaşamını düzenlemeye, yönetmeye ve kamusal kararlar almaya ilişkin kurum, araç ve süreçlerin bütünüdür. Siyaset felsefesi; devletin, iktidarın ve siyasal kurumların nasıl olması gerektiğini değerler üzerinden tartışır. “Adil devlet nedir?”, “En iyi yönetim biçimi hangisidir?” ve “Özgürlük ile otorite nasıl dengelenmelidir?” gibi normatif sorular sorar.
Siyaset bilimi ise mevcut siyasal kurumları, rejimleri, davranışları ve süreçleri gözlemleyerek açıklar. Siyaset bilimi ağırlıkla “olanı”, siyaset felsefesi ise “olması gerekeni” inceler. İki alan birbirinden yararlanabilir; fakat yöntem ve amaçları bütünüyle aynı değildir.
Siyaset Felsefesinin Temel Kavramları
Birey, toplumun bir üyesi olan tek insandır. Toplum, ortak ihtiyaçlar ve kültür çevresinde ilişki kuran insan bütünüdür. Devlet, belirli bir ülke üzerinde egemenlik kullanan siyasal ve hukuki örgütlenmedir. İktidar, yönetme ve kararları uygulatma gücü; yönetim, bu gücün belirli amaç ve kurallara göre kullanılmasıdır.
Egemenlik, devletin iç ve dış baskıdan bağımsız en üstün karar gücüdür. Meşruiyet, iktidarın yönetme hakkının toplumca haklı ve kabul edilebilir görülmesidir. Hukuk yaptırım gücü taşıyan kurallar sistemi, yasa ise yetkili organlarca konulan yazılı hukuk kuralıdır. Adalet, hak edene hakkını verme; laiklik, devletin dinler karşısında tarafsız olması ve din-vicdan özgürlüğünü güvence altına almasıdır.
İktidarın Kaynağı ve Meşruiyetin Ölçütü
İktidarın meşruiyeti, yönetme gücünün hangi kaynaktan geldiği ve hangi sınırlara bağlı olduğu problemidir. Bir görüşe göre iktidar, insanların korunma ve düzen ihtiyacından doğar; Platon, Aristoteles, Farabi ve İbn Haldun bu çizgide değerlendirilir. Başka bir görüş iktidarı Tanrısal iradeyle temellendirir; Orta Çağ’da Augustinus bu yaklaşımın temsilcilerindendir.
Toplumsal sözleşme yaklaşımı, siyasal iktidarın insanların birlikte yaşama isteğiyle kurdukları varsayımsal bir sözleşmeden doğduğunu savunur. Hobbes güvenlik için güçlü egemenliği, Locke doğal hakları koruyan sınırlı yönetimi, Rousseau ise ortak yararı ifade eden genel iradeyi öne çıkarır. Marksist yaklaşımda devletin meşruiyeti, hizmet ettiği sınıfsal çıkarlarla birlikte değerlendirilir.
DEVLETİN İŞLEYİŞİ, TOPLUM VE HAKLAR
Egemenliğin Kullanılış Biçimleri
Max Weber meşru egemenliği üç ideal tipe ayırır. Geleneksel egemenlik, yerleşmiş geleneklere ve soy yoluyla aktarılan otoriteye dayanır; krallık ve hanedan yönetimleri örnek olabilir. Karizmatik egemenlik, liderin olağanüstü kabul edilen kişisel özelliklerine ve ona duyulan bağlılığa dayanır.
Yasal-rasyonel egemenlik, kişilere değil yazılı kurallara ve hukuken belirlenmiş makamlara bağlıdır. Modern hukuk devletinde yöneticinin yetkisi sınırsız değildir; görev, yetki ve sorumluluklar yasalarla belirlenir. Kuvvetler ayrılığı da yasama, yürütme ve yargı güçlerinin tek elde toplanmasını önlemeyi amaçlar.
Bürokrasi ve Sivil Toplum
Bürokrasi, devlet işlerinin yazılı kurallar, uzmanlaşma, iş bölümü ve hiyerarşi içinde görevlendirilmiş memurlar tarafından yürütülmesidir. Weber’e göre modern devletin düzenli ve sürekli işlemesi için bürokrasi gereklidir. Bürokraside yetki kişiye değil göreve aittir; ancak aşırı kuralcılık ve işlemlerin uzaması verimliliği azaltabilir.
Sivil toplum, devlet kurumlarının dışında gönüllü biçimde örgütlenen, hak ve taleplerini kamusal alanda ifade eden yurttaş topluluklarıdır. Dernekler, vakıflar, sendikalar ve meslek örgütleri sivil toplumun örnekleridir. Sivil toplum kamuoyu oluşturur, iktidarı denetler ve demokratik katılımı güçlendirir; devleti ele geçirmek yerine kararları etkilemeyi amaçlar.
Temel Haklar, Demokrasi ve Hukuk Devleti
Temel haklar insanın yalnız insan olması nedeniyle sahip olduğu, vazgeçilemez ve dokunulamaz haklardır. Kişisel haklar, bireyi devlet ve toplum karşısında korur; yaşama, kişi güvenliği, özel yaşam, düşünce ve din-vicdan özgürlüğü bu gruptadır. Sosyal ve ekonomik haklar, eğitim, sağlık, çalışma ve sosyal güvenlik gibi bireyin devletten hizmet isteyebildiği haklardır. Siyasal haklar ise seçme, seçilme, dilekçe ve siyasi faaliyete katılma gibi yönetime katılma imkânlarıdır.
Demokrasi yalnız çoğunluğun karar vermesi değildir; temel hakların, azınlıkların, hukukun üstünlüğünün ve çoğulculuğun korunmasını da gerektirir. Hukuk devleti anlayışında yönetenler de hukukla bağlıdır. Haklar kadar bireyin başkalarının haklarına saygı gösterme, yasalara uyma ve kamusal sorumluluklarını yerine getirme ödevleri de bulunur.
Devletin Ortaya Çıkışı: Doğal ve Yapay Kurum Görüşleri
Devleti doğal bir kurum sayan görüş, siyasal örgütlenmenin insanın toplumsal doğası ve ortak yaşam ihtiyacından kendiliğinden geliştiğini savunur. Platon, Aristoteles, Farabi ve İbn Haldun; insanın tek başına yetememesi, iş bölümü, yardımlaşma ve güvenlik ihtiyacı üzerinden devleti doğal bir zorunluluk olarak açıklar.
Devleti yapay bir kurum sayan görüş ise devletin insanların iradeli bir uzlaşması veya sözleşmesiyle kurulduğunu ileri sürer. Hobbes, Locke ve Rousseau aynı sözleşme düşüncesini farklı insan doğası ve yönetim anlayışlarıyla yorumlar. Doğal-yapay ayrımı, devletin gerçek bir kurum olup olmadığını değil, kökeninin nasıl açıklandığını belirtir.
İDEAL DÜZEN VE BİREY-DEVLET İLİŞKİSİ
İdeal Düzenin Mümkün Olmadığını Savunanlar
Sofistler, insanların istek ve değerlerinin değişken olduğunu; bu nedenle herkesin üzerinde uzlaşacağı tek bir ideal düzen kurulamayacağını savunur. Protagoras’ın görecilik anlayışı bu yaklaşımla ilişkilidir. Gorgias’a göre devlet düzeni bireyin özgürlüğünü sınırlayabilir.
Siyasal nihilizm, bütün otoritelerin insan özgürlüğünü bozduğunu ileri sürerek otoriteye boyun eğmeyi reddeder; Nietzsche bu görüşle ilişkilendirilir. Anarşizm ise zorlayıcı devlet otoritesinin kaldırıldığı, insanların özgür iş birliğiyle yaşayacağı devletsiz bir düzeni savunur; Proudhon, Stirner ve Bakunin önemli temsilcileridir.
Özgürlük, Eşitlik ve Adalet Temelli Düzenler
Liberalizm, ideal düzenin temelini bireysel özgürlük, hukukun üstünlüğü, sınırlı devlet ve özel mülkiyette görür. Adam Smith ekonomik özgürlüğü, Locke siyasal iktidarın sınırlandırılmasını, J. S. Mill ise bireyin başkasına zarar vermediği sürece özgür olmasını vurgular.
Sosyalizm, üretim ve servet dağılımındaki eşitsizlikleri azaltmayı, ortak yararı ve toplumsal eşitliği öne çıkarır; Saint-Simon, Marx ve Robert Owen bu yaklaşımla ilişkilidir. Adalet temelli yaklaşım, özgürlük ile eşitliğin tek başına yeterli olmadığını, hakların adil bir düzende dengelenmesi gerektiğini savunur. John Rawls, temel özgürlüklerin herkes için eşit olmasını ve eşitsizliklerin en az avantajlıların yararına düzenlenmesini öne çıkarır.
Ütopyalar ve Birey-Devlet İlişkisi
Ütopya, gerçekte bulunmayan fakat gelecekte kurulabileceği düşünülen ideal toplum ve devlet tasarımıdır. Platon’un Devlet‘i, Farabi’nin Erdemli Şehir‘i, Thomas More’un Ütopya‘sı ve Campanella’nın Güneş Ülkesi istenen düzen tasarımlarıdır. Huxley’nin Cesur Yeni Dünya‘sı ve Orwell’in 1984‘ü ise baskıcı geleceklere karşı uyaran korku ütopyalarıdır.
Demokratik hukuk devletinde birey-devlet ilişkisi karşılıklı hak ve ödevlerle kurulur. Devlet güvenlik ve düzen sağlarken bireyin temel haklarını korumalı; birey de başkalarının haklarına saygı göstermeli ve kamusal sorumluluklarını yerine getirmelidir. Montesquieu’nün kuvvetler ayrılığı, iktidarı sınırlar. Karl Popper’ın açık toplum anlayışı ise eleştiriye, çoğulculuğa ve yönetimin barışçıl biçimde değiştirilebilmesine dayanır.