TYT bilim felsefesi konu anlatımı kapsamında bilimin özellikleri, bilimsel araştırma yöntemleri, bilimsellik ölçütleri ve bilimin gelişimine ilişkin yaklaşımlar işlenecektir.
TYT felsefe konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Bilim ve Bilim Felsefesinin Alanı
Bilim Nedir ve Bilimler Nasıl Sınıflandırılır?
Bilim, soru ve problemleri sistemli biçimde ele alan, sonuçlarını gerekçelendiren ve denetlenebilir hâle getiren bir bilgi etkinliğidir. Bilim dalları araştırdıkları konuya ve kullandıkları yönteme göre farklılaşır; bu nedenle her bilimsel sonucun gözlem ve deneyle sınanması beklenmez.
Bilimler konu ve yöntemlerine göre genellikle üç grupta incelenir. Formel bilimler matematik ve mantık gibi soyut yapıları ve sembolik ilişkileri ele alır; tanım ve aksiyomlardan geçerli çıkarım kurallarıyla sonuçları kanıtlar. Örneğin doğal sayıların toplama tanımı ve işlem kuralları içinde 2 + 3 = 5 sonucuna ulaşılır; bunun için gerçek nesneleri ölçmek gerekmez. Doğa bilimleri fizik, kimya ve biyoloji gibi doğadaki olayları; insan ve toplum bilimleri psikoloji, sosyoloji, tarih ve ekonomi gibi insanı, kültürü ve toplumsal ilişkileri araştırır. Bu ampirik alanlarda gerçek dünya hakkındaki iddialar, araştırma sorusuna uygun gözlem, ölçme, deney veya başka verilerle sınanır; her araştırmada kontrollü laboratuvar deneyi yapılması gerekmez.
Saha verileri, kullanılan araştırma tekniğini gösterir. Bilim grubunu belirlerken ise araştırılan olgu ve ilişkilere bakılır.
Bir araştırmacı, toplumdaki göç hareketlerinin aile yapısı üzerindeki etkisini saha verileriyle incelemektedir. Bu çalışma öncelikle hangi bilim grubuna girer?
Bilim Felsefesinin Konusu ve Temel Soruları
Bilim felsefesi, bilimi tarihinden yöntemine, kavramlarından sonuçlarının değerine kadar felsefi bir bakışla inceler. Tek tek bilimlerin belirli olgular hakkında ürettiği bilgileri tekrarlamak yerine “Bilimsel bilgi nedir?”, “Bir iddia hangi koşullarda bilimsel sayılır?”, “Bilim birikerek mi yoksa devrimlerle mi ilerler?” ve “Bilimsel nesnellik mümkün müdür?” gibi sorular sorar.
Bilim felsefesi ayrıca bilimsel açıklamanın yapısını, kuram ile gerçeklik arasındaki ilişkiyi, gözlemin tarafsız olup olmadığını ve bilimsel gelişmelerin insan yaşamındaki sonuçlarını tartışır. Böylece bilimin başarılarını kabul ederken onun sınırlarını, varsayımlarını ve toplumsal sorumluluğunu da görünür kılar.
Bilim felsefesi, bilimsel bilginin ölçütlerini, yöntemini ve gözlemin nesnelliğini sorgular.
“Bir kuramı bilimsel yapan ölçüt nedir ve bilimsel gözlem gerçekten bütünüyle tarafsız olabilir mi?” sorularını araştıran bir düşünür hangi alanda çalışmaktadır?
Bilim ile Felsefenin İlişkisi
Bilim ve felsefe hazır bilgilerle yetinmez; eleştirel düşünür, kavramlarını tutarlı biçimde kullanır ve evreni anlamaya çalışır. Her ikisi de akıl yürütmeden yararlanır. Bununla birlikte bilim çoğunlukla belirli bir olgu alanını gözlem ve deneyle incelerken felsefe daha genel sorulara yönelir, kavramları çözümleyerek bilginin anlamını ve dayanaklarını tartışır.
Bilim yeni veriler ve kuramlar üretir; felsefe ise bu verilerin hangi varsayımlara dayandığını, nasıl yorumlandığını ve insan açısından ne ifade ettiğini sorgular. Felsefe bilim insanına deney sonucu sağlamaz, bilim de değer sorunlarını tek başına çözmez. İki alan birbirini tamamlayabilir fakat birbirinin yerine geçmez.
Bilim deneyle belirli olguları inceler; felsefe ise kullanılan kavramların anlamını ve dayanağını sorgular.
Bir fizikçi ışığın davranışını deneylerle incelerken bir filozof, bu deneylerde kullanılan “nedensellik” kavramının anlamını tartışmaktadır. Filozofun yaptığı çalışma için hangisi söylenebilir?
Bilimin Tarihsel Gelişimi
İlk sistemli bilimsel çalışmalar Çin, Hint, Mısır ve Mezopotamya uygarlıklarında astronomi, matematik, tıp ve mühendislik alanlarında görülür. Antik Yunan’da doğa olaylarının mitolojik anlatılar yerine akla dayalı nedenlerle açıklanması güçlenmiş; Thales, Pisagor, Öklid ve Arşimet gibi isimler bilimsel düşüncenin gelişimine katkı sağlamıştır.
Orta Çağ İslam dünyasında Harezmi, Biruni ve İbn Sina matematik, astronomi, coğrafya ve tıp alanlarında önemli çalışmalar yapmıştır. Rönesans sonrasında Kopernik, Kepler, Galileo ve Newton doğa bilimlerinde yeni modeller kurmuş; Bacon deney ve tümevarımı, Descartes akıl ve matematiksel yöntemi öne çıkarmıştır. 19. ve 20. yüzyıllarda bilimlerin uzmanlaşması, yeni teknolojiler ve klasik fiziği dönüştüren gelişmeler bilim felsefesinin bağımsız bir tartışma alanı hâline gelmesini hızlandırmıştır.
→
→
→
Bilimsel Bilginin Yapısı ve Yöntemi
Bilimsel Bilginin Temel Özellikleri
Ampirik bilimlerde gerçek dünya hakkındaki önermeler olgulara dayanır; gözlem, ölçme, deney veya araştırmaya uygun başka verilerle sınanır. Bu alanlarda nesnellik, sonuçların kişisel tercihlerden bağımsız biçimde denetlenebilmesini amaçlar. Formel bilimlerde ise sonuçların geçerliliği tanım ve aksiyomlardan çıkarım kurallarıyla yapılan kanıtlarla değerlendirilir. Bu nedenle olgusallık ve deneysel sınama matematik ve mantık dâhil bütün bilimlere aynı biçimde uygulanmaz. Bilimsel çalışmaların mantıksal tutarlılık göstermesi ve eleştiriye açık biçimde incelenmesi beklenir.
Bilimsel çalışmalar problemle ilgili bilgileri seçer, uygun olduğunda daha genel sonuçlara yönelir, farklı bulguları birleştirir ve önceki çalışmalardan yararlanır. Ampirik araştırmalarda genellemeler gözlem ve verilerle; formel bilimlerde ise kanıtlarla temellendirilir. Bilimde birikim yalnızca eski bilgilerin üst üste eklenmesi değildir; yanlışlanan açıklamalar elenir, bazı temel çerçeveler de değişebilir.
Bilimsel Araştırmanın Temel Aşamaları
Bilimsel araştırma, açıklanması gereken bir problemin belirlenmesiyle başlar. Problemle ilgili gözlem ve veriler toplanır, geçici bir açıklama olan hipotez kurulur. Hipotezden sınanabilir sonuçlar çıkarılır; kontrollü gözlem, deney veya uygun araştırma teknikleriyle bu sonuçlar test edilir.
Elde edilen bulgular hipotezi destekleyebilir, değiştirmeyi gerektirebilir veya onunla çelişebilir. Sonuçlar açık biçimde raporlanır ve başka araştırmacıların eleştirisine sunulur. Bilimsel yöntem bütün bilimlerde tek ve değişmez bir reçete değildir; deneyin mümkün olmadığı tarih, astronomi veya bazı toplum araştırmalarında karşılaştırma, belge inceleme, modelleme ve istatistik gibi farklı teknikler kullanılabilir.
→
→
→
Hipotez, Kuram ve Yasa
Hipotez, bir problemi açıklamak amacıyla ileri sürülen geçici ve sınanabilir öneridir. Kuram, çok sayıda bulguyu ve genellemeyi birbiriyle ilişkilendirerek olayların neden ve nasıl gerçekleştiğini açıklayan kapsamlı sistemdir. Kuramlar mevcut olguları açıklar, yeni araştırmalara yön verir ve öngörüler üretir.
Bilimsel yasa, belirli koşullarda olaylar arasında düzenli biçimde gözlenen ilişkiyi genel bir ifadeyle betimler. Kuram ile yasa arasında “hipotez kanıtlanır, kuram olur; kuram kesinleşir, yasa olur” biçiminde zorunlu bir basamak ilişkisi yoktur. Yasa çoğunlukla ne olduğunu betimlerken kuram bunun neden ve nasıl olduğunu açıklamaya çalışır. Her ikisi de sınanabilir ve gerektiğinde değiştirilebilir.
Doğrulanabilirlik ve Yanlışlanabilirlik
Mantıkçı pozitivistler, bilimsel önermelerin anlamlı ve bilimsel sayılabilmesi için olgularla doğrulanabilir olması gerektiğini savunmuştur. Reichenbach ve Carnap’la ilişkilendirilen bu anlayışta bilim dili mantıksal olarak çözümlenir; gözlem ve deneyle denetlenemeyen metafizik önermeler bilimsel bilginin dışında tutulur.
Karl Popper ise sınırlı sayıda olumlu gözlemin evrensel bir önermeyi kesin olarak doğrulamayacağını belirtir. “Bütün kuğular beyazdır.” önermesini doğrulamak için bütün kuğuları görmek gerekir; buna karşılık tek bir siyah kuğu önermeyi yanlışlar. Bu nedenle bir iddiayı bilimsel yapan temel ölçüt, hangi gözlemin onu yanlış çıkaracağını gösterebilmesi, yani yanlışlanabilir olmasıdır. Sınamalardan başarıyla çıkan kuram geçici olarak desteklenir, kesin doğrulanmış sayılmaz.
Bilime İlişkin Farklı Yaklaşımlar
Ürün Olarak Bilim: Neopozitivizm
Ürün olarak bilim yaklaşımı, bilimi ortaya konmuş önermeler, kuramlar ve yasalar bütünü olarak inceler. Bilimsel bilginin üretildiği tarihsel ve toplumsal çevreden çok, elde edilen ürünün mantıksal yapısına odaklanır. Bu yaklaşım, klasik bilim görüşü ve neopozitivizmle ilişkilidir.
Reichenbach, Carnap, Wittgenstein, Hempel ve Russell bu çevrede anılan düşünürlerdir. Bilimin nesnel olguları konu edinmesi, ortak bir bilim dili kurması, nedensel açıklamalar geliştirmesi ve bilimlerin birleştirilebilmesi düşüncesi öne çıkar. Bilimin birikimli ve düzenli biçimde ilerlediği kabul edilir. Eleştirmenler ise bu yaklaşımın bilim insanlarının içinde bulunduğu tarihsel, psikolojik ve toplumsal koşulları yeterince hesaba katmadığını savunur.
Etkinlik Olarak Bilim: Kuhn, Toulmin ve Feyerabend
Etkinlik olarak bilim yaklaşımı, bilimsel bilgiyi onu üreten bilim insanları topluluğundan, tarihsel koşullardan ve kabul edilen değerlerden bağımsız düşünmez. Thomas Kuhn’a göre bilim insanlarının ortak kabul ettiği kuramsal çerçeveye paradigma denir. Olağan bilim döneminde problemler mevcut paradigma içinde çözülür. Açıklanamayan anomaliler çoğalıp bunalım doğurduğunda rakip bir paradigma ortaya çıkabilir; yeni paradigma benimsendiğinde bilimsel devrim gerçekleşir.
Stephen Toulmin, bilimin gelişimini evrimsel bir seçilime benzetir: açıklama gücü yüksek kuramlar varlığını sürdürür, başarısız olanlar elenir. Paul Feyerabend ise tek ve değişmez bir bilimsel yöntemin yaratıcılığı sınırladığını savunur; bilim tarihinde farklı yöntemlerin kullanıldığını göstererek yöntem çoğulculuğunu öne çıkarır. Bu görüş, kanıtsız her iddianın bilimsel olduğu anlamına gelmez; bilimsel uygulamada tek bir reçetenin mutlaklaştırılmasına karşıdır.
→
→
→
Sonraki konu: Felsefe ile Düşünme: Mantık, Argümantasyon ve Safsatalar
