TYT ORTA ÇAĞ’DA DÜNYA

0
113
TYT Orta Çağ'da Dünya konu anlatımı kapağı

TYT Orta Çağ’da Dünya konu anlatımı kapsamında Kavimler Göçü, feodal düzen, Avrupa’da kilisenin etkisi, başlıca devletler, ticaret yolları, Haçlı Seferleri ve Orta Çağ’ın sonundaki siyasi-toplumsal dönüşümler işlenecektir.
TYT tarih konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Kavimler Göçü ve Orta Çağ’a Geçiş

Orta Çağ için tek bir başlangıç ve bitiş tarihi bütün dünyada aynı biçimde kullanılmaz. Avrupa tarihi açısından Kavimler Göçü ve Batı Roma’nın yıkılması başlangıç; 1453 İstanbul’un Fethi ise bitiş için yaygın kabul gören dönüm noktalarıdır. TYT sorularında tarihten çok, bir gelişmenin hangi siyasi, ekonomik veya toplumsal sonucu doğurduğunu ayırt etmek önemlidir.

MS 4. yüzyılın ikinci yarısında Hunların batıya ilerlemesi, Karadeniz’in kuzeyindeki toplulukları Roma İmparatorluğu sınırlarına doğru hareket ettirdi. 375 dolaylarında yoğunlaşan ve Kavimler Göçü olarak adlandırılan bu süreç tek bir kavmin tek seferde yer değiştirmesi değildi; birbirini etkileyen uzun süreli göç dalgalarıydı.

Kavimler Göçü sırasında Hunların ve Avrupa topluluklarının hareket yönleri

Haritadaki mor çizgi Hun hareketinin doğudan batıya genel yönünü, turuncu çizgiler ise oluşan baskıyla Avrupa içindeki toplulukların batı ve güneye yönelişini gösterir. Bu hareketlilik Roma’nın zaten zayıflayan sınır düzenini sarstı ve Avrupa’nın siyasi haritasını değiştirdi.

Doğudan gelen baskıHun hareketi başladı.

→

Avrupa içi göçlerTopluluklar Roma sınırlarına yöneldi.

→

Siyasi parçalanmaBatı Roma 476’da yıkıldı.

→

Yeni düzenKrallıklar ve feodal yapı güçlendi.

Kavimler Göçü sonucunda Batı Roma İmparatorluğu 476’da yıkıldı; Avrupa’da Germen kökenli krallıklar kuruldu, merkezî otorite zayıfladı ve güvenlik ihtiyacı yerel güç sahiplerini öne çıkardı. Avrupa toplumlarının kaynaşması bugünkü Avrupa milletlerinin oluşum sürecini etkiledi. Roma dünyasında Hristiyanlığın Katolik ve Ortodoks gelenekleri arasındaki ayrışma da zamanla belirginleşti.

Örnek - 1
Kavimler Göçü sonrasında Avrupa’da merkezî krallıkların zayıflaması ve yerel toprak sahiplerinin güç kazanması aşağıdakilerden hangisinin gelişmesine ortam hazırlamıştır?

A) Kralların taşrada merkezî denetimini güçlendirmesine
B) Şehirli tüccarların yerel yönetimlerde söz sahibi olmasına
C) Yerel toprak sahiplerine dayalı feodal ilişkilerin güçlenmesine
D) Kilise mahkemelerinin krallık yargısına üstün gelmesine
E) Roma hukukunun bölgesel yönetimlerde ortaklaşmasına
Merkezî otoritenin zayıflaması ve yerel güvenlik ihtiyacı, toprak sahiplerinin koruma ve bağlılık ilişkilerine dayalı feodal düzeni güçlendirdi.

Cevap: C

Feodal Düzen ve Avrupa Toplumu

Batı Roma’nın yıkılmasından sonra Avrupa’da güvenliği sağlayacak güçlü bir merkezî otorite uzun süre kurulamadı. Toprak sahibi senyörler, askerî hizmet ve bağlılık karşılığında daha alt derecedeki soylulara toprak kullanım hakkı verdi. Bu bağlılık ilişkisi içindeki kişiye vassal, toprağa dayalı siyasi ve ekonomik düzene ise feodalite denir.

Feodal düzende kral hukuken en üstte bulunsa da gücü her bölgede aynı değildi. Derebeyleri kendi topraklarında asker toplayabilir, vergi alabilir ve yargılama yapabilirdi. Bu nedenle siyasi birlik parçalıydı. Şatolar yalnız konut değil, savunma ve yerel yönetim merkezleriydi.

Orta Çağ Avrupa’sında sosyal sınıflar

Sınıf Temel özellik Düzendeki yeri
Asiller Toprak sahibi senyörler ve şövalyelerdi. Siyasi ve askerî gücü ellerinde tuttular.
Rahipler Din, eğitim ve kültür hayatında etkiliydiler. Kilise örgütü aracılığıyla geniş nüfuz kurdular.
Burjuvalar Şehirlerde ticaret ve zanaatla uğraştılar. Ticaret canlandıkça ekonomik etkileri arttı.
Köylüler ve serfler Toprağı işlediler; serfler toprağa bağlıydı. Üretimin temelini oluşturdular fakat siyasi hakları sınırlıydı.

Serf köleyle aynı değildi; alınıp satılan bağımsız bir eşya sayılmazdı fakat bağlı bulunduğu toprağı izinsiz terk edemezdi. Üretimin büyük bölümü malikânelerde yapıldığı için ekonomi başlangıçta kapalı ve tarıma dayalıydı. Ticaretin canlanması ve şehirlerin büyümesi burjuva sınıfını güçlendirerek feodal düzenin çözülmesine katkı sağladı.

Dikkat
Vassal, askerî hizmet ve bağlılık karşılığında toprak kullanım hakkı alan alt soyludur; serf ise toprağı işleyen ve bulunduğu araziye bağlı yaşayan köylüdür. Bu nedenle vassallık soylular arasındaki bağlılık ilişkisini, serflik ise köylünün toprağa bağlı statüsünü ifade eder.
Örnek - 2
Feodal Avrupa’da derebeylerinin asker toplaması, vergi alması ve yargılama yapması öncelikle aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

A) Kralların asker ve vergi yönetimini merkezde toplamasına
B) Kilisenin dinî kararlarla siyasi denetim kurmasına
C) Kent meclislerinin derebeylerinden bağımsız yargı yürütmesine
D) Roma hukukunun krallıklarda benzer biçimde uygulanmasına
E) Siyasi ve adli yetkilerin yerel derebeylerde toplanmasına
Asker toplama, vergi alma ve yargılama yetkilerinin derebeylerinde bulunması, siyasi gücün yerel odaklara dağıldığını gösterir.

Cevap: E

Kilise, Papalık ve Düşünce Hayatı

Orta Çağ Batı Avrupa’sında Katolik Kilisesi yalnız dinî bir kurum değildi; eğitim, hukuk, ekonomi ve siyaset üzerinde de etkiliydi. Papaların krallara taç giydirmesi, hükümdarlığın meşruiyetinde kilisenin rolünü artırdı. Manastırlar el yazmalarını koruyan ve eğitim veren merkezler olarak kültürel sürekliliğe katkı sağladı.

Kilisenin başlıca araçları

AforozBir kişinin kilise topluluğundan çıkarılmasıdır.
EnterdiBir bölgedeki dinî törenlerin geçici olarak durdurulmasıdır.
EndüljansGünahı bağışlanmış kişinin, o günaha bağlı geçici cezasının bir bölümünün ya da tamamının giderilmesidir.
EngizisyonKilise öğretisine aykırı görülen düşünceleri yargılayan mahkemelerdir.

Kilisenin görüşlerinin eğitimde belirleyici olması skolastik düşünceyi güçlendirdi. Skolastik düşüncede inanç esaslarını akılla açıklama çabası öne çıksa da özgür sorgulamanın sınırlandırılması bilimsel gelişmeyi yavaşlatabildi. Bununla birlikte bütün Orta Çağ’ı bilimden yoksun ve değişmez görmek doğru değildir; manastır okulları, katedral okulları ve zamanla kurulan üniversiteler bilgi üretiminin devam ettiği kurumlardı.

Örnek - 3
Bir papanın bir hükümdarı aforoz ederek halkın ona bağlılığını zayıflatabilmesi aşağıdakilerden hangisine kanıt oluşturur?

A) Papalık kararlarının kralın onayına bağlı kaldığına
B) Kilise otoritesinin hükümdarın toplumdaki meşruiyetini etkileyebildiğine
C) Kilise kurumlarının hükümdara siyasi bağlılık bildirdiğine
D) Aforozun hükümdarın yargı yetkisini genişlettiğine
E) Dinî törenlerin manastır yönetimince düzenlendiğine
Aforozun hükümdara bağlılığı etkileyebilmesi, kilisenin dinî otoritesini siyasi meşruiyet alanında da kullanabildiğini gösterir.

Cevap: B

Örnek - 4
Orta Çağ Avrupa’sında manastırların el yazmalarını koruması ve eğitim vermesi aşağıdaki yargılardan hangisini destekler?

A) Manastırların yerel yönetim kararlarında etkili olduğunu
B) El yazmalarının kent loncalarında düzenli olarak çoğaltıldığını
C) Eğitim programlarının hükümdarlarca ortaklaşa belirlendiğini
D) Dinî kurumların metin ve bilgi aktarımında rol oynadığını
E) Okuryazarlığın kent ve kırsalda benzer düzeye ulaştığını
Manastırların metinleri koruması ve eğitim vermesi, dinî kurumların kültürel aktarımda rol üstlendiğini gösterir.

Cevap: D

Orta Çağ’ın Başlıca Siyasi Güçleri

Orta Çağ yalnız Batı Avrupa’dan ibaret değildi. Akdeniz, İran, Orta Asya ve Çin çevresinde güçlü devletler bulunuyor; savaşlar kadar diplomasi ve ticaret de bu dünyaları birbirine bağlıyordu.

Bizans, Sasani ve Moğol siyasi düzenleri

Bizans İmparatorluğuDoğu Roma mirasını sürdürdü. Merkezî bürokrasi, güçlü imparatorluk anlayışı, Ortodoks Hristiyanlık ve İstanbul’un ticari konumu devletin temel dayanaklarıydı. İmparatorluk toprakları askerî ve idari amaçla thema adı verilen birimlere ayrıldı.
Sasani Devletiİran ve Mezopotamya çevresinde güçlü bir merkezî monarşi kurdu. İpek Yolu üzerindeki hâkimiyet için Bizans’la mücadele etti; 7. yüzyılda İslam fetihleri sonucunda yıkıldı.
Moğol İmparatorluğuTemuçin’in 1206’da Cengiz Han seçilmesiyle genişledi. Askerî örgütlenme ve haberleşme ağı büyük coğrafyaların denetimini kolaylaştırdı; güvenliğin arttığı dönemlerde Asya-Avrupa ticareti hızlandı.

Bizans’ın 6. yüzyılda hazırlattığı Justinianus Kanunları, Roma hukuk birikimini derleyip sistemleştirdi. Bu çalışma, Roma hukukunun sonraki dönemlere aktarılmasında önemli rol oynadı. Moğol yönetiminde ise Cengiz Han’a atfedilen ve Yasa adıyla anılan kurallar askerî ve toplumsal düzenin korunmasında etkili oldu; bunlar modern anlamda tek ve eksiksiz bir kanun kitabı gibi değerlendirilmemelidir.

Örnek - 5
Justinianus Kanunlarının Roma hukukuna ait düzenlemeleri bir araya getirmesi aşağıdakilerden hangisine katkı sağlamıştır?

A) Roma hukuk birikiminin düzenlenerek sonraki kuşaklara aktarılmasına
B) Feodal toprak ilişkilerinin Batı Avrupa’da siyasal düzene dönüşmesine
C) Akdeniz ticaret yollarının Bizans denetiminde ortaklaşa işletilmesine
D) Papalığın Batı Avrupa’daki hukukî yetkilerinin genişlemesine
E) Serflerin toprak mülkiyeti kurallarının değiştirilmesine
Kanun derlemesi, Roma hukuk düzenlemelerini düzenli bir bütün hâline getirerek sonraki dönemlere aktarılmalarına katkı sağladı.

Cevap: A

Ticaret Yolları ve Ekonomik Hayat

Orta Çağ ekonomisinin temeli tarım olsa da kıtalar arası ticaret hiçbir zaman bütünüyle durmadı. Doğu ile Batı arasındaki mallar, fikirler ve teknik bilgiler kara ve deniz yollarıyla taşındı. Ticaret güzergâhını kontrol eden devletler gümrük geliri elde ederken kervanların ve limanların güvenliğini sağlamaya çalıştı.

İpek YoluÇin ve Orta Asya’dan İran, Anadolu ve Akdeniz’e uzanan kara bağlantıları üzerinden ipek, kâğıt ve değerli ürünler taşındı.
Baharat YoluHindistan ve Güneydoğu Asya ürünlerini Hint Okyanusu, Kızıldeniz ve Akdeniz üzerinden Avrupa’ya ulaştırdı.
Kürk YoluKuzey bölgelerinden elde edilen kürk ve hayvansal ürünleri Karadeniz ve Hazar çevresine bağladı.
Kral Yoluİlk Çağ’da kurulan Anadolu-İran güzergâhı sonraki dönemlerde de bölgesel ulaşım ve ticaretin tarihsel altyapılarından biri oldu.

11. yüzyıldan itibaren tarımsal üretimin artması, nüfusun çoğalması, pazarların canlanması ve Haçlı Seferleriyle Doğu Akdeniz bağlantılarının yoğunlaşması Avrupa şehirlerini büyüttü. Tüccar ve zanaatkârlardan oluşan burjuvazi güçlenirken loncalar üretimin niteliğini, fiyatları ve mesleğe giriş kurallarını düzenledi. Para ekonomisinin yaygınlaşması feodal malikânelerin kapalı yapısını zayıflattı.

Örnek - 6
Orta Çağ’da İpek ve Baharat yollarına hâkim olmak isteyen devletlerin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tarımsal üretim gelirlerini uzak ticaret yollarından ayırmaya
B) Kent zanaatçılarının üretimini saray atölyelerine yönlendirmeye
C) Ticaret gelirlerini ve güzergâh üzerindeki stratejik denetimi artırmaya
D) Kara yolu taşımacılığını Akdeniz limanlarının dışına taşımaya
E) Kervan vergilerini dinî kurumların gelir düzenine aktarmaya
Kara ve deniz ticaret yollarının denetimi gelir ve askerî-stratejik üstünlük sağladığından devletler bu güzergâhlara hâkim olmak istemiştir.

Cevap: C

Haçlı Seferleri

Haçlı Seferleri, 11. yüzyılın sonundan 13. yüzyılın sonlarına kadar Batı Avrupalı Hristiyanların Doğu Akdeniz’e düzenlediği askerî seferlerdir. Seferleri yalnız dinî bir nedenle açıklamak eksik olur; siyasi rekabet, toprak arayışı, ticaret yollarına ulaşma isteği ve Bizans’ın askerî yardım talebi birlikte etkiliydi.

Dinî nedenlerKudüs ve kutsal yerleri ele geçirme düşüncesi; papalığın çağrısı ve Katolik dünyasını birleştirme isteği.
Siyasi nedenlerDerebeylerinin yeni toprak kazanma amacı; papaların ve kralların nüfuz mücadelesi; Bizans’ın yardım talebi.
Ekonomik nedenlerDoğu’nun zenginliklerine ve Akdeniz ticaretine ulaşma; topraksız şövalyelerin yeni gelir alanı araması.
Örnek - 7
Haçlı Seferlerinin başlamasında kutsal yerleri ele geçirme düşüncesinin yanında Doğu’nun zenginliklerine ulaşma ve yeni toprak kazanma isteğinin de bulunması aşağıdakilerden hangisini gösterir?

A) Haçlı Seferlerinin Avrupa hükümdarları arasında siyasi birliği amaçladığını
B) Doğu Akdeniz’e yönelişin Bizans’ın topraklarını genişletme isteğiyle açıklandığını
C) Kutsal yerlerin sefer çağrılarındaki öneminin zamanla azaldığını
D) Yeni toprak arayışının seferler başladıktan sonra belirginleştiğini
E) Seferlerin dinî, ekonomik ve siyasi nedenleri birlikte taşıdığını
Kutsal yerler dinî, zenginlik ve ticaret ekonomik, yeni toprak arayışı ise siyasi gerekçelerdir; seferler bu unsurları birlikte taşır.

Cevap: E

Birinci Haçlı Seferi sonunda Kudüs ele geçirilerek bölgede Haçlı devletleri kuruldu. İkinci Sefer amacına ulaşamadı. Selahaddin Eyyubi’nin 1187 Hıttin Savaşı’ndan sonra Kudüs’ü geri alması Üçüncü Sefer’e yol açtı; buna rağmen Kudüs Haçlıların eline geçmedi. Dördüncü Sefer ise hedefinden saparak 1204’te İstanbul’un işgali ve Latin İmparatorluğu’nun kurulmasıyla sonuçlandı.

Haçlı Seferlerinin sonuçları

SiyasiBazı derebeyleri güç kaybetti; kralların merkezî otoritesi zamanla güçlendi. Bizans, 1204 işgaliyle ağır darbe aldı.
EkonomikDoğu Akdeniz ticareti canlandı; Venedik ve Ceneviz gibi liman şehirleri zenginleşti. Ticaretle birlikte burjuvazi güç kazandı.
KültürelDoğu-Batı etkileşimi arttı; farklı toplumların bilgi birikimleriyle kültürel alışveriş yoğunlaştı.
DinîPapalığa ve din adamlarına duyulan güven sarsıldı; Katolik-Ortodoks ayrılığı 1204 sonrasında daha da derinleşti.

Çin’de baskı teknikleri Avrupa’dan yüzyıllar önce gelişmişti. Avrupa’da hareketli metal harflerle baskı ise 15. yüzyılda Johannes Gutenberg’in çalışmalarıyla gelişti. Çin’den Avrupa’ya aktarımın kesin güzergâhı bilinmediğinden, Avrupa’daki metal harfli baskının gelişimini doğrudan Haçlı Seferlerine bağlamak doğru değildir.

Örnek - 8
Haçlı Seferleri sonrasında Akdeniz ticaretinin canlanması ve burjuva sınıfının güçlenmesi aşağıdaki süreçlerden hangisini hızlandırmıştır?

A) Malikânelerde üretim ve değişim ilişkilerinin daha kapalı hâle gelmesini
B) Ticaret ve şehirlerin büyümesiyle kapalı feodal ekonominin zayıflamasını
C) Zanaat loncalarının kentsel üretimden çekilmesini
D) Akdeniz limanlarının ticaretteki payının gerilemesini
E) Derebeylerinin yerel para ekonomisini yönetmesini
Ticaret ve para ilişkilerinin canlanması, şehirli burjuvaziyi güçlendirerek malikâne merkezli kapalı üretim düzenini zayıflattı.

Cevap: B

Orta Çağ’da Hukuk, Krallıklar ve Dönüşüm

Bu dönem, İlk Çağ uygarlıklarından kalan hukuk, şehir ve ticaret mirasının yeni siyasi yapılar içinde dönüşmesiyle şekillendi.
1215’te İngiltere Kralı Yurtsuz John ile soylular arasında imzalanan Magna Carta, kralın bazı kararlarını hukuka ve soyluların onayına bağladı. Belge modern demokrasiyi bir anda kurmadı; ancak kralın yetkilerinin sınırsız olmadığı düşüncesini güçlendirmesi bakımından önemlidir. Vergi, yargılama ve tutuklama gibi alanlarda keyfî uygulamaların sınırlandırılmasına yönelik hükümler sonraki anayasal gelişmelere zemin hazırladı.

1337-1453 arasındaki Yüzyıl Savaşları, İngiltere ile Fransa arasında hanedan ve toprak iddiaları nedeniyle yaşandı. Uzun savaşlar şövalye ordularının önemini azaltırken merkezî orduları ve krallıkları güçlendirdi; İngiltere ve Fransa’da millî kimlik duygusunun gelişmesine katkı sağladı.

14. yüzyıldaki Kara Ölüm olarak bilinen büyük veba salgını Avrupa nüfusunda ağır kayıplara yol açtı. İş gücünün azalması emeğin değerini artırdı, üretim ilişkilerini sarstı ve birçok bölgede serfliğin çözülmesini hızlandırdı. Bu sonuç, bir sağlık krizinin ekonomik ve toplumsal düzeni de değiştirebileceğini gösterir.

375Kavimler Göçü→476Batı Roma’nın yıkılışı→1096Haçlı Seferlerinin başlaması→1215Magna Carta→1453İstanbul’un Fethi

İstanbul’un 1453’te Osmanlı Devleti tarafından fethedilmesi Avrupa tarihi açısından Orta Çağ’ın sonu kabul edilen başlıca dönüm noktalarındandır. Ateşli silahların gelişmesi, ticaret yolları arayışı, merkezî krallıkların güçlenmesi ve düşünce hayatındaki değişim de Yeni Çağ’a geçişi hazırlayan uzun vadeli gelişmelerdir.

Örnek - 9
Magna Carta’nın kralın vergi ve yargı alanındaki yetkilerini sınırlayan hükümler içermesi aşağıdaki düşüncelerden hangisini güçlendirmiştir?

A) Hükümdar yetkilerinin hukukî kurallarla sınırlandırılabileceğini
B) Vergi kararlarının dinî kurumlarca onaylanması gerektiğini
C) Serflerin meclislerde temsil hakkı kazanabildiğini
D) Kraliyet yargısının kilise mahkemelerine devredildiğini
E) İngiltere’de seçimli yönetimin on üçüncü yüzyılda kurulduğunu
Kralın vergi ve yargı yetkilerinin kurallarla sınırlandırılması, hükümdarın da hukukla bağlı olabileceği düşüncesini güçlendirdi.

Cevap: A

Örnek - 10
Kara Ölüm sonrasında Avrupa’da iş gücünün azalması, ücretlerin yükselmesi ve serflerin pazarlık gücünün artması aşağıdakilerden hangisine örnektir?

A) İş gücü daralmasının ücretleri toprak sahipleri lehine düşürmesine
B) Salgın sonrası nüfus kaybının kırsal üretim ilişkilerini değiştirmeden bırakmasına
C) Serflerin pazarlık gücünün artmasının feodal bağları pekiştirmesine
D) Demografik kaybın emek ilişkileri ve serflerin konumunu etkileyebilmesine
E) Ücret artışlarının demografik değişimden bağımsız gelişmesine
Nüfus ve iş gücü azalınca emek daha değerli hâle geldi; ücretlerin yükselmesi ve serflerin pazarlık gücü ekonomik-toplumsal dönüşümü gösterir.

Cevap: D

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz