TYT İLK ÇAĞ UYGARLIKLARI

0
239
TYT İlk Çağ Uygarlıkları konu anlatımı kapağı

TYT İlk Çağ Uygarlıkları konu anlatımı kapsamında Mezopotamya, Anadolu, Mısır, Doğu Akdeniz, İran, Hint, Çin, Ege-Yunan ve Roma uygarlıklarının başlıca özellikleri ile İlk Çağ’daki kültürel etkileşimleri işlenecektir.
TYT tarih konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Mezopotamya Uygarlıkları

Mezopotamya, Fırat ve Dicle nehirleri arasında kalan bölgedir. Verimli toprakları ve önemli geçiş yolları yerleşmeyi kolaylaştırmış; doğal sınırlarının zayıf olması ise bölgenin sık sık istilaya uğramasına yol açmıştır. Yapılarda taş yerine kerpiç kullanılması, mimari kalıntıların günümüze sınırlı ulaşmasının başlıca nedenidir.

İlk Çağ’da uygarlıklar birbirinden tamamen yalıtılmış değildi. Göçler, savaşlar, ticaret yolları ve koloniler aracılığıyla yazı, alfabe, hukuk, teknik bilgi ve sanat anlayışı toplumlar arasında taşındı. Bu nedenle bir buluşun ilk ortaya çıktığı toplum ile onu geliştirip başka bölgelere aktaran toplum birbirinden farklı olabilir.

Sümerler

Sümerler, site adı verilen Ur, Uruk, Lagaş ve Kiş gibi şehir devletleri hâlinde örgütlendi. Şehirlerin merkezindeki zigguratlar yalnız tapınak değildi; tahıl ambarı, okul, arşiv ve gözlemevi gibi işlevler de taşıdı. Bu çok işlevli yapı, dinin ekonomi, eğitim ve bilimle iç içe olduğunu gösterir.

Sümerler çivi yazısını kullanarak tarihî çağları başlattı. Yazı; ürün ve vergi kayıtlarını tutmayı, devlet işlerini düzenlemeyi, hukuk kurallarını kalıcılaştırmayı ve bilginin kuşaklara aktarılmasını kolaylaştırdı. Ay yılı esaslı takvim, dört işlem, dairenin 360 dereceye bölünmesi ve astronomi çalışmaları Sümerlerin bilimsel katkıları arasındadır. Urukagina Kanunları tarihin bilinen ilk yazılı hukuk örneklerindendir.

Akadlar, Babiller ve Asurlular

Akadlar, farklı şehir devletlerini merkezî bir yönetim altında birleştirerek tarihte bilinen ilk büyük imparatorluk örneklerinden birini oluşturdu ve düzenli ordu kurdu. Babillerin en tanınmış hükümdarı Hammurabi, devlet otoritesine dayanan yönetimi ve kısasa kısas anlayışıyla bilinen kanunlarıyla öne çıktı.

Asurlular ticaret kolonileri aracılığıyla Anadolu ile Mezopotamya arasında kültür köprüsü kurdu. Anadolu’da karum adı verilen pazar yerleri oluşturdular. Kayseri Kültepe’deki Kaniş Karumu’nda bulunan çivi yazılı tabletler, Anadolu’da tarihî çağların başlamasını sağlayan önemli belgelerdir.

Uygarlık Öne çıkan özellik Tarihsel sonuç
Sümerler Çivi yazısı, ziggurat, şehir devletleri Yazılı kayıt ve bilimsel birikim gelişti.
Akadlar Merkezî imparatorluk ve düzenli ordu Farklı bölgeler tek siyasi yapı altında toplandı.
Babiller Hammurabi Kanunları Devlet otoritesi ve yazılı hukuk güçlendi.
Asurlular Ticaret kolonileri ve karumlar Yazı ve Mezopotamya kültürü Anadolu’ya taşındı.
Dikkat
Çivi yazısının Mezopotamya’da kullanılması ile Anadolu’da tarihî çağların başlaması aynı olay değildir. Sümerler çivi yazısını kullanarak Mezopotamya’da tarihî çağları başlatırken Asur ticaret kolonilerinin getirdiği tabletler Anadolu’da tarihî çağların başlamasını sağladı.
Örnek - 1
Sümer zigguratlarının tapınak, tahıl ambarı, okul, arşiv ve gözlemevi işlevi görmesi hangi yorumu en güçlü biçimde destekler?

A) Zigguratların şehir savunmasının temel yapıları olarak kullanıldığını
B) Dinî, ekonomik, eğitim ve gözlem faaliyetlerinin aynı kurumsal merkezde buluşabildiğini
C) Sümer kent devletlerinin ortak bir siyasi merkezde birleştiğini
D) Yazılı kayıtların tapınaklarla ilişkili olmadığını
E) Zigguratların ticaret yollarını yöneten pazar yerleri olduğunu
Tapınak, ambar, okul, arşiv ve gözlemevi işlevlerinin aynı yapıda toplanması, farklı toplumsal faaliyetlerin ortak bir kurum çevresinde örgütlenebildiğini gösterir.

Cevap: B

Örnek - 2
Anadolu’daki Asur ticaret kolonilerine ait çivi yazılı tabletlerin bulunması, ticaret ilişkilerinin hangi etkisini gösterir?

A) Asur kolonilerinin Anadolu kentlerinde siyasi egemenlik kurduğunu
B) Anadolu’daki yazının Mezopotamya bağlantısından bağımsız geliştiğini
C) Kültepe tabletlerinin yerel yönetim kararlarını kaydettiğini
D) Tüccarların yazı ve kültür aktarımını da Anadolu’ya taşıdığını
E) Karumların tarımsal üretim merkezleri olarak kurulduğunu
Kültepe’de bulunan Asur çivi yazılı tabletleri, ticaret bağlantılarının malların yanı sıra yazılı bilgi ve kültürü de Anadolu’ya taşıdığını gösterir; bu bulgu siyasi birliğin kurulduğunu kanıtlamaz.

Cevap: D

Anadolu Uygarlıkları

Anadolu, Asya ile Avrupa arasındaki konumu, verimli ovaları ve ticaret yolları nedeniyle farklı uygarlıklara ev sahipliği yaptı. Siyasi birlik sık sık bozulsa da hukuk, tarım, ticaret, sanat ve bilim alanlarında kalıcı bir birikim oluştu.

Hititler

Hititler, Hattuşaş merkezli bir devlet kurdu. Kral; başkomutan, başyargıç ve başrahipti. Soylulardan oluşan Pankuş Meclisinin kralın bazı kararlarını denetleyebilmesi, mutlak yönetimi sınırlayan bir unsur olarak görülür. Kraliçe Tavananna’nın devlet ve din işlerinde yetki kullanması, kadının yönetimde etkili olabildiğini gösterir.

Hititlerin anal adı verilen yıllıklarında zaferlerin yanında yenilgilerden de söz edilmesi tarafsız tarih yazıcılığının erken örneklerinden sayılır. Hitit kanunlarında kasıtlı öldürme ile kazara öldürmenin ayrılması ve birçok suçta tazminatın tercih edilmesi daha insancıl bir hukuk anlayışına işaret eder. Mısır ile Hititler arasında yapılan Kadeş Antlaşması, Mısır’daki tapınak yazıtları ve Hattuşaş’ta bulunan tablet nüshalarıyla tanınan önemli bir yazılı barış antlaşmasıdır.

Frigler, Lidyalılar, Urartular ve İyonyalılar

Friglerin tarıma dayalı yaşamı hukuk ve inançlarını etkiledi. Öküz öldürmenin ve saban kırmanın ağır cezaya bağlanması, Bereket Tanrıçası Kibele’ye inanılması ekonomik yaşamın toplumsal kurumlara yansımasıdır. Tümülüs mezarlar, tapates adı verilen dokumalar ve fibula Frig kültürünün tanınmış unsurlarıdır.

Lidyalılar, Kral Yolu üzerindeki ticaret sayesinde zenginleşti ve madeni parayı kullanan ilk uygarlık olarak bilindi. Paranın kullanılması değiş tokuşu kolaylaştırdı; ancak ücretli askerlerden oluşan ordunun aidiyetinin zayıf olması devletin savunmasını olumsuz etkiledi.

Urartular, merkezi Tuşpa olan ve özellikle maden işçiliği ile sulama kanallarında gelişen bir uygarlıktı. Şamran Kanalı tarıma verilen önemi; kaya mezarlarına eşya bırakılması ise ölümden sonraki yaşama inanıldığını gösterir. İyon şehirleri ise ticaret, kolonizasyon ve özgür düşünce ortamıyla bilim ve felsefede ilerledi. Tales, Pisagor, Hipokrat ve Herodotos bu kültür çevresinin öne çıkan isimleridir.

HititlerAnal, Pankuş, Kadeş
FriglerTarım, Kibele, tapates
LidyalılarPara ve Kral Yolu
UrartularMaden ve sulama
İyonyalılarBilim ve özgür düşünce
Örnek - 3
Hitit yıllıklarında askerî yenilgilerin de kaydedilmesi, bu yıllıkların niteliği hakkında hangi çıkarımı destekler?

A) Hükümdar başarılarının yanında olumsuz sonuçların da yazılı kayda geçirildiğini
B) Yıllıkların Pankuş Meclisinin kararlarını kralın kararlarından daha çok konu aldığını
C) Yenilgilerin kralın askerî yetkilerini meclise devrettiğini
D) Yıllıkların dış ticaret kayıtlarını tutmak için hazırlandığını
E) Hititlerin askerî olaylardan çok antlaşmaları kaydettiğini
Başarı ve yenilgilerin birlikte kayda alınması, anlatımın yalnız hükümdarı öven kayıtlarla sınırlı olmadığını gösterir. Bu durum, bütün anlatının eksiksiz ve bütünüyle tarafsız olduğunu tek başına kanıtlamaz.

Cevap: A

Örnek - 4
Lidyalıların madeni para kullanması, alışverişte hangi kolaylığı doğrudan sağlamıştır?

A) Ticaret güzergâhlarının güvenliğini sağlamayı
B) Ücretli askerlerin devlete bağlılığını güçlendirmeyi
C) Malların değerini ortak bir ölçüyle karşılaştırıp değiş tokuşu kolaylaştırmayı
D) Üretim miktarını mevsim koşullarından bağımsızlaştırmayı
E) Pazar vergilerinin eyaletler arasında eşitlenmesini
Madeni para, malların değerini ortak bir ölçüyle ifade etmeyi ve alışverişte değiş tokuşun sınırlılıklarını aşmayı kolaylaştırır.

Cevap: C

Mısır ve Doğu Akdeniz Uygarlıkları

Mısır Uygarlığı

Mısır, Nil Nehri çevresinde gelişti. Çöller ve denizlerle çevrili olması dış etkileri sınırlandırdı; bu durum uzun süreli ve özgün bir kültürün oluşmasını kolaylaştırdı. Nom adı verilen şehirlerin birleşmesiyle siyasi birlik kuruldu. Firavunların tanrı-kral kabul edilmesi teokratik yönetimin göstergesidir.

Nil’in taşma zamanını hesaplama ihtiyacı astronomi ve güneş takvimini; taşkından sonra arazi sınırlarını yeniden belirleme ihtiyacı geometriyi geliştirdi. Hiyeroglif yazı ve papirüs, bilginin kaydedilmesini kolaylaştırdı. Mumyacılık ve piramitler ahiret inancının; mumyalama sırasında kazanılan bilgiler ise tıp, eczacılık ve anatominin gelişmesine katkı sağladı.

Fenikeliler ve İbraniler

Fenikeliler, Doğu Akdeniz’in dağlık ve tarıma elverişsiz kıyılarında denizcilik ve ticarete yöneldi. Akdeniz boyunca koloniler kurarak kültürler arasında aracılık yaptı. Yirmi iki sessiz harften oluşan Fenike alfabesi, Yunanlar ve Romalılar tarafından geliştirilerek Latin alfabesinin temelini oluşturdu.

İbraniler, Museviliği benimseyen ve tek tanrılı inançlarıyla öne çıkan İlk Çağ toplumudur. Bu dinin millî bir nitelik taşıması, başka topluluklar arasında başlangıçta geniş biçimde yayılmasını sınırladı. Kudüs’ü merkez yapan İbranilerin en tanınmış eseri Süleyman Mabedi’dir.

Nil taşkınlarıTakvim ve astronomi
Arazi ölçümüGeometri
MumyacılıkTıp ve anatomi
Deniz ticaretiFenike kolonileri
AlfabeKültür aktarımı
Örnek - 5
Nil taşkınlarından sonra tarla sınırlarını yeniden ölçme gereksinimi, Mısır’da hangi bilim dalının gelişmesine doğrudan katkı sağladı?

A) Astronomi
B) Güneş takvimi
C) Tıp ve anatomi
D) Hiyeroglif yazı
E) Geometri
Taşkınların ardından tarla sınırlarını ve alanlarını yeniden belirlemek geometri bilgisini geliştirdi.

Cevap: E

Örnek - 6
Yunanların Fenike alfabesine sesli harfler eklemesi, kültürel aktarım hakkında hangi sonucu gösterir?

A) Alınan alfabenin yeni toplumda değişmeden kullanılabildiğini
B) Bir toplumun benimsediği kültürel unsuru kendi dilinin ihtiyaçlarına göre geliştirebildiğini
C) Fenikelilerin Yunan alfabesinden sesli harfleri alarak yazıya eklediğini
D) Alfabe aktarımının siyasi birliğin kurulmasına bağlı olduğunu
E) Roma yazısının Fenike ve Yunan alfabeleriyle bağlantısız oluştuğunu
Yunanlar Fenike alfabesini kendi dillerine uyarlayıp sesli harfler ekledi. Bu, kültürel aktarım sırasında alınan birikimin yeni ihtiyaçlara göre geliştirilebildiğini gösterir.

Cevap: B

İran, Hint ve Çin Uygarlıkları

Persler

Persler geniş ülkelerini satraplık adı verilen eyaletlere ayırdı. Satrapların merkezden atandığı bu sistem yönetimi kolaylaştırdı. Şahgözü ve şahkulağı denen görevliler eyaletleri denetledi; Kral Yolu ve düzenli posta teşkilatı merkezî otoriteyi ve haberleşmeyi güçlendirdi. Zerdüştlükte iyilik ve kötülük mücadelesi temel inanç unsurlarındandır.

Hint ve Çin Uygarlıkları

Hindistan’da siyasi birlik sınırlı kaldı. Toplumu doğuştan belirlenen ve sınıflar arası geçişe izin vermeyen kast sistemi, ortak millet bilincinin gelişmesini zorlaştırdı. Budizm, katı kast düzenine tepki olarak doğdu; zamanla Hindistan dışında geniş bir coğrafyaya yayıldı.

Çin’de güçlü hanedan yönetimleri, geniş toprakların savunulması ve düzenlenmesi için büyük örgütlenmeler kurdu. Çin Seddi kuzeyden gelen akınlara karşı savunma amacı taşıdı. İpek Yolu, Çin’i Orta Asya ve Batı ile bağladı. Çin’de kâğıt üretimi Han döneminde (İlk Çağ) gelişti. Kâğıda baskı yaklaşık MS 700’de başladı. Pusulanın denizcilikte kullanımı Song Hanedanı döneminde (Orta Çağ’da) yaygınlaştı; barut MS 9. yüzyılda (Orta Çağ’da) ortaya çıktı. Bu buluşlar farklı dönemlerde ticaret ve kültürel temaslar yoluyla başka toplumlara ulaştı. Konfüçyüsçülük toplumsal düzeni ve ahlakı öne çıkarırken Taoizm ve Budizm de Çin düşüncesinde etkili oldu.

Örnek - 7
Perslerin satrapları merkezden ataması ve eyaletleri düzenli bir haberleşme ağıyla denetlemesi hangi yönetim amacını destekler?

A) Geniş topraklarda merkezî otoriteyi ve idari denetimi sürdürmeyi
B) Eyalet yöneticilerinin merkeze bağlılığını azaltmayı
C) Satraplıkların birbirinden bağımsız siyasi birimlere dönüşmesini
D) Kral Yolu’nu eyalet yönetiminden ayrı tutmayı
E) Şehir devletlerinin ortak kararlarla imparatorluğu yönetmesini
Merkezden atanan satraplar eyaletleri yönetirken denetim görevlileri ve posta ağı merkezin emirlerini geniş topraklara ulaştırdı. Bu düzen merkezî otoriteyi korumaya hizmet etti.

Cevap: A

Örnek - 8
Kast sisteminde meslek ve toplumsal konumun doğuştan belirlenmesi, bireyin hangi toplumsal olanağını sınırlar?

A) Mesleklerin kuşaklar arasında aktarılmasını
B) Toplumsal tabakaların oluşmasını
C) İş bölümünün kurulmasını
D) Tabakalar arasında hareket ederek toplumsal konumunu değiştirmesini
E) Dinî inançların farklı çevrelere yayılmasını
Kastlar arasında geçişin sınırlandırılması, bireyin doğduğu toplumsal konumdan başka bir konuma geçmesini, yani toplumsal hareketliliği zorlaştırır.

Cevap: D

Ege, Yunan ve Helenistik Dünya

Girit, Ege’nin erken uygarlık merkezlerinden biriydi; Knossos Sarayı ve gelişmiş şehir düzeniyle tanındı. Mikenler, Mora Yarımadası’nda kuruldu ve Çanakkale Boğazı hâkimiyeti için yapılan savaşlar Homeros’un İlyada ve Odysseia destanlarına konu oldu.

Yunanistan’ın dağlık yapısı siyasi birliği zorlaştırdığı için Atina, Sparta ve Korint gibi polis adı verilen şehir devletleri gelişti. Atina’daki sınıf mücadeleleri Drakon, Solon ve Kleistenes’in hukuk ve yönetim düzenlemelerine ortam hazırladı. Denizcilik, kolonizasyon ve özgür düşünce ortamı bilim ile felsefeyi geliştirdi. Yunanların Fenike alfabesine sesli harfler eklemesi yazının gelişiminde önemli bir aşamadır. Olimpiyatlar, siyasi birlik bulunmayan Yunan dünyasında kültürel birlik oluşturdu.

Büyük İskender’in Asya Seferi sonucunda Yunan, Anadolu, Mısır, Mezopotamya ve İran kültürleri etkileşime girdi; bu senteze Helenizm denir. İskender’in ölümünden sonra oluşan krallıklardan Bergama; kütüphanesi, parşömeni ve Asklepion sağlık merkeziyle kültür ve bilim alanında öne çıktı.

Fenike alfabesiYunan alfabesi→Yunan kültürüDoğu kültürleri→HelenizmKültürel sentez
Örnek - 9
Büyük İskender’in Asya Seferi sonrasında Helenizm’in ortaya çıkmasını sağlayan temel kültürel süreç hangisidir?

A) Yunan şehir devletlerinin ortak siyasi yapıda birleşmesi
B) Yunan yönetim anlayışının Doğu’da aynı biçimde uygulanması
C) Yunan ve Doğu kültürlerinin etkileşerek yeni bir sentez oluşturması
D) Roma’nın Akdeniz çevresinde siyasi egemenlik kurması
E) Fenike alfabesinin Yunanlar ve Romalılarca kullanılması
Helenizm, Büyük İskender’in seferleri sırasında karşılaşan Yunan ve Doğu kültürlerinin karşılıklı etkileşimiyle oluşan sentezdir.

Cevap: C

Roma Uygarlığı ve İlk Çağ’ın Sonu

Roma; krallık, cumhuriyet ve imparatorluk dönemlerini yaşadı. Cumhuriyet döneminde siyasi işler Forum’da görüşüldü. Patriciler, plepler ve kölelerden oluşan toplumsal yapıdaki patrici-plep mücadeleleri On İki Levha Kanunlarının hazırlanmasına yol açtı. Hukukun yazılı hâle gelmesi keyfî uygulamaları sınırlandırdı ve Roma hukukunun sonraki Avrupa hukuk sistemlerine temel oluşturmasını sağladı.

Roma, yollar ve köprülerle askerî hareketliliği, ticareti ve merkezî denetimi güçlendirdi. Akdeniz çevresine hâkim olan imparatorluk, fethettiği toplumların kültürlerinden yararlandı; Yunan sanatını ve bilimini geliştirerek aktardı. Hristiyanlara 313 tarihli Milano Fermanı’yla ibadet serbestliği tanındı. 380 tarihli Selanik Fermanı’yla İznik Hristiyanlığı imparatorluğun resmî inancı olarak ilan edildi; 381’de toplanan Konstantinopolis Konsili bu inancı yeniden teyit etti.

İmparatorluk 395’te Doğu ve Batı olarak ayrıldı. Batı Roma’nın 476’da yıkılması Avrupa tarihi açısından İlk Çağ’ın sonu ve Orta Çağ’ın başlangıcı kabul edilir. Doğu Roma’nın Orta Çağ’daki siyasi ve kültürel gelişimi ayrı bir konu olarak değerlendirilir.

Örnek - 10
Patrici-plep mücadelelerinin On İki Levha Kanunlarının hazırlanmasını etkilemesi, hukuk düzeninin oluşumuyla ilgili hangi çıkarımı destekler?

A) Roma’daki sınıf çatışmalarının cumhuriyet yönetimini sona erdirdiğini
B) Yazılı hukuk kurallarının toplumdaki eşitsizlikleri ortadan kaldırdığını
C) Kanunların hazırlanmasında askerî fetihlerin belirleyici olduğunu
D) Hukuk düzenlemelerinin toplumsal taleplerden bağımsız geliştiğini
E) Toplumsal taleplerin hukuki düzenlemelerin oluşumunu etkileyebildiğini
Patrici ve plepler arasındaki hak mücadelesinin yazılı kanunların hazırlanmasına etki etmesi, toplumsal taleplerin hukuk düzenini değiştirebildiğini gösterir.

Cevap: E

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz