TYT mantık konu anlatımı kapsamında önermeler, doğruluk değerleri, bağlaçlar, koşullu önermeler, denklikler, niceleyiciler ve mantıksal koşulların birlikte değerlendirilmesi işlenecektir.
TYT Matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Önerme ve Doğruluk Değeri
Önerme, Açık Önerme ve Cümle Türleri
Doğru ya da yanlış olduğu kesin olarak belirlenebilen ifadelere önerme denir. Bir önermenin doğru olması onun önerme sayılması için şart değildir; yanlış olduğu kesin olan bir cümle de önermedir. Emir, soru, istek ve kişisel beğeni bildiren cümlelerde ise kesin bir doğruluk değeri bulunmaz.
İçinde değişken bulunan ve doğruluk değeri değişkene verilecek değere bağlı olan ifadeler açık önerme adını alır. Örneğin “x + 4 = 9” ifadesi x belirlenmeden doğru veya yanlış olarak sınıflandırılamaz. x = 5 verildiğinde doğru, x = 2 verildiğinde yanlış bir önerme elde edilir.
I. 11 asal sayıdır.
II. Bu film çok güzeldir.
III. x + 4 = 9’dur.
IV. 25 = 32’dir.
Doğruluk Değeri ve Olası Durum Sayısı
Doğru bir önerme 1, yanlış bir önerme 0 ile gösterilir. Bir önerme için iki, birbirinden bağımsız iki önerme için dört doğruluk durumu vardır. n farklı önermenin bütün doğruluk durumlarının sayısı 2n olarak kullanılır.
| Önerme sayısı | Doğruluk durumu sayısı |
|---|---|
| 1 | 2 |
| 2 | 4 |
| 3 | 8 |
| n | 2n |
Mantık Bağlaçları ve Doğruluk Tabloları
Değil, Ve, Veya ve Ya Da Bağlaçları
Bir p önermesinin hükmünü değiştiren önerme ¬p ile gösterilir. “p ve q” önermesi yalnız iki bileşen de doğruyken; “p veya q” önermesi en az bir bileşen doğruyken doğrudur. Mantıktaki veya bağlacı kapsayıcıdır: p ile q’nun ikisi de doğru olabilir. Ya da bağlacı ise yalnız bir bileşen doğruyken 1 değerini alır.
| p | q | ¬p | p ∧ q | p ∨ q | p ⊕ q |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 1 | 0 | 1 | 1 | 0 |
| 1 | 0 | 0 | 0 | 1 | 1 |
| 0 | 1 | 1 | 0 | 1 | 1 |
| 0 | 0 | 1 | 0 | 0 | 0 |
De Morgan Kuralları
Birleşik önermenin değili alınırken yalnız her bileşenin başına değil koymak yeterli değildir; bağlaç da değişir. Ve bağlacı veya, veya bağlacı ve olur:
Üç veya daha fazla bileşende aynı işlem bütün yapıya uygulanır. Parantezin dışında kalan bir değil, parantezin içindeki her önermeyi ve onları birleştiren bağlacı etkiler.
Koşullu ve İki Yönlü Koşullu Önermeler
İse Bağlacı ve Koşullu Önerme
“p ise q” biçimindeki koşullu önerme p ⇒ q ile gösterilir. Bu önerme yalnız p doğru, q yanlış olduğunda yanlıştır. p’nin yanlış olduğu iki satırda koşul gerçekleşmediği için önerme doğru kabul edilir. Eşdeğer gösterim ¬p ∨ q biçimindedir.
| p | q | p ⇒ q | ¬p ∨ q |
|---|---|---|---|
| 1 | 1 | 1 | 1 |
| 1 | 0 | 0 | 0 |
| 0 | 1 | 1 | 1 |
| 0 | 0 | 1 | 1 |
Karşıt, Ters ve Karşıt Ters
Bir p ⇒ q önermesinden üç farklı koşullu önerme türetilebilir. Karşıtı q ⇒ p, tersi ¬p ⇒ ¬q, karşıt tersi ¬q ⇒ ¬p biçimindedir. İlk önerme yalnız karşıt tersiyle denktir; karşıtı ile tersi ise kendi aralarında denktir.
p: “x, 6’nın katıdır.”
q: “x, 3’ün katıdır.”
önermeleri veriliyor. Buna göre aşağıdakilerden hangileri her zaman doğrudur?
I. p ⇒ q
II. q ⇒ p
III. ¬q ⇒ ¬p
Ancak ve Ancak Bağlacı
“p ancak ve ancak q” önermesi p ⇔ q ile gösterilir. İki önerme aynı doğruluk değerindeyken doğru, farklı doğruluk değerindeyken yanlıştır. Bu nedenle p ⇔ q, (p ⇒ q) ∧ (q ⇒ p) ifadesine denktir.
p: “n çifttir.”
q: “n2 çifttir.”
önermeleri veriliyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Denklik, Totoloji ve Çelişki
Her Durumda Doğru veya Yanlış Önermeler
Bütün doğruluk satırlarında 1 olan bileşik önermeye totoloji, bütün satırlarda 0 olana çelişki denir. Bazı satırlarda doğru, bazı satırlarda yanlış olan önerme ise olumsaldır. İki bileşik önerme bütün satırlarda aynı değeri alıyorsa birbirine denktir.
Temel denklikler şunlardır: p ∨ ¬p totoloji, p ∧ ¬p çelişki; p ⇒ q ile ¬p ∨ q ve p ⇒ q ile ¬q ⇒ ¬p denktir.
Açık Önermeler ve Niceleyiciler
Her ve En Az Bir Niceleyicisi
∀ sembolü “her” veya “bütün”, ∃ sembolü “en az bir” anlamına gelir. Açık önermelerde ∀x P(x) ifadesinin doğru olması için tanım kümesindeki bütün değerlerin P(x)’i sağlaması gerekir. ∃x P(x) için tek bir uygun değer bulunması yeterlidir.
Niceleyicili bir önermenin değili alınırken niceleyici değişir ve açık önermenin hükmü olumsuzlanır:
Mantıksal Muhakemede Koşulları Birleştirme
Doğruluk Bilgisinden Tek Duruma Ulaşma
Birden fazla bileşik önermenin değeri verildiğinde en seçici koşuldan başlanır. Özellikle p ⇒ r önermesinin yanlış olduğu söylenmişse doğrudan p = 1 ve r = 0 bulunur. Bu sabit değerler diğer önermelere yerleştirilerek kalan değişken belirlenir. Her olasılığı baştan yazmak yerine kesinleşen değerleri adım adım taşımak hata riskini azaltır.
(p ∨ q) ∧ (¬q ∨ r) = 1
p ⇒ r = 0
olduğuna göre p, q ve r’nin doğruluk değerleri sırasıyla nedir?
