TYT rutin olmayan problemler konu anlatımı kapsamında sayaç ve oyun kurallarını matematiksel durumlara dönüştürme, örüntü ve periyotları belirleme, sıralama ve yer değiştirme koşullarını değerlendirme, değişmeyen özelliklerden yararlanma, ters yönde işlem yapma ve çok aşamalı zaman ile taşıma süreçlerini modelleme yöntemleri işlenecektir. TYT Matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
TYT Rutin Olmayan Problemlerin Matematiksel Yapısı
Kurallı Bir Sistemi Duruma Dönüştürme
Bir sistemin her adımda nasıl değiştiği açıkça yazıldığında karmaşık görünen süreç, ardışık durumlara ayrılır. TYT rutin olmayan problemler içinde kullanılan sayaçlarda her hane aynı tabanda çalışmayabilir; bir hane sınırına ulaştığında sıfırlanırken soldaki haneyi artırabilir. Bu durumda onluk sayı sistemi varsayılmaz, her hanenin çevrim uzunluğu ayrı belirlenir.
Hanelerin çevrim uzunlukları farklı olabilen bir sayacın tam çevrimi, bu uzunlukların çarpımıyla bulunur. Sağ hanenin her çevrimi ortadaki haneye bir aktarım yapar; orta hanenin çevrimi tamamlandığında bu kez sol hane artar. Göstergedeki basamaklar, sağdan sola belirlenen çevrim uzunluklarına göre hesaplanır.
Örnek - 1
Başlangıçta 000 gösteren bu sayacın sağ hanesi her düğmeye basıldığında 1 artmaktadır. Düğmeye 157 kez basıldığında göstergedeki rakamların toplamı kaç olur?
Hane
Alabildiği değerler
Bir üst haneye aktarım
Sol
0, 1, 2
3 değer sonunda başa döner
Orta
0, 1, 2, 3, 4
5 artışta solu 1 artırır
Sağ
0, 1, 2, 3
4 artışta ortayı 1 artırır
A) 4
B) 5
C) 6
D) 7
E) 8
Sayaç 60 adımda başlangıca döner. 157 = 2 * 60 + 37 olduğundan 37. durum yeterlidir. Her sol hane 20 adımı, her orta hane 4 adımı temsil eder. 37 = 1 * 20 + 4 * 4 + 1 olduğundan gösterge 141 olur. Rakamlar toplamı 1 + 4 + 1 = 6dır.
Cevap: C
Durum Tablosu ve Aç–Kapa İşlemleri
Açık–kapalı, doğru–yanlış veya seçili–seçili değil biçimindeki iki durumlu düzenlerde aynı işlem iki kez uygulandığında etkisini yok eder. Uzun bir işlem dizisini tek tek canlandırmak yerine her düğmenin kaç kez kullanıldığına bakmak daha güvenlidir. Çift sayıda kullanılan düğmeler başlangıç durumunu değiştirmez; tek sayıda kullanılanlar bir kez uygulanmış gibi kalır.
Örnek - 2
Başlangıçta L1 ve L3 yanık, L2 sönüktür. Düğmelere sırasıyla P, Q, P, Q, Q biçiminde basıldığında son durumda hangi lambalar yanar?
L1L2L3
Düğme
Durumu değişen lambalar
P
L1 ve L2
Q
L2 ve L3
A) Yalnız L1
B) Yalnız L2
C) L1 ve L2
D) L2 ve L3
E) L1, L2 ve L3
P düğmesine iki kez basıldığı için P’nin toplam etkisi yoktur. Q düğmesine üç kez basılması, Q’ya bir kez basılmasıyla aynı sonucu verir. Q; L2’yi yakar, L3’ü söndürür ve L1’i değiştirmez. Son durumda L1 ile L2 yanar.
Cevap: C
Örüntü, Periyot ve Izgara Yerleşimleri
Tekrarlanan Bloğu Belirleme
Bir renk veya şekil örüntüsünde önce tekrar eden en kısa blok bulunur. Hedef sıra numarası blok uzunluğuna bölündüğünde bölüm, tamamlanan blok sayısını; kalan ise son eksik blokta kaç öğe kullanılacağını gösterir. Yalnız ilk birkaç terime bakarak artış kuralı uydurmak, gerçekten periyodik olan bir diziyi yanlış yorumlatabilir.
Örnek - 3
Kutular K, M, M, Y, Y, Y sırasıyla boyanıp aynı altılı blok kesintisiz tekrar edilmektedir. İlk 202 kutunun kaç tanesi mavidir?
KMMYYYKMMYYY
A) 62
B) 64
C) 66
D) 68
E) 70
Her altılı blokta iki mavi kutu vardır. 202 = 33 * 6 + 4 olduğundan 33 tam blokta 66 mavi kutu bulunur. Kalan dört kutu K, M, M, Y olduğundan iki mavi daha gelir. Toplam 66 + 2 = 68dir.
Cevap: D
Izgarada Yol Sayısı ve Yasak Hücreler
Sağa ve aşağı hareket edilen ızgaralarda her kavşağa ulaşma sayısı, üstündeki ve solundaki kavşağa ulaşma sayılarının toplamıdır. Yasak hücreye ulaşma sayısı sıfır kabul edilir. Bu yerel toplama yöntemi, bütün yolları tek tek çizmeye göre hem daha kısa hem de eksik saymaya karşı daha güvenlidir.
Örnek - 4
Bir hareketli BAŞLA hücresinden BİTİŞ hücresine yalnız sağa veya aşağı giderek ulaşacaktır. KAPALI hücrelerden geçemediğine göre kaç farklı yol izleyebilir?
BAŞLA
KAPALI
KAPALI
BİTİŞ
A) 4
B) 5
C) 6
D) 7
E) 8
Başlangıca 1 yazılıp her açık hücreye üst ve sol değerlerin toplamı taşınır. İkinci satırdaki iki kapalı hücre sıfır kaldığından yollar alt bölgeye sol sütundan veya sağ üst koridordan geçer. Bitiş hücresinde oluşan toplam 5’tir.
Cevap: B
Sıralama, Yer Değiştirme ve Olasılıkları Eleme
Sıralı Dizide Silme ve Kayma
Numaralı nesneler satırlara yerleştirildiğinde bir nesnenin görünen konumu ile sıra numarası aynı şey değildir. Önündeki bir öğe silindiğinde hedef nesne bir basamak sola kayar; arkasındaki silme ise konumunu etkilemez. Birden fazla silmede hedefin önünden kaç öğe kaldırıldığı sayılır ve yeni doğrusal sıra bulunur.
Örnek - 5
1’den 30’a kadar numaralanmış kartlar, her satırda beş kart olacak biçimde soldan sağa dizilmiştir. 7, 11 ve 18 numaralı kartlar çıkarılıp sonraki kartlar boşluk bırakmadan sola kaydırılıyor. 24 numaralı kart son durumda hangi konumdadır?
A) 5. satır, 1. sütun
B) 5. satır, 2. sütun
C) 5. satır, 3. sütun
D) 4. satır, 4. sütun
E) 4. satır, 5. sütun
Silinen üç kartın da numarası 24’ten küçüktür. Bu nedenle 24 numaralı kart doğrusal dizide 24 – 3 = 21. sıraya geçer. Beşerli satırlarda 21. sıra, 5. satırın 1. sütunudur.
Cevap: A
Koşulları Birlikte Kullanarak Adayları Azaltma
Bir yerleştirme probleminde her koşul ayrı ayrı değil, aynı aday üzerinde birlikte sağlanmalıdır. “Her sayı bir kez kullanılacak” ifadesi aday listesini sınırlar; eşitlikler güçlü koşul olduğu için önce uygulanır, sıralama ve tek–çift koşulları kalan adayları eler. Bir koşulu kullandıktan sonra diğerlerini unutmak, doğru görünen fakat eksik bir yerleşime götürür.
Örnek - 6
A, B, C ve D kutularına 1, 2, 3 ve 4 sayıları birer kez yazılacaktır. A < C, B + D = 5 ve A + B çift sayı olduğuna göre C + D toplamının alabileceği en büyük değer kaçtır?
A) 2
B) 3
C) 4
D) 5
E) 6
B + D = 5 olduğundan B ve D, (1, 4) veya (2, 3) çiftlerinden biri olur. B ile A’nın toplamı çift olacağı için ikisi de tek ya da ikisi de çift olmalıdır. Koşulların tümünü sağlayan yerleşimler (A, B, C, D) = (1, 3, 4, 2) ve (2, 4, 3, 1)dir. C + D toplamları sırasıyla 6 ve 4 olduğundan en büyük değer 6’dır.
Cevap: E
Değişmeyen Özellik ve Ters İşlem
İşlem Boyunca Korunan Özelliği Bulma
Bazı sorularda bütün ara durumları bulmak gereksizdir. İşlem toplamı, tek–çift durumunu, renk sayısını veya belirli bir farkı koruyabilir. Bir yığından diğerine her seferinde iki taş aktarılıyorsa toplam değişmez; ayrıca her yığının tek ya da çift oluşu da korunur. Bu iki koşul, uzun işlem dizilerini tek hamlede sınar.
Örnek - 7
Üç kutuda sırasıyla 7, 10 ve 13 taş vardır. Her işlemde bir kutudan iki taş alınıp başka bir kutuya aktarılıyor. Aşağıdakilerden hangisi kutulardaki taşların ulaşabileceği bir dağılımdır?
A) 8, 9, 13
B) 5, 12, 13
C) 7, 11, 12
D) 9, 10, 12
E) 6, 10, 14
Toplam her zaman 30’dur ve kutuların tek–çift düzeni tek, çift, tek biçiminde kalır. Yalnız 5, 12, 13 hem toplamı 30 yapar hem de bu tek–çift düzenini korur. Üstelik ilk kutudan ikinciye iki taş aktarıldığında bu dağılıma doğrudan ulaşılır.
Cevap: B
Sonuçtan Başlangıca Ters Yönde İlerleme
Bir makinenin ardışık adımları tersinir olduğunda sonuçtan geriye gitmek, başlangıçtan ileriye olasılık denemekten daha kısadır. İleri işlem “ikiyle çarp, üç ekle” ise geri işlem “üç çıkar, ikiye böl”dür. Ters sıranın korunması önemlidir; önce bölüp sonra üç çıkarmak aynı sonucu vermez.
Örnek - 8
Bir sayı makinesi, aldığı sayıyı ikiyle çarpıp sonuca 3 eklemektedir. Aynı işlem art arda dört kez uygulandığında 157 elde edildiğine göre başlangıç sayısı kaçtır?
A) 5
B) 6
C) 8
D) 7
E) 9
Ters işlem dört kez uygulanır: (157 – 3)2 = 77, (77 – 3)2 = 37, (37 – 3)2 = 17 ve (17 – 3)2 = 7. Başlangıç sayısı 7’dir.
Cevap: D
Çok Aşamalı Zaman ve Taşıma Modelleri
Farklı Periyotların Aynı Takvimde Birleşmesi
Farklı aralıklarla tekrarlanan olaylarda yalnız EKOK bulmak başlangıç günleri farklıysa yeterli değildir. Önce her olayın gerçekleştiği günler kendi başlangıcından itibaren yazılır; kesişen günler bir kez sayılır. “En az biri” sorusunda iki listenin toplamından ortak günler çıkarılır.
Örnek - 9
A ekibi 1. günden başlayarak dört günde bir, B ekibi 3. günden başlayarak altı günde bir iş yerine gelmektedir. İlk 30 günde en az bir ekibin iş yerine geldiği kaç farklı gün vardır?
A) 9
B) 10
C) 11
D) 12
E) 13
A ekibi 1, 5, 9, 13, 17, 21, 25 ve 29. günlerde; B ekibi 3, 9, 15, 21 ve 27. günlerde gelir. Toplam 8 + 5 kayıt vardır; 9 ve 21. günler iki listede ortak olduğundan birer kez çıkarılır. Farklı gün sayısı 8 + 5 – 2 = 11dir.
Cevap: C
Duraklarda İnen ve Binenleri Ayrı İzleme
Taşıma sorularında her etap bağımsız bir yük değeri üretir. Bir durakta önce varış yükü görülür; hedefe ulaşanlar iner, sonra yeni yolcular biner. Etapların taşıdığı yolcu sayıları isteniyorsa son duraktaki kişi sayısı değil, her hareket anındaki yükler toplanır.
Örnek - 10
Başlangıçta boş olan bir tekne A’daki bütün yolcuları alıp sırasıyla A → B → C → A → B rotasını izliyor. Her durakta hedefe ulaşanlar iniyor, bekleyenlerin tamamı biniyor. Teknenin dört etapta taşıdığı yolcu sayılarının toplamı kaçtır?
Durak
Bekleyen yolcuların hedefi
A
7 kişi B’ye, 5 kişi C’ye
B
4 kişi C’ye, 3 kişi A’ya
C
6 kişi A’ya, 2 kişi B’ye
A) 34
B) 35
C) 36
D) 37
E) 38
A–B etabında 12 kişi taşınır. B’de 7 kişi iner, 7 kişi biner; B–C yükü yine 12 olur. C’de C hedefli 9 kişi iner, 8 kişi biner; C–A yükü 11’dir. A’da A hedefli 9 kişi iner ve yalnız C’den B’ye giden 2 kişi kalır. Son etap yükü 2 olduğundan toplam 12 + 12 + 11 + 2 = 37dir.
Cevap: D
Dikkat
Başlangıç durumu bir işlem adımı değildir; n uygulama n geçiş oluşturur. Tekrarlı düzende kalan 0 tam çevrim sonunda başlangıç durumuna dönüldüğünü, sıfırdan farklı kalan ise çevrimden sonraki ek geçişleri gösterir. Aynı aç–kapa işleminin çift sayıda uygulanması başlangıç durumunu korur; tek sayıda uygulanması bir kez uygulanmış etki bırakır. Ters işlemde her adımın tersi, özgün işlemlerin tersten sırasıyla uygulanır.