TYT KÜRE

0
105
TYT Küre Konu Anlatımı kapak görseli

TYT küre konu anlatımı kapsamında kürenin merkez ve yarıçap gibi temel elemanları, yüzey alanı ve hacim bağıntıları, düzlemsel kesitleri, küre parçaları ve diğer cisimlerle ilişkisi işlenecektir.
TYT geometri konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Kürenin temel yapısı

Küre sorularında yalnız formülü bilmek yetmez. Kesit düzleminin merkeze uzaklığı, cismin içten ya da dıştan teğet olması ve verilen alanın eğri yüzeyi mi yoksa toplam yüzeyi mi anlattığı doğru yorumlanmalıdır.

Küre, Merkez, Yarıçap ve Büyük Daire

Uzayda sabit bir O noktasına eşit uzaklıkta bulunan noktaların oluşturduğu yüzeye küre yüzeyi denir. Bu yüzeyin sınırladığı cisim küredir. Sabit O noktası kürenin merkezi, merkezden yüzeydeki herhangi bir noktaya uzanan doğru parçası yarıçap, merkezden geçen ve iki ucu küre yüzeyinde bulunan doğru parçası ise çaptır. Yarıçap r ise çap 2r’dir.

Kürenin merkezinden geçen bir düzlemin küreyle ara kesiti, yarıçapı kürenin yarıçapına eşit olan bir dairedir. Buna büyük daire denir. Merkezden geçmeyen kesitlerde oluşan dairenin yarıçapı r’den küçüktür. Kürenin hangi yönden kesildiği değil, kesen düzlemin merkeze uzaklığı belirleyicidir.

TYT kürenin merkezi yarıçapı yüzey alanı ve hacmi
Kürenin merkez, yarıçap, yüzey alanı ve hacim ilişkileri
Örnek - 1
Çapı 12 birim olan bir kürenin hacmi kaç birimküptür?

A) 144π
B) 216π
C) 288π
D) 432π
E) 576π
Yarıçap 6 birimdir. V = 4πr³3 bağıntısından V = 4π * 2163 = 288π bulunur.

Cevap: C

Kürenin Yüzey Alanı ve Hacmi

Yarıçapı r olan kürenin yüzey alanı A = 4πr², hacmi V = 4πr³3 bağıntısıyla bulunur. Yarıçap k katına çıkarılırsa yüzey alanı k², hacim k³ katına çıkar. Bu nedenle yarıçapı iki katına çıkan bir kürenin yüzey alanı dört, hacmi sekiz katına çıkar.

Alan ve hacim birlikte verildiğinde iki bağıntıyı ayrı ayrı kullanmak yerine VA = r3 oranından yararlanılabilir. Benzer kürelerde yüzey alanları oranının karekökü yarıçaplar oranını, hacimler oranının küpkökü de yarıçaplar oranını verir.

Örnek - 2
Yüzey alanı 100π birimkare olan kürenin hacmi kaç birimküptür?

A) 250π3
B) 400π3
C) 500π3
D) 625π3
E) 750π3
4πr² = 100π olduğundan r = 5’tir. Hacim 4π * 5³3 = 500π3 birimküptür.

Cevap: C

Kürenin Düzlemsel Kesiti

Yarıçapı r olan küre, merkezden d kadar uzaktaki bir düzlemle kesildiğinde kesit bir dairedir. Kesit dairesinin yarıçapı ρ ile gösterilirse merkez, kesit merkezine indirilen dikme ve kesit yarıçapı bir dik üçgen oluşturur. Bu üçgende r² = d² + ρ² bağıntısı geçerlidir. Düzlem merkeze yaklaştıkça ρ büyür; d = 0 olduğunda kesit büyük daire olur. d = r olduğunda düzlem küreye yalnız bir noktada teğettir.

Kürenin düzlemsel kesitinde merkez uzaklığı ve kesit yarıçapı
Kürenin düzlemsel kesitinde r, d ve kesit yarıçapı arasındaki ilişki
Örnek - 3
Yarıçapı 13 birim olan bir küre, merkezinden 5 birim uzaktaki düzlemle kesiliyor. Oluşan dairesel kesitin alanı kaç birimkaredir?

A) 64π
B) 100π
C) 120π
D) 144π
E) 169π
ρ² = 13² − 5² = 144 olduğundan kesit yarıçapı 12, kesit alanı 144π birimkaredir.

Cevap: D

Küre parçaları ve dönel cisimler

Yarım Kürede Alan ve Hacim

Kürenin merkezinden geçen düzlem küreyi iki eş yarım küreye ayırır. Yarım kürenin eğri yüzey alanı, küre yüzeyinin yarısı olduğundan 2πr²’dir. Yarım küre biçimli kap kapalı ya da tabanlı düşünülüyorsa dairesel tabanın πr² alanı da eklenir ve toplam yüzey alanı 3πr² olur. Hacmi ise küre hacminin yarısı, yani 2πr³3tür.

TYT yarım kürede eğri yüzey toplam alan ve hacim
Yarım kürede eğri yüzey, tabanla toplam alan ve hacim
Örnek - 4
Yarıçapı 6 birim olan tabanlı bir yarım kürenin toplam yüzey alanı kaç birimkaredir?

A) 54π
B) 72π
C) 90π
D) 108π
E) 144π
Eğri yüzey 2πr², taban πr² olduğundan toplam alan 3π * 6² = 108π birimkaredir.

Cevap: D

Küre Dilimi ve Küresel Yüzey

Küre diliminin sınırını oluşturan iki yarı düzlemin ortak sınırı, küre merkezinden geçen bir doğrudur. Bu iki yarı düzlemin küreden ayırdığı parçaya küre dilimi denir. Merkezdeki açı α derece ise dilimin hacmi, küre hacminin α360‘ı; eğri yüzeyi de küre yüzeyinin α360‘ıdır. Aynı düşünce, küresel yüzey üzerinde belirli merkez açısına karşılık gelen alanları karşılaştırırken kullanılır. Yalnız soruda istenen yüzeye dilimi sınırlayan düzlemsel yarım dairelerin dahil edilip edilmediğine dikkat edilmelidir.

Küre diliminin ortak çapı O merkezinden geçer; dik kesitte α merkez açısı ve r yarıçapı gösterilmiştir.
Örnek - 5
Yarıçapı 6 birim olan küreden merkez açısı 60° olan bir küre dilimi ayrılıyor. Dilimin yalnız küresel yüzeyinin alanı kaç birimkaredir?

Merkez açısı 60° olan küre diliminin eğri yüzeyi; dik kesitte merkez O ve r=6 yarıçapı.
A) 12π
B) 18π
C) 24π
D) 30π
E) 36π
Kürenin yüzey alanı 4π * 6² = 144π’dir. 60°’lik dilim bunun 60360 = 16‘sı olduğundan alan 24π’dir.

Cevap: C

Daire Parçalarının Döndürülmesi

Yarım daire, çapı çevresinde 360° döndürüldüğünde küre oluşur. Çeyrek daire, kendisini sınırlayan yarıçaplardan biri çevresinde döndürüldüğünde yarım küre meydana gelir. Dönme sorularında eksen üzerindeki noktalar sabit kalır; eksenden uzaklıklar dönel cismin yarıçapına dönüşür. Şeklin yalnız çember yayı mı yoksa dairesel bölgesi mi olduğu da önemlidir: yay dönerse yüzey, bölge dönerse hacimli cisim oluşur.

Örnek - 6
Yarıçapı 3 birim olan çeyrek dairesel bölge, yarıçaplarından biri çevresinde 360° döndürülüyor. Oluşan cismin hacmi kaç birimküptür?

Dolu 90° çeyrek dairenin sınır yarıçapı çevresinde 360° dönmesiyle oluşan yarımküre; O ve r=3.
A) 9π
B) 12π
C) 18π
D) 27π
E) 36π
Oluşan cisim yarıçapı 3 olan yarım küredir. Hacmi 2π * 3³3 = 18π birimküptür.

Cevap: C

Kürenin diğer cisimlerle ilişkisi

Küre ve Küp

Bir küre küpe içten teğetse kürenin çapı küpün ayrıtına eşittir: a = 2r. Küp küreye içten çizilmişse, yani küpün bütün köşeleri küre yüzeyindeyse, kürenin çapı küpün uzay köşegenine eşittir: 2r = a√3. Bu iki durum birbirine karıştırılmamalıdır. Şekilde küre küpün içinde görünüyorsa teğet noktalarının yüzey ortalarında mı, köşelerde mi olduğu kontrol edilir.

Küpe içten teğet kürede ayrıt yarıçap ve hacim ilişkisi
Küpe içten teğet kürenin merkez kesitinde a = 2r ilişkisi
Örnek - 7
Hacmi 216 birimküp olan küpün içine yüzlere teğet olacak biçimde yerleştirilen en büyük kürenin hacmi kaç birimküptür?

A) 18π
B) 24π
C) 30π
D) 36π
E) 48π
Küpün ayrıtı 6, içteğet kürenin çapı 6 ve yarıçapı 3’tür. Kürenin hacmi 4π * 3³3 = 36π birimküptür.

Cevap: D

Küre ve Silindir

Bir küre dik dairesel silindire hem tabanlardan hem yanal yüzeyden içten teğetse silindirin yarıçapı r, yüksekliği 2r olur. Bu durumda silindirin hacmi 2πr³, kürenin hacmi 4πr³3 olduğundan kürenin silindire hacim oranı 23‘tür. Silindirin küre dışında kalan hacmi ise silindir hacminin 13‘üdür.

Silindire içten teğet kürede yarıçap yükseklik ve hacim oranı
Silindire içten teğet kürenin eksenel kesiti ve hacim oranı
Örnek - 8
Yarıçapı 3 birim olan iki eş küre, yarıçapı 3 birim olan dik silindire üst üste ve birbirine teğet yerleştiriliyor. Silindirin tabanları da kürelere teğet olduğuna göre boş kalan hacim kaç birimküptür?

Yarıçapı 3 olan iki eş kürenin silindir içindeki eksenel kesiti ve temasları.
A) 18π
B) 27π
C) 36π
D) 45π
E) 54π
Silindirin yüksekliği iki çap, yani 12 birimdir. Silindir hacmi π * 3² * 12 = 108π; iki kürenin toplam hacmi 2 * (4π * 3³3) = 72π’dir. Boş hacim 36π’dir.

Cevap: C

Küre ve Koni

Küre ve koni ilişkisi eksenel kesitte incelenir. Koninin taban düzlemi kürenin merkezinden geçtiği için tabanı büyük dairedir. Koninin tepesi T karşı kutuptur; büyük daire düzlemine dik uzaklığı küre yarıçapı r olduğundan koni yüksekliği h = r, taban yarıçapı da r’dir. Koni hacmi V = πr² * r3 = πr³3 olur. Kürenin hacmi 4πr³3 olduğundan koni hacmi küre hacminin dörtte biridir. Küre koniye içten teğetse merkezden koninin eksenine alınan kesit, çembere çevrel ya da içteğet üçgen ilişkilerine dönüşebilir.

Koni tabanı kürenin O merkezli büyük dairesiyle aynı çemberdir; taban yarıçapı r küre yarıçapına eşit, T kutup ve h=r.
Örnek - 9
Yarıçapı 6 birim olan kürenin büyük dairesi bir koninin tabanı, bu düzleme göre karşı kutup noktası da koninin tepesi oluyor. Koninin hacmi kaç birimküptür?

Küre büyük dairesi tabanlı ve karşı kutup tepeli koninin eksenel kesiti; merkez O ve r=6.
A) 72π
B) 108π
C) 144π
D) 216π
E) 288π
Küre yarıçapı r = 6’dır. Taban düzlemi merkezden geçtiği için T karşı kutbunun düzleme dik uzaklığı 6 birimdir; koni yüksekliği h = 6 olur. Koni taban yarıçapı da 6’dır. V = π * 6² * 63 = 72π birimküptür.

Cevap: A

Küre Biçimli Cisimlerde Sıvı ve Yer Değiştirme

Tamamen sıvıya batırılan küre, kendi hacmi kadar sıvının yerini değiştirir. Taşma kabında, sıvı taşma düzeyindeyken taşan sıvı hacmi batan kısmın hacmine eşittir. Silindirik kapta sıvı taşmıyor ve sıvı kaybı yaşanmıyorsa, seviye artışına karşılık gelen sıvı hacmi batan kısmın hacmine eşittir. Taşma olursa yer değiştiren sıvı hacmi, seviye artışına karşılık gelen hacim ile taşan sıvı hacminin toplamıdır. Birden fazla eş küre için toplam yer değiştirme hacmi küre sayısıyla çarpılır. Küre bütünüyle batmıyorsa yalnız sıvı içinde kalan küresel parçanın hacmi hesaba katılır.

Örnek - 10
Yarıçapı 4 birim olan dik silindirdeki sıvıya yarıçapı 2 birim olan üç özdeş bilye tamamen batırılıyor. Kapta yeterli boşluk bulunduğuna, bilyeler batırılırken sıvı taşmadığına ve sıvı kaybı olmadığına göre sıvı yüksekliği kaç birim artar?

A) 1
B) 32
C) 2
D) 52
E) 3
Üç bilyenin toplam hacmi 3 * (4π * 2³3) = 32π’dir. Silindirdeki yükselme x ise π * 4² * x = 32π olur ve x = 2 bulunur.

Cevap: C

Dikkat
Yarım kürede “eğri yüzey alanı” 2πr², taban dâhil “toplam yüzey alanı” 3πr²’dir. Düzlemsel kesitte kesit yarıçapı her zaman kürenin yarıçapına eşit değildir; yalnız kesit düzlemi merkezden geçiyorsa büyük daire oluşur.
Önceki konu: Piramit ve Koni
Sonraki konu: Noktanın Analitiği

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz