TYT küre konu anlatımı kapsamında kürenin merkez ve yarıçap gibi temel elemanları, yüzey alanı ve hacim bağıntıları, düzlemsel kesitleri, küre parçaları ve diğer cisimlerle ilişkisi işlenecektir.
TYT geometri konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Kürenin temel yapısı
Küre sorularında yalnız formülü bilmek yetmez. Kesit düzleminin merkeze uzaklığı, cismin içten ya da dıştan teğet olması ve verilen alanın eğri yüzeyi mi yoksa toplam yüzeyi mi anlattığı doğru yorumlanmalıdır.
Küre, Merkez, Yarıçap ve Büyük Daire
Uzayda sabit bir O noktasına eşit uzaklıkta bulunan noktaların oluşturduğu yüzeye küre yüzeyi denir. Bu yüzeyin sınırladığı cisim küredir. Sabit O noktası kürenin merkezi, merkezden yüzeydeki herhangi bir noktaya uzanan doğru parçası yarıçap, merkezden geçen ve iki ucu küre yüzeyinde bulunan doğru parçası ise çaptır. Yarıçap r ise çap 2r’dir.
Kürenin merkezinden geçen bir düzlemin küreyle ara kesiti, yarıçapı kürenin yarıçapına eşit olan bir dairedir. Buna büyük daire denir. Merkezden geçmeyen kesitlerde oluşan dairenin yarıçapı r’den küçüktür. Kürenin hangi yönden kesildiği değil, kesen düzlemin merkeze uzaklığı belirleyicidir.

Kürenin Yüzey Alanı ve Hacmi
Yarıçapı r olan kürenin yüzey alanı A = 4πr², hacmi V = 4πr³3 bağıntısıyla bulunur. Yarıçap k katına çıkarılırsa yüzey alanı k², hacim k³ katına çıkar. Bu nedenle yarıçapı iki katına çıkan bir kürenin yüzey alanı dört, hacmi sekiz katına çıkar.
Alan ve hacim birlikte verildiğinde iki bağıntıyı ayrı ayrı kullanmak yerine VA = r3 oranından yararlanılabilir. Benzer kürelerde yüzey alanları oranının karekökü yarıçaplar oranını, hacimler oranının küpkökü de yarıçaplar oranını verir.
Kürenin Düzlemsel Kesiti
Yarıçapı r olan küre, merkezden d kadar uzaktaki bir düzlemle kesildiğinde kesit bir dairedir. Kesit dairesinin yarıçapı ρ ile gösterilirse merkez, kesit merkezine indirilen dikme ve kesit yarıçapı bir dik üçgen oluşturur. Bu üçgende r² = d² + ρ² bağıntısı geçerlidir. Düzlem merkeze yaklaştıkça ρ büyür; d = 0 olduğunda kesit büyük daire olur. d = r olduğunda düzlem küreye yalnız bir noktada teğettir.

Küre parçaları ve dönel cisimler
Yarım Kürede Alan ve Hacim
Kürenin merkezinden geçen düzlem küreyi iki eş yarım küreye ayırır. Yarım kürenin eğri yüzey alanı, küre yüzeyinin yarısı olduğundan 2πr²’dir. Yarım küre biçimli kap kapalı ya da tabanlı düşünülüyorsa dairesel tabanın πr² alanı da eklenir ve toplam yüzey alanı 3πr² olur. Hacmi ise küre hacminin yarısı, yani 2πr³3tür.

Küre Dilimi ve Küresel Yüzey
Küre diliminin sınırını oluşturan iki yarı düzlemin ortak sınırı, küre merkezinden geçen bir doğrudur. Bu iki yarı düzlemin küreden ayırdığı parçaya küre dilimi denir. Merkezdeki açı α derece ise dilimin hacmi, küre hacminin α360‘ı; eğri yüzeyi de küre yüzeyinin α360‘ıdır. Aynı düşünce, küresel yüzey üzerinde belirli merkez açısına karşılık gelen alanları karşılaştırırken kullanılır. Yalnız soruda istenen yüzeye dilimi sınırlayan düzlemsel yarım dairelerin dahil edilip edilmediğine dikkat edilmelidir.

Daire Parçalarının Döndürülmesi
Yarım daire, çapı çevresinde 360° döndürüldüğünde küre oluşur. Çeyrek daire, kendisini sınırlayan yarıçaplardan biri çevresinde döndürüldüğünde yarım küre meydana gelir. Dönme sorularında eksen üzerindeki noktalar sabit kalır; eksenden uzaklıklar dönel cismin yarıçapına dönüşür. Şeklin yalnız çember yayı mı yoksa dairesel bölgesi mi olduğu da önemlidir: yay dönerse yüzey, bölge dönerse hacimli cisim oluşur.
Kürenin diğer cisimlerle ilişkisi
Küre ve Küp
Bir küre küpe içten teğetse kürenin çapı küpün ayrıtına eşittir: a = 2r. Küp küreye içten çizilmişse, yani küpün bütün köşeleri küre yüzeyindeyse, kürenin çapı küpün uzay köşegenine eşittir: 2r = a√3. Bu iki durum birbirine karıştırılmamalıdır. Şekilde küre küpün içinde görünüyorsa teğet noktalarının yüzey ortalarında mı, köşelerde mi olduğu kontrol edilir.

Küre ve Silindir
Bir küre dik dairesel silindire hem tabanlardan hem yanal yüzeyden içten teğetse silindirin yarıçapı r, yüksekliği 2r olur. Bu durumda silindirin hacmi 2πr³, kürenin hacmi 4πr³3 olduğundan kürenin silindire hacim oranı 23‘tür. Silindirin küre dışında kalan hacmi ise silindir hacminin 13‘üdür.

Küre ve Koni
Küre ve koni ilişkisi eksenel kesitte incelenir. Koninin taban düzlemi kürenin merkezinden geçtiği için tabanı büyük dairedir. Koninin tepesi T karşı kutuptur; büyük daire düzlemine dik uzaklığı küre yarıçapı r olduğundan koni yüksekliği h = r, taban yarıçapı da r’dir. Koni hacmi V = πr² * r3 = πr³3 olur. Kürenin hacmi 4πr³3 olduğundan koni hacmi küre hacminin dörtte biridir. Küre koniye içten teğetse merkezden koninin eksenine alınan kesit, çembere çevrel ya da içteğet üçgen ilişkilerine dönüşebilir.

Küre Biçimli Cisimlerde Sıvı ve Yer Değiştirme
Tamamen sıvıya batırılan küre, kendi hacmi kadar sıvının yerini değiştirir. Taşma kabında, sıvı taşma düzeyindeyken taşan sıvı hacmi batan kısmın hacmine eşittir. Silindirik kapta sıvı taşmıyor ve sıvı kaybı yaşanmıyorsa, seviye artışına karşılık gelen sıvı hacmi batan kısmın hacmine eşittir. Taşma olursa yer değiştiren sıvı hacmi, seviye artışına karşılık gelen hacim ile taşan sıvı hacminin toplamıdır. Birden fazla eş küre için toplam yer değiştirme hacmi küre sayısıyla çarpılır. Küre bütünüyle batmıyorsa yalnız sıvı içinde kalan küresel parçanın hacmi hesaba katılır.




