TYT KESİR PROBLEMLERİ

0
203
TYT Matematik kesir problemleri konu anlatımı kapağı

TYT kesir problemleri konu anlatımı kapsamında kesirli denklem kurma, kesri verilen bütünü bulma, kalan miktarın kesri ve ardışık işlemler, tersten çözüm, gruplarda kesir ve değişim, ekleme ve çıkarma sonrası yeni oranlar, doluluk, paylaştırma ve tekrarlı kesir modelleri işlenecektir.
TYT Matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Kesir Problemlerinde Bütün-Parça İlişkisi

Sözel İfadeyi Kesirli Denkleme Çevirme

Bir bütün x ise bu bütünün ab’si ab * x’tir. İşlem sırası sözel anlamı değiştirir. “Bir sayının 12 fazlasının 23’ü” ifadesi 23(x + 12), “bir sayının 23’ünün 12 fazlası” ise 2x3 + 12 olur.

Kesirli denklemlerde paydaların EKOK’u ile eşitliğin iki tarafını çarpmak işlemi kolaylaştırır. Ancak paydalar ortadan kaldırılmadan önce parantezlerin doğru kurulması gerekir; yanlış matematiksel ifade doğru çözülse bile sorunun cevabını vermez.

Örnek - 1
Bir sayının 12 fazlasının 23’ü, aynı sayının yarısından 18 fazladır. Buna göre bu sayı kaçtır?

A) 42
B) 48
C) 54
D) 60
E) 66
Denklem 23(x + 12) = x2 + 18 biçimindedir. Her iki taraf 6 ile çarpılırsa 4(x + 12) = 3x + 108 olur. 4x + 48 = 3x + 108 eşitliğinden x = 60 bulunur.

Cevap: D

Kesri Verilen Bütünü Bulma

Bir bütünün ab’si k ise abx = k denklemi kurulur ve x = k * ba bulunur. Burada ters çevirip çarpma, bölme işleminin sonucudur; ezber yerine denklem kurmak daha güvenlidir.

Bütünün bir kısmı değil, kalan kısmı veriliyorsa önce kalanın kesri belirlenir. Bir sınıfın 38’i gözlüklüyse gözlüksüz öğrenciler sınıfın 58’idir. Verilen 25 sayısını 38 ile eşleştirmek, yanlış bütüne gitmeye neden olur.

Örnek - 2
Bir sınıftaki öğrencilerin 38’i gözlüklüdür. Gözlüklü olmayan öğrenci sayısı 25 olduğuna göre sınıfta toplam kaç öğrenci vardır?

A) 32
B) 36
C) 40
D) 45
E) 48
Gözlüksüz öğrenciler bütün sınıfın 1 – 38 = 58’idir. 58x = 25 denkleminden x = 40 bulunur.

Cevap: C

Sözel ifade Bütün x iken model
Bütünün ab’si (ab) * x
ab’si harcanınca kalan (1 – ab) * x
Kalanın cd’si (cd) * (1 – ab) * x

Kalanın Kesri ve Ardışık İşlemler

Kalan Miktarın Kesrini Alma

Bir kumaşın önce 38’i satılırsa geriye 58’i kalır. Daha sonra “kalanın 35’i” satılıyorsa ikinci kesir ilk miktarın değil, yeni kalan miktarın üzerine uygulanır.

Ardışık işlemleri satır satır yazmak hata riskini azaltır. Başlangıç x, birinci işlem sonrası kalan k1x, ikinci işlem sonrası kalan k2k1x olur. Kalan katsayıları çarpılır; harcanan kesirler doğrudan toplanmaz.

Örnek - 3
Bir top kumaşın önce 38’i, sonra kalan kumaşın 35’i satılıyor. Son durumda 100 metre kumaş kaldığına göre başlangıçta kaç metre kumaş vardır?

A) 320
B) 360
C) 400
D) 420
E) 480
İlk satıştan sonra kumaşın 58’i kalır. Kalanın 35’i satılınca bunun 25’i kalır. Son miktar x * 58 * 25 = x4’tür. x4 = 100 olduğundan x = 400 bulunur.

Cevap: C

Ardışık Harcama ve Satış Problemleri

Para veya ürün sorularında ilk harcama bütünden, ikinci harcama çoğu zaman kalandan yapılır. Başlangıç parası x olan biri önce parasının 14’ünü harcarsa 3x4 kalır. Sonra kalanın 25’ini harcadığında, ikinci harcama başlangıcın 25’i değil 34 * 25 = 310’udur.

“İlk gün parasının”, “ikinci gün kalan parasının” gibi tamlamalar kesrin dayandığı bütünü açıklar. Her işlemden sonra yeni kalan miktarı yazmak, özellikle üç veya daha fazla aşamalı sorularda güvenli çözümdür.

Örnek - 4
Şakir parasının önce 14’ünü, sonra kalan parasının 25’ini harcıyor. Son durumda 54 TL’si kaldığına göre başlangıçta kaç TL’si vardır?

A) 100
B) 110
C) 120
D) 135
E) 150
İlk harcamadan sonra paranın 34’ü kalır. İkinci harcamadan sonra bu kalanın 35’i kalır. Son para x * 34 * 35 = 9x20’dir. 9x20 = 54 eşitliğinden x = 120 bulunur.

Cevap: C

Tersten Çözüm ve Ara Miktarı Bulma

Bazı sorular son durumdan başlayarak daha kolay çözülür. Bir borcun önce 47’si, ardından 100 TL ödeniyor ve toplam ödeme borcun 34’üne ulaşıyorsa, 100 TL iki toplam kesir arasındaki farka karşılık gelir.

Bu tür sorularda sabit miktarı doğrudan bütünün kesri hâline getirmek en kısa yoldur. Farklı paydalı kesirler ortak paydaya çevrilir; sabit miktarın temsil ettiği kesir bulunduktan sonra bütün hesaplanır.

Örnek - 5
Necati borcunun 47’sini ödedikten sonra 100 TL daha ödüyor. Böylece borcunun toplam 34’ünü ödemiş oluyor. Buna göre Necati’nin kalan borcu kaç TL’dir?

A) 120
B) 140
C) 160
D) 180
E) 210
100 TL, borcun 34 – 47 = 21 – 1628 = 528’idir. Borcun tamamı 100 * 285 = 560 TL’dir. Toplam borcun 34’ü ödendiği için kalan 14 * 560 = 140 TL olur.

Cevap: B

Gruplarda Kesir ve Değişim Problemleri

Bir Topluluğun Kesirli Dağılımı

Bir topluluğun 25’i kadınsa kadın sayısı 2x5, erkek sayısı 3x5 olur. Kişi sayılarının tam sayı olması gerektiğinden toplam x, paydaların gerektirdiği bölünebilirlik koşullarını sağlamalıdır.

Bir grubun kesri ile diğer grubun kesri aynı bütüne ait olmayabilir. “Erkeklerin 37’si” ifadesinin bütünü erkek grubudur; tüm topluluk değildir. Soruda her kesrin yanına ait olduğu bütünü yazmak, iç içe grup sorularında hatayı önler.

Örnek - 6
Bir topluluğun 25’i kadındır. Topluluğa 6 kadın daha katıldığında kadınların sayısı yeni topluluğun yarısına eşit oluyor. Buna göre başlangıçta toplulukta kaç erkek vardır?

A) 12
B) 15
C) 18
D) 20
E) 24
Başlangıç toplamı x olsun. Kadın sayısı 2x5, erkek sayısı 3x5’tir. Yeni durumda 2x5 + 6 = x + 62 olur. 4x + 60 = 5x + 30 eşitliğinden x = 30, başlangıçtaki erkek sayısı 35 * 30 = 18 bulunur.

Cevap: C

Ekleme ve Çıkarma Sonrası Yeni Oran

Bir topluluğa kişi eklendiğinde hem ilgili grup hem toplam değişir. Kadın sayısı 3k, erkek sayısı 4k olan bir otobüse 5 kadın biner ve 4 erkek inerse yeni kadın sayısı 3k + 5, yeni erkek sayısı 4k – 4, yeni toplam ise 7k + 1 olur.

“Kadınlar yolcuların yarısı oluyor” denirse kadın sayısı yeni toplamın yarısına eşitlenebilir. Bununla birlikte iki grubun toplamı bütün yolcuları oluşturuyorsa, kadınların yarı olması erkek ve kadın sayılarının eşit olması anlamına da gelir. Daha kısa olan eşitlik seçilebilir.

Grup Başlangıç Değişim Son durum
Kadın 3k +5 3k + 5
Erkek 4k -4 4k – 4
Örnek - 7
Bir otobüsteki yolcuların 37’si kadındır. Bir durakta 4 erkek yolcu inip 5 kadın yolcu bindiğinde kadınların sayısı erkeklerin sayısına eşit oluyor. Buna göre başlangıçta otobüste kaç yolcu vardır?

A) 49
B) 56
C) 63
D) 70
E) 77
Başlangıçta kadın sayısı 3k, erkek sayısı 4k olsun. Değişimden sonra 3k + 5 = 4k – 4 eşitliği kurulur ve k = 9 bulunur. Başlangıçtaki toplam yolcu sayısı 7k = 63’tür.

Cevap: C

Doluluk, Tekrarlı Kesir ve Paylaştırma

Kapların Dolu ve Boş Kısımları

Kap sorularında dolu ve boş kesirlerin toplamı 1’dir. Kabın yarısı doluysa yarısı boştur. Boş kısmın 34’ü doldurulduğunda kabın tamamının 38’i kadar sıvı eklenmiş olur; çünkü işlem boş olan 12 üzerine uygulanır.

“Kabın dolması için 4 litre daha gerekir” ifadesi son boş kısmı verir. Kalan boş kesir ile litre miktarı eşleştirilerek kabın tamamı bulunur. Kabın kendi ağırlığının da verildiği sorularda kap ağırlığı ile sıvı ağırlığı ayrı tutulmalıdır.

Örnek - 8
Bir kabın yarısı su ile doludur. Önce boş kısmın 34’ü, sonra kalan boş kısmın 13’ü dolduruluyor. Kabın tamamen dolması için 4 litre daha su gerektiğine göre kabın kapasitesi kaç litredir?

A) 36
B) 42
C) 48
D) 54
E) 60
Başlangıçta kabın 12’si boştur. Bunun 34’ü doldurulunca boş kısmın 14’ü, yani kabın 18’i kalır. Bunun da 13’ü doldurulunca son boşluk kabın 18 * 23 = 112’si olur. 112 kapasite 4 litre olduğundan tamamı 48 litredir.

Cevap: C

Tekrarlı Kesir Değişimi

Bir top her sıçrayışında önceki yüksekliğinin 23’üne çıkıyorsa yükseklikler sırasıyla x, 2x3, 4x9 ve 8x27 olur. Aynı kesir her aşamada yeniden uygulandığı için katsayı kuvvet biçiminde büyür.

“Üçüncü kez yere çarptıktan sonra” ile “üçüncü sıçrayışında” ifadeleri olay sırasına göre dikkatle okunmalıdır. İlk bırakılma bir sıçrayış değildir; top yere çarptıktan sonra yükselmesi birinci sıçrayıştır.

Örnek - 9
Belirli bir yükseklikten bırakılan top, her sıçrayışında bir önceki yüksekliğinin 23’üne çıkmaktadır. Top üçüncü sıçrayışında 16 metre yükseldiğine göre ilk bırakıldığı yükseklik kaç metredir?

A) 36
B) 42
C) 48
D) 54
E) 72
Başlangıç yüksekliği x ise üçüncü sıçrayış yüksekliği x * (23)3 = 8x27 olur. 8x27 = 16 eşitliğinden x = 54 bulunur.

Cevap: D

Paylaştırma ve İş Yükünün Devredilmesi

Bir iş veya form gruplar arasında kesirlerle paylaştırıldığında bütün miktar x seçilir. Birinci kişi bütünün 15’ini, ikinci kişi 12’sini alıyorsa üçüncü kişiye kalan pay 1 – 15 – 12 = 310 olur.

Bir kişinin yapacağı iş daha sonra diğerine devredilirse, devredilen sabit miktar alıcının ilk payına eklenir. Yeni paylar arasındaki oran başlangıç kesirleriyle değil, bu ekleme veya çıkarma sonrasındaki miktarlarla kurulmalıdır.

Örnek - 10
Alper bir anketteki formların 15’ini, Burhan 12’sini, Canan ise kalan formları alıyor. Canan çalışamayınca onun formlarından 70 tanesi Alper’e, kalanı Burhan’a veriliyor. Son durumda Alper’deki form sayısı Burhan’daki form sayısının 35’ine eşit olduğuna göre toplam kaç form vardır?

A) 320
B) 360
C) 400
D) 440
E) 480
Toplam form sayısı x olsun. Alper’in son form sayısı x5 + 70’tir. Canan’ın ilk payı 3x10 olduğundan Burhan’ın son form sayısı x2 + 3x10 – 70 = 4x5 – 70’tir.

x5 + 70 = 35(4x5 – 70) eşitliği 25 ile çarpıldığında 5x + 1750 = 12x – 1050 olur. 7x = 2800 ve x = 400 bulunur. Kontrolde Alper’de 150, Burhan’da 250 form vardır ve 150250 = 35’tir.

Cevap: C

Dikkat
“Kalanın üçte biri” denildiğinde payda artık başlangıç miktarına değil, ilk işlemden sonra elde kalan miktara bağlıdır. Kesir problemlerindeki en yaygın yanılgılardan biri, bütün değiştiği hâlde aynı bütünü kullanmayı sürdürmektir. Bir gruba kişi ya da ürün eklendiğinde hem o grubun sayısı hem de toplam sayı değişir.

Önceki konu: Sayı Problemleri
Sonraki konu: Yaş Problemleri

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz