TYT SAYI PROBLEMLERİ

0
137
TYT Matematik sayı problemleri konu anlatımı kapağı

TYT sayı problemleri konu anlatımı kapsamında sözel ifadeleri cebirsel modellere çevirme, toplam değer ve gruplandırma, sıra-kuyruk ve değişim, kapasite ve yerleştirme, orta nokta kayması, garantileme ve rutin olmayan veri soruları işlenecektir.
TYT Matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Sayı Problemlerinde Matematiksel Model Kurma

Sözel İfadeyi Cebirsel İfadeye Çevirme

Problemin çözümünde ilk adım, bilinmeyeni doğru seçmektir. “Bir sayının 7 eksiği” ifadesi x – 7, “7 eksiğinin iki katı” 2(x – 7), “iki katının 7 eksiği” ise 2x – 7 biçimindedir. Parantezin yeri değiştiğinde matematiksel anlam da değişir.

Ardışık sayılarda bütün terimleri ayrı değişkenlerle göstermek yerine en küçük sayı x seçilebilir. Ardışık üç tam sayı x, x + 1 ve x + 2; ardışık üç çift sayı x, x + 2 ve x + 4 biçiminde yazılır. “Birbirinden 5 fazla” gibi ilişkilerde de sayıları tek bir bilinmeyen üzerinden ifade etmek denklemi sadeleştirir.

Örnek - 1
Üç sayıdan ikincisi birinciden 7 eksik, üçüncüsü ise ikinci sayının 2 katıdır. Bu sayıların toplamı 95 olduğuna göre birinci sayı kaçtır?

A) 24
B) 27
C) 29
D) 31
E) 34
Birinci sayı x ise ikinci sayı x – 7, üçüncü sayı 2(x – 7) olur. x + (x – 7) + 2(x – 7) = 95 eşitliğinden 4x – 21 = 95 ve x = 29 bulunur.

Cevap: C

Bilinmeyen Seçimi ve Denklem Denetimi

Bilinmeyen, sorunun mutlaka istediği değer olmak zorunda değildir. Değişken olarak diğer nicelikleri en kolay ifade ettiren değer seçilmelidir. İki kişinin paraları toplamı biliniyor ve biri diğerine para verdiğinde yeni bir oran oluşuyorsa başlangıçtaki paralardan birini x seçmek çoğu zaman en kısa yoldur.

Denklem çözüldükten sonra sonuç mutlaka metne geri yerleştirilmelidir. Kişi, oda, paket veya soru sayısı negatif ya da kesirli çıkıyorsa çoğunlukla model hatalıdır. Ayrıca bulunan değer yalnız bir koşulu değil, sorudaki bütün koşulları aynı anda sağlamalıdır.

Örnek - 2
Ayça ile Burak’ın toplam 420 TL’si vardır. Ayça, Burak’a 20 TL verdiğinde Burak’ın parası Ayça’nın parasının 2 katı oluyor. Buna göre Ayça’nın başlangıçtaki parası kaç TL’dir?

A) 140
B) 150
C) 160
D) 170
E) 180
Ayça’nın başlangıçtaki parası x, Burak’ın parası 420 – x olsun. Para aktarımından sonra Ayça’da x – 20, Burak’ta 440 – x TL bulunur. 440 – x = 2(x – 20) eşitliğinden 480 = 3x ve x = 160 bulunur. Kontrolde yeni paralar 140 TL ve 280 TL’dir.

Cevap: C

Gruplandırma ve Toplam Değer Soruları

İki Gruba Ayırma ve Tablo Modeli

Bir topluluk iki farklı gruptan oluşuyorsa iki temel bilgi kullanılır: toplam grup sayısı ve grupların oluşturduğu toplam değer. Üç ve beş kişilik odalar, iki ve dört kilogramlık paketler ya da otomobil ve motosikletler aynı modelle çözülebilir.

Grup Adet Birim değer Toplam katkı
I. grup x a a * x
II. grup n – x b b * (n – x)

Toplam adet n ise ikinci grubun sayısını ayrıca y seçmek zorunlu değildir; n – x yazmak tek denklemle ilerlemeyi sağlar. Sonucun 0 ile n arasında olması gerekir.

Örnek - 3
Bir otelde yalnızca 3 ve 5 kişilik toplam 26 oda vardır. Otelin toplam yatak kapasitesi 110 olduğuna göre 5 kişilik oda sayısı kaçtır?

A) 12
B) 14
C) 15
D) 16
E) 18
5 kişilik oda sayısı x ise 3 kişilik oda sayısı 26 – x’tir. 5x + 3(26 – x) = 110 eşitliğinden 2x + 78 = 110 ve x = 16 bulunur.

Cevap: D

Fiyat, Puan ve Toplam Değer Denklemleri

Bilet, ürün ve madeni para sorularında toplam adet ile toplam değer birbirinden ayrılmalıdır. “70 bilet satıldı” adet denklemidir; “4350 TL gelir elde edildi” ise birim fiyatların adetlerle çarpıldığı değer denklemidir.

Puan sorularında da aynı yapı vardır. Doğru cevap sayısı d, yanlış cevap sayısı y ise tüm sorular cevaplandığında d + y toplam soru sayısını verir. Her doğru +5, her yanlış -2 puansa toplam puan 5d – 2y olur. Boş soru varsa üçüncü bir grup olarak modele eklenmelidir.

Örnek - 4
40 soruluk bir sınavda her doğru cevap 5 puan kazandırmakta, her yanlış cevap 2 puan kaybettirmektedir. Bütün soruları cevaplayan bir öğrenci 116 puan aldığına göre kaç soruyu doğru cevaplamıştır?

A) 24
B) 26
C) 28
D) 30
E) 32
Doğru sayısı d ise yanlış sayısı 40 – d olur. 5d – 2(40 – d) = 116 eşitliğinden 7d – 80 = 116, 7d = 196 ve d = 28 bulunur.

Cevap: C

Sıra, Değişim ve Yerleştirme Problemleri

Sıra ve Kuyruk Problemleri

Bir kişi baştan a’ncı ve sondan b’nci sıradaysa toplam kişi sayısı a + b – 1’dir. Kişi iki kez sayıldığı için 1 çıkarılır. İki farklı kişi verildiğinde ise aralarındaki kişi sayısı ve kimin önde olduğu dikkate alınır.

A önde, B arkada ve aralarında k kişi varsa A’nın sırası ile B’nin sırası arasındaki fark k + 1’dir. A baştan a’ncı, B sondan b’nci ise toplam kişi sayısı a + k + b olur. “En az” veya “en çok” ifadeleri kişilerin olası diziliş yönlerini ayrı ayrı incelemeyi gerektirebilir.

Örnek - 5
Bir kuyrukta Aslı baştan 14. sıradadır. Aslı’nın arkasında bulunan Mert sondan 19. sırada ve ikisinin arasında 8 kişi olduğuna göre kuyrukta toplam kaç kişi vardır?

A) 39
B) 40
C) 41
D) 42
E) 43
Aslı 14. sıradadır. Aralarında 8 kişi bulunduğundan Mert baştan 14 + 8 + 1 = 23. sıradadır. Mert sondan 19. olduğuna göre toplam kişi sayısı 23 + 19 – 1 = 41’dir.

Cevap: C

İnen, Binen, Eklenen ve Çıkarılan Nicelikler

Otobüs, sınıf, depo veya kutu sorularında başlangıç ve son durum ayrı yazılmalıdır. Çıkan değer eksi, eklenen değer artı işaretiyle modele girer. Toplamdaki net değişim bulunabilir; ancak gruplar arasında yeni bir oran verilmişse erkek-kadın ya da dolu-boş gibi her grup kendi satırında izlenmelidir.

Grup Başlangıç Değişim Son durum
I. grup x -a x – a
II. grup y +b y + b
Örnek - 6
Başlangıçta 41 yolcu bulunan bir dolmuşta erkek ve kadın yolcular vardır. Bir durakta 6 erkek yolcu inip 4 kadın yolcu bindiğinde kadınların sayısı erkeklerin sayısının 2 katı oluyor. Buna göre başlangıçta kaç erkek yolcu vardır?

A) 17
B) 18
C) 19
D) 20
E) 21
Başlangıçtaki erkek sayısı x ise kadın sayısı 41 – x’tir. Son durumda erkek sayısı x – 6, kadın sayısı 45 – x olur. 45 – x = 2(x – 6) eşitliğinden 57 = 3x ve x = 19 bulunur.

Cevap: C

Kapasite, Kutu ve Yerleştirme

Bir miktar nesne kutulara eşit sayıda yerleştiriliyorsa toplam nesne sayısı “kutu sayısı * kutu başına nesne” ile bulunur. “Her kutuya 6 kalem konulunca 4 kalem artıyor” ifadesi toplam kalem sayısını 6x + 4 yapar. “Her kutuya 8 kalem konulunca 3 kutu boş kalıyor” ifadesinde ise kullanılan kutu sayısı x – 3 olduğundan toplam 8(x – 3) olur.

Bir kutuda n ürün varsa ve kutu kapasitesi K ürünse 0 ≤ n ≤ K olur; kutu tamamen dolduğunda n = K olur. Bölme işleminde toplam N ürün K kapasiteli kutulara ayrıldığında N = qK + r yazılır; q tam dolan kutu sayısını, r artan ürün sayısını gösterir ve 0 ≤ r < K koşulu sağlanır. r = K olursa bu ürünler bir kutu daha doldurur; bu nedenle r kalan sayı olamaz.

Boş kalan kutu ile artan nesne aynı şey değildir. Kutu boş kalıyorsa çarpılan kutu sayısı azalır; nesne artıyorsa çarpımın dışına eklenir. Sorudaki birimlerin yanına kısa not düşmek bu iki durumu karıştırmayı önler.

Örnek - 7
Kalemler kutulara altışar yerleştirildiğinde 4 kalem artıyor. Sekizer yerleştirildiğinde ise 3 kutu boş kalıyor. Buna göre toplam kaç kalem vardır?

A) 72
B) 80
C) 84
D) 88
E) 96
Kutu sayısı x olsun. Kalem sayısı ilk duruma göre 6x + 4, ikinci duruma göre 8(x – 3)’tür. 6x + 4 = 8x – 24 eşitliğinden x = 14 bulunur. Kalem sayısı 6 * 14 + 4 = 88’dir.

Cevap: D

Orta Nokta Kayması ve Eşit Aralıklı Yerleşim

Başlangıç uzunluğu L olan homojen bir çubuk veya telin sol ucundan a birim kesilirse orta nokta a/2 birim sağa, sağ ucundan b birim kesilirse b/2 birim sola kayar. İki uçtan kesim yapıldığında, sol uçtan a ve sağ uçtan b birim kesilsin; a + b < L koşulunda kalan parça [a, L − b] aralığıdır. İlk orta nokta L/2, yeni orta nokta (a + L − b)/2 olur. Bu nedenle işaretli kayma ΔM = (a + L − b)/2 − L/2 = (a − b)/2’dir. ΔM > 0 ise orta nokta sağa, ΔM < 0 ise sola kayar; ΔM = 0 ise orta nokta değişmez. Tek uçtan art arda toplam t birim kesilirse orta noktanın kayma büyüklüğü t/2 olur.

Eşit aralıklarla yerleştirilen nesnelerde ise aralık sayısı ile nesne sayısı ayrılmalıdır. Düz bir yolun iki ucu da doluysa n nesne arasında n – 1 aralık vardır. Kapalı bir çember üzerinde başlangıç ve bitiş noktası birleştiği için n nesne n aralık oluşturur.

Örnek - 8
Bir telin sol ucundan 30 cm, sağ ucundan 50 cm kesiliyor. Telin yeni orta noktası, ilk orta noktasına göre kaç santimetre ve hangi yönde yer değiştirir?

A) 10 cm sola
B) 10 cm sağa
C) 20 cm sola
D) 20 cm sağa
E) Yer değiştirmez
Sağ uçtan soldakinden 20 cm daha fazla kesilmiştir. Kalan telin orta noktası, daha az kesilen sol uca doğru farkın yarısı kadar, yani 202 = 10 cm sola kayar.

Cevap: A

Garantileme ve Rutin Olmayan Sayı Problemleri

En Az Kaç: Garantileme Mantığı

“Kesinlikle”, “garanti” veya “en az kaç alınmalı” ifadelerinde en şanssız durum kurulmalıdır. Amaç, istenen koşul oluşmadan yapılabilecek en fazla seçimi bulup buna 1 eklemektir. Üç renkten en az 5 topu garanti etmek için her renkten en fazla 4’er top çekildiği düşünülür; 12 çekişte henüz hiçbir renkten 5 top olmak zorunda değildir, 13. çekiş garantiyi sağlar.

Torbadaki bir rengin toplam sayısı hedefin altındaysa o renk için hedef – 1 değil, torbada bulunan bütün toplar hesaba katılır. Bu nedenle genel kuralı uygulamadan önce her grubun kapasitesi kontrol edilmelidir.

Örnek - 9
Bir torbada 7 sarı, 9 kırmızı ve 11 mavi top vardır. Torbaya bakmadan en az kaç top alınmalıdır ki aynı renkten 5 top alındığı kesin olsun?

A) 10
B) 11
C) 12
D) 13
E) 15
En şanssız durumda her renkten 4’er top alınabilir ve toplam 12 topa ulaşılır. Bu aşamada aynı renkten 5 top garanti değildir. Alınan 13. top hangi renkte olursa olsun o rengin sayısı en az 5 olur.

Cevap: D

Rutin Olmayan Sorularda Veri Düzeni

Yeni nesil sayı problemlerinde uzun metnin tamamı aynı önemde değildir. Önce değişmeyen toplam, sonra gruplar arasındaki ilişki ve en son zamana bağlı değişim belirlenmelidir. Tablo veya şemada boş bırakılan hücreler doğrudan bilinmeyen seçilebilir; fakat aynı niceliği iki farklı değişkenle göstermek gereksiz denklem üretir.

Birden fazla koşul varsa her koşul ayrı satırda matematik diline çevrilmeli, ardından ortak bilinmeyenler üzerinden birleştirilmelidir. Çözüm sonunda yalnız sayısal eşitlik değil, bağlam da kontrol edilir: satış adedi tam sayı olmalı, bir gruptaki kişi sayısı toplamı aşmamalı ve zaman sırası metindeki olay akışına uymalıdır.

Örnek - 10
Bir mağaza üç günde toplam 86 ürün satmıştır. İkinci gün, birinci günden 12 ürün fazla; üçüncü gün ise birinci günün 2 katından 6 ürün eksik satış yapılmıştır. Buna göre ikinci ve üçüncü gün satılan toplam ürün sayısı kaçtır?

A) 60
B) 62
C) 64
D) 66
E) 68
Birinci gün x, ikinci gün x + 12, üçüncü gün 2x – 6 ürün satılmıştır. x + (x + 12) + (2x – 6) = 86 eşitliğinden 4x + 6 = 86 ve x = 20 bulunur. İkinci ve üçüncü gün toplamı 32 + 34 = 66’dır.

Cevap: D

Dikkat
“Bir sayının 3 fazlasının 2 katı” ile “bir sayının 2 katının 3 fazlası” aynı değildir. Sözel ifade denkleme aktarılırken işlemlerin sırası korunmadığında doğru çözülen bir denklem bile yanlış sorunun cevabını verir. Kişi, oda, paket ve sıra sayılarının bağlama uygun pozitif tam sayılar olması da kurulan modelin bir parçasıdır.

Önceki konu: Oran ve Orantı
Sonraki konu: Kesir Problemleri

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz