TYT sayı problemleri konu anlatımı kapsamında sözel ifadeleri cebirsel modellere çevirme, toplam değer ve gruplandırma, sıra-kuyruk ve değişim, kapasite ve yerleştirme, orta nokta kayması, garantileme ve rutin olmayan veri soruları işlenecektir.
TYT Matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Sayı Problemlerinde Matematiksel Model Kurma
Sözel İfadeyi Cebirsel İfadeye Çevirme
Problemin çözümünde ilk adım, bilinmeyeni doğru seçmektir. “Bir sayının 7 eksiği” ifadesi x – 7, “7 eksiğinin iki katı” 2(x – 7), “iki katının 7 eksiği” ise 2x – 7 biçimindedir. Parantezin yeri değiştiğinde matematiksel anlam da değişir.
Ardışık sayılarda bütün terimleri ayrı değişkenlerle göstermek yerine en küçük sayı x seçilebilir. Ardışık üç tam sayı x, x + 1 ve x + 2; ardışık üç çift sayı x, x + 2 ve x + 4 biçiminde yazılır. “Birbirinden 5 fazla” gibi ilişkilerde de sayıları tek bir bilinmeyen üzerinden ifade etmek denklemi sadeleştirir.
Bilinmeyen Seçimi ve Denklem Denetimi
Bilinmeyen, sorunun mutlaka istediği değer olmak zorunda değildir. Değişken olarak diğer nicelikleri en kolay ifade ettiren değer seçilmelidir. İki kişinin paraları toplamı biliniyor ve biri diğerine para verdiğinde yeni bir oran oluşuyorsa başlangıçtaki paralardan birini x seçmek çoğu zaman en kısa yoldur.
Denklem çözüldükten sonra sonuç mutlaka metne geri yerleştirilmelidir. Kişi, oda, paket veya soru sayısı negatif ya da kesirli çıkıyorsa çoğunlukla model hatalıdır. Ayrıca bulunan değer yalnız bir koşulu değil, sorudaki bütün koşulları aynı anda sağlamalıdır.
Gruplandırma ve Toplam Değer Soruları
İki Gruba Ayırma ve Tablo Modeli
Bir topluluk iki farklı gruptan oluşuyorsa iki temel bilgi kullanılır: toplam grup sayısı ve grupların oluşturduğu toplam değer. Üç ve beş kişilik odalar, iki ve dört kilogramlık paketler ya da otomobil ve motosikletler aynı modelle çözülebilir.
| Grup | Adet | Birim değer | Toplam katkı |
|---|---|---|---|
| I. grup | x | a | a * x |
| II. grup | n – x | b | b * (n – x) |
Toplam adet n ise ikinci grubun sayısını ayrıca y seçmek zorunlu değildir; n – x yazmak tek denklemle ilerlemeyi sağlar. Sonucun 0 ile n arasında olması gerekir.
Fiyat, Puan ve Toplam Değer Denklemleri
Bilet, ürün ve madeni para sorularında toplam adet ile toplam değer birbirinden ayrılmalıdır. “70 bilet satıldı” adet denklemidir; “4350 TL gelir elde edildi” ise birim fiyatların adetlerle çarpıldığı değer denklemidir.
Puan sorularında da aynı yapı vardır. Doğru cevap sayısı d, yanlış cevap sayısı y ise tüm sorular cevaplandığında d + y toplam soru sayısını verir. Her doğru +5, her yanlış -2 puansa toplam puan 5d – 2y olur. Boş soru varsa üçüncü bir grup olarak modele eklenmelidir.
Sıra, Değişim ve Yerleştirme Problemleri
Sıra ve Kuyruk Problemleri
Bir kişi baştan a’ncı ve sondan b’nci sıradaysa toplam kişi sayısı a + b – 1’dir. Kişi iki kez sayıldığı için 1 çıkarılır. İki farklı kişi verildiğinde ise aralarındaki kişi sayısı ve kimin önde olduğu dikkate alınır.
A önde, B arkada ve aralarında k kişi varsa A’nın sırası ile B’nin sırası arasındaki fark k + 1’dir. A baştan a’ncı, B sondan b’nci ise toplam kişi sayısı a + k + b olur. “En az” veya “en çok” ifadeleri kişilerin olası diziliş yönlerini ayrı ayrı incelemeyi gerektirebilir.
İnen, Binen, Eklenen ve Çıkarılan Nicelikler
Otobüs, sınıf, depo veya kutu sorularında başlangıç ve son durum ayrı yazılmalıdır. Çıkan değer eksi, eklenen değer artı işaretiyle modele girer. Toplamdaki net değişim bulunabilir; ancak gruplar arasında yeni bir oran verilmişse erkek-kadın ya da dolu-boş gibi her grup kendi satırında izlenmelidir.
| Grup | Başlangıç | Değişim | Son durum |
|---|---|---|---|
| I. grup | x | -a | x – a |
| II. grup | y | +b | y + b |
Kapasite, Kutu ve Yerleştirme
Bir miktar nesne kutulara eşit sayıda yerleştiriliyorsa toplam nesne sayısı “kutu sayısı * kutu başına nesne” ile bulunur. “Her kutuya 6 kalem konulunca 4 kalem artıyor” ifadesi toplam kalem sayısını 6x + 4 yapar. “Her kutuya 8 kalem konulunca 3 kutu boş kalıyor” ifadesinde ise kullanılan kutu sayısı x – 3 olduğundan toplam 8(x – 3) olur.
Bir kutuda n ürün varsa ve kutu kapasitesi K ürünse 0 ≤ n ≤ K olur; kutu tamamen dolduğunda n = K olur. Bölme işleminde toplam N ürün K kapasiteli kutulara ayrıldığında N = qK + r yazılır; q tam dolan kutu sayısını, r artan ürün sayısını gösterir ve 0 ≤ r < K koşulu sağlanır. r = K olursa bu ürünler bir kutu daha doldurur; bu nedenle r kalan sayı olamaz.
Boş kalan kutu ile artan nesne aynı şey değildir. Kutu boş kalıyorsa çarpılan kutu sayısı azalır; nesne artıyorsa çarpımın dışına eklenir. Sorudaki birimlerin yanına kısa not düşmek bu iki durumu karıştırmayı önler.
Orta Nokta Kayması ve Eşit Aralıklı Yerleşim
Başlangıç uzunluğu L olan homojen bir çubuk veya telin sol ucundan a birim kesilirse orta nokta a/2 birim sağa, sağ ucundan b birim kesilirse b/2 birim sola kayar. İki uçtan kesim yapıldığında, sol uçtan a ve sağ uçtan b birim kesilsin; a + b < L koşulunda kalan parça [a, L − b] aralığıdır. İlk orta nokta L/2, yeni orta nokta (a + L − b)/2 olur. Bu nedenle işaretli kayma ΔM = (a + L − b)/2 − L/2 = (a − b)/2’dir. ΔM > 0 ise orta nokta sağa, ΔM < 0 ise sola kayar; ΔM = 0 ise orta nokta değişmez. Tek uçtan art arda toplam t birim kesilirse orta noktanın kayma büyüklüğü t/2 olur.
Eşit aralıklarla yerleştirilen nesnelerde ise aralık sayısı ile nesne sayısı ayrılmalıdır. Düz bir yolun iki ucu da doluysa n nesne arasında n – 1 aralık vardır. Kapalı bir çember üzerinde başlangıç ve bitiş noktası birleştiği için n nesne n aralık oluşturur.
Garantileme ve Rutin Olmayan Sayı Problemleri
En Az Kaç: Garantileme Mantığı
“Kesinlikle”, “garanti” veya “en az kaç alınmalı” ifadelerinde en şanssız durum kurulmalıdır. Amaç, istenen koşul oluşmadan yapılabilecek en fazla seçimi bulup buna 1 eklemektir. Üç renkten en az 5 topu garanti etmek için her renkten en fazla 4’er top çekildiği düşünülür; 12 çekişte henüz hiçbir renkten 5 top olmak zorunda değildir, 13. çekiş garantiyi sağlar.
Torbadaki bir rengin toplam sayısı hedefin altındaysa o renk için hedef – 1 değil, torbada bulunan bütün toplar hesaba katılır. Bu nedenle genel kuralı uygulamadan önce her grubun kapasitesi kontrol edilmelidir.
Rutin Olmayan Sorularda Veri Düzeni
Yeni nesil sayı problemlerinde uzun metnin tamamı aynı önemde değildir. Önce değişmeyen toplam, sonra gruplar arasındaki ilişki ve en son zamana bağlı değişim belirlenmelidir. Tablo veya şemada boş bırakılan hücreler doğrudan bilinmeyen seçilebilir; fakat aynı niceliği iki farklı değişkenle göstermek gereksiz denklem üretir.
Birden fazla koşul varsa her koşul ayrı satırda matematik diline çevrilmeli, ardından ortak bilinmeyenler üzerinden birleştirilmelidir. Çözüm sonunda yalnız sayısal eşitlik değil, bağlam da kontrol edilir: satış adedi tam sayı olmalı, bir gruptaki kişi sayısı toplamı aşmamalı ve zaman sırası metindeki olay akışına uymalıdır.
Önceki konu: Oran ve Orantı
Sonraki konu: Kesir Problemleri
