TYT işçi ve havuz problemleri konu anlatımı kapsamında birim zamanda yapılan iş, birlikte çalışma hızları, hız ve süre oranları, değişen çalışma düzenleri ve havuz doldurma-boşaltma modelleri işlenecektir.
TYT Matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
İş, Hız ve Süre İlişkisi
Birim Zamandaki İş Miktarı
Bir işçi işin tamamını x günde bitiriyorsa bir günde işin 1x’ini, t günde ise tx’ini yapar. İşin tamamı 1 kabul edildiğinde hesapların aynı birim üzerinden yürütülmesi kolaylaşır. Saat ve gün aynı soruda birlikte verilmişse önce ortak zaman birimine geçilmelidir.
İşin yalnız belirli bir parçası soruluyorsa süre de aynı oranda değişir. Örneğin tamamı 18 gün süren bir işin yarısı 9 gün, üçte biri 6 gün sürer. Bu doğru orantı yalnız aynı çalışan aynı hızla devam ettiğinde geçerlidir; çalışma hızı değişirse yeni hız ayrıca hesaba katılır.
İki Çalışanın Birlikte Çalışması
Aynı işi tek başlarına x ve y sürede bitiren iki kişinin birlikte birim zamandaki hızı 1x + 1y olur. Birlikte bitirme süresi T ise bu toplam hız ile T’nin çarpımı 1’e eşitlenir. Süreler doğrudan toplanmaz veya ortalamaları alınmaz.
Birlikte çalışma süresi, en hızlı çalışanın tek başına süresinden mutlaka daha kısa olmalıdır. Bu basit kontrol, hızların yanlışlıkla çıkarılması veya sürelerin aritmetik ortalamasının alınması gibi hataları hemen görünür kılar.
Çalışma Hızlarını Karşılaştırma
Birlikte Çalışma Süresinden Tekil Hız Bulma
Bir işçinin tek başına süresi ve iki işçinin birlikte bitirme süresi biliniyorsa bilinmeyen işçinin hızı çıkarma yoluyla bulunur. Birlikte hızdan bilinen kişinin hızı çıkarılır; kalan değer diğer kişinin birim zamandaki iş miktarıdır. Bulunan hızın tersi, işi tek başına bitirme süresini verir.
Buradaki çıkarma işlemi süreler arasında değil, hızlar arasında yapılır. Örneğin birlikte 8 saat ve tek başına 24 saat bilgileri 24 – 8 biçiminde kullanılmaz; önce 18 ile 124 aynı paydada karşılaştırılır.
Hız Oranı ile Süre Oranı
Aynı işi yapan iki çalışanın hızları ile bitirme süreleri ters orantılıdır. A’nın hızı B’nin hızının 32 katıysa A’nın süresi B’nin süresinin 23’üdür. Daha hızlı çalışan işi daha kısa sürede bitirir; oran çevrilmeden kullanılırsa sonuç yönü ters çıkar.
“A, B’den yüzde 25 daha hızlıdır” ifadesi de hız oranıdır. B’nin hızı 4 birim seçilirse A’nın hızı 5 birim olur. Aynı işi bitirme sürelerinin A:B oranı 4:5 olur.
Aşamalı Çalışma Problemleri
Bir Çalışanın İşten Ayrılması veya Katılması
Çalışan sayısı süreç içinde değişiyorsa iş, her çalışma aralığı için ayrı hesaplanır. İlk aşamada birlikte yapılan iş bulunur; bu miktar 1’den çıkarılarak kalan iş elde edilir. Kalan iş, ikinci aşamadaki yeni çalışma hızına bölünür. Başlangıçtan sona tek bir birleşik hız kullanılamaz.
İşten ayrılan kişi ilk aşamada yaptığı işi geri götürmez. Benzer biçimde sonradan katılan kişi yalnız katıldığı andan sonraki süre için hesaba alınır. Zaman çizgisini “önce” ve “sonra” biçiminde iki satıra ayırmak bu sorularda güvenli bir yöntemdir.
İşçi Sayısının Süreç İçinde Değişmesi
Eşit kapasiteli işçilerin yaptığı iş, işçi sayısı * çalışma süresi ile orantılıdır. Toplam iş “işçi-gün” cinsinden seçilebilir. Bir bölüm tamamlandıktan sonra ayrılan işçiler varsa kalan işçi-gün, yeni işçi sayısına bölünür. İşçi sayısının azalması geçmişte tamamlanmış işi değiştirmez.
İşçi-gün yöntemi, herkesin aynı günlük süreyle ve aynı verimle çalıştığı durumda kullanılır. İşçilerin bazıları yarım gün çalışıyorsa veya farklı hızlara sahipse her grubun katkısı ayrı kapasite birimine çevrilmelidir.
İşçi Sayısı, Günlük Süre ve Verim
Günlük Çalışma Saatinin Değişmesi
İşçiler eşit verimdeyse toplam iş; işçi sayısı, günlük çalışma saati ve gün sayısının çarpımıyla orantılıdır. Aynı iş için n1 * h1 * g1 = n2 * h2 * g2 yazılabilir. Ancak işçi verimleri farklıysa yalnız kişi sayısını kullanmak yeterli değildir.
Günlük çalışma süresi yüzde olarak değiştiriliyorsa yeni süre çarpanı açıkça yazılmalıdır. Örneğin çalışma süresinin yüzde 50 artırılması eski sürenin 1,5 katına çıkmasıdır; “yüzde 50 fazlası” doğrudan 50 saat anlamına gelmez.
Farklı Verimdeki Çalışanlar
Usta, çırak veya farklı model makineler aynı verimde olmayabilir. Önce hızlar ortak bir kapasite birimine çevrilir. Bir ustanın hızı iki çırağın hızına eşitse 3 usta ve 4 çıraktan oluşan ekip, 6 + 4 = 10 çıraklık hızla çalışır. Kişi sayısını doğrudan toplamak yanlış olur.
Verim bilgisi tamamlanan aynı iş üzerinden karşılaştırılmalıdır. Farklı büyüklükte işler veya farklı günlük çalışma saatleri verilmişse önce yapılan iş miktarı ve toplam çalışma süresi eşitlenir, ardından bir kişinin birim zamandaki kapasitesi bulunur.
| Ekip | Süre | Toplam kapasite |
|---|---|---|
| 2 usta | 12 gün | 24 usta-gün |
| 3 çırak | 16 gün | 48 çırak-gün |
Havuz Problemleri
Dolduran ve Boşaltan Musluklar
Havuzu dolduran musluğun hızı pozitif, boşaltan musluğun hızı negatif alınır. A musluğu havuzu x saatte dolduruyorsa hızı 1x; C musluğu y saatte boşaltıyorsa hızı –1y’dir. Net hız pozitifse havuz dolar, sıfırsa seviye değişmez, negatifse havuz boşalır.
Muslukların debileri litre/dakika olarak verilirse havuz kapasitesi doğrudan hacimle modellenebilir. Bir musluk dakikada a litre doldurup diğeri b litre boşaltıyorsa net değişim a – b litredir. Kesir modeliyle hacim modeli aynı çözümün iki farklı gösterimidir.
Muslukların Farklı Zamanlarda Açılması
Musluklar farklı zamanlarda açılıp kapanıyorsa her zaman aralığındaki net hız ayrı bulunur. İlk aşamada dolan miktar hesaplanır, kalan boş kısım ikinci aşamadaki net hıza bölünür. Boşaltan musluk yalnız açıldığı andan sonraki bölümde eksi işaretle hesaba katılır.
Havuz başlangıçta kısmen doluysa tamamlanması gereken iş 1 değil, boş kalan kesirdir. Örneğin havuzun 25’i doluysa muslukların dolduracağı bölüm 35 olarak denklemin sağ tarafına yazılır.
Bir işi 6 saatte bitiren işçi ile 3 saatte bitiren işçinin süreleri toplanmaz; bir saatte yaptıkları iş miktarları, yani 16 ile 13 toplanır. Havuz sorularında da aynı düşünce geçerlidir. Dolduran musluklar bütüne ekleme yaparken boşaltan musluklar bütünden eksiltir; bu yüzden boşaltan musluğun hızı negatif alınır.
