TYT HAREKET PROBLEMLERİ

0
153
Hareket problemleri TYT matematik konu anlatımı kapağı

TYT hareket problemleri konu anlatımı kapsamında yol, hız ve zaman ilişkisi, erken ve geç varış, karşılaşma ve yetişme, gidiş-dönüşte ortalama sürat, akıntı ve rüzgâr etkileri, hareketli zemin, dairesel pist, tren, tünel ve uzun araçlar ile yön değiştirerek yeniden karşılaşma başlıkları işlenecektir.
TYT Matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Yol, Hız ve Zaman İlişkisi

Temel Bağıntı ve Birim Dönüşümü

Bir hareketlinin sabit hızla aldığı yol, hızı ile geçen zamanın çarpımıdır. Yol kilometre, hız kilometre/saat cinsindeyse zaman saat olmalıdır. Metre ile saniye kullanılan bir soruda hız da metre/saniye cinsine çevrilir. Saatte 72 km hız, saniyede 20 metreye eşittir; çünkü km/sa değerini m/sn’ye çevirmek için 518 ile çarpılır.

Aranan büyüklük Bağıntı Birim uyumu
Yol x = v * t km/sa ile saat kullanılırsa sonuç km
Hız v = xt metre ve saniye kullanılırsa sonuç m/sn
Zaman t = xv yol ve hız aynı uzunluk biriminde olmalıdır

Hız sabit değilse bütün yol için tek hız kullanılamaz. Her aşamanın yolu ayrı bulunur ve bu yollar toplanır. Benzer biçimde toplam süre, hareket süreleri ile varsa bekleme sürelerinin toplamıdır.

Ortalama Hız ve Sürat

Fizikte ortalama hız, toplam yer değiştirmenin toplam süreye oranıdır; ortalama sürat ise toplam alınan yolun toplam süreye oranıdır. Bu yazıdaki yönsüz yolculuk sorularında ortalama sürat kullanılır. Farklı sürelerle gidilen aşamalarda her bölümün aldığı yol ayrı hesaplanır; ortalama sürat toplam yolun toplam süreye bölünmesiyle bulunur. Süreler eşitse hızların aritmetik ortalaması kullanılabilir.

Örnek - 1
Bir araç ilk 2 saat saatte v km, sonraki 3 saat ise saatte (v + 30) km hızla ilerliyor. Aracın beş saatlik hareket boyunca ortalama sürati 66 km/sa olduğuna göre v kaçtır?

A) 42
B) 45
C) 48
D) 50
E) 54
Ortalama sürat toplam yolun toplam süreye oranı olduğundan toplam yol 66 * 5 = 330 km’dir. Aşamalarda alınan yolların toplamı 2v + 3(v + 30) olduğundan 5v + 90 = 330 ve v = 48 bulunur.

Cevap: C

Erken–Geç Varma Soruları

Aynı yol farklı hızlarla gidildiğinde varış saatleri değişir. İki hız için hesaplanan yolculuk sürelerinin farkı, erken ve geç kalma sürelerinin toplamına eşittir. Örneğin bir hızla 20 dakika erken, başka bir hızla 40 dakika geç varılıyorsa iki yolculuk süresi arasında 60 dakika vardır.

Planlanan saat ayrıca soruluyorsa önce yol bulunur. Daha sonra hızlardan biriyle gerçek yolculuk süresi hesaplanır ve erken ya da geç kalma bilgisi bu süreden çıkarılır veya süreye eklenir.

Örnek - 2
Bir araç belirli bir yolu 72 km/sa hızla giderse planlanan varış saatinden 40 dakika sonra, 90 km/sa hızla giderse 20 dakika önce varıyor. Buna göre yol kaç kilometredir?

A) 300
B) 320
C) 340
D) 360
E) 400
İki varış arasında 40 + 20 = 60 dakika, yani 1 saat vardır. Yol x km olsun. x72 – x90 = 1 eşitliğinde ortak payda 360’tır. x360 = 1 olduğundan x = 360 km bulunur.

Cevap: D

Karşılaşma ve Yetişme Problemleri

Zıt Yönde Hareket ve Karşılaşma

İki hareketli birbirine doğru ilerliyorsa aralarındaki mesafe, hızlarının toplamı kadar azalır. Başlangıç uzaklığı x, hızlar v1 ve v2 ise karşılaşma süresi xv1 + v2 olur. Hareketliler aynı anda başlamıyorsa önce erken başlayan hareketlinin aldığı yol bulunur; kalan mesafe ortak hareket süresinde kapanır.

Karşılaşma noktasının başlangıç noktalarına uzaklığı, hareketlilerin karşılaşıncaya kadar aldığı yollardır. Aynı süre hareket ettikleri için aldıkları yollar hızlarıyla aynı orandadır.

Örnek - 3
Aralarında 660 km bulunan A ve B kentlerinden iki araç birbirine doğru hareket edecektir. B’den çıkan araç 60 km/sa hızla yola çıkıyor. A’dan çıkan araç bir saat sonra 90 km/sa hızla harekete başlıyor. Araçlar, A’daki araç yola çıktıktan kaç saat sonra karşılaşır?

A) 3
B) 3,5
C) 4
D) 4,5
E) 5
B’den çıkan araç ilk bir saatte 60 km yol alır ve kalan mesafe 600 km olur. İki araç birlikte hareket ederken aralarındaki uzaklık saatte 90 + 60 = 150 km azalır. Karşılaşma 600150 = 4 saat sonra gerçekleşir.

Cevap: C

A ve B araçlarının aynı doğru üzerinde birbirine doğru hareketini, aradaki C noktasını ve A-B uzaklığını x ile gösteren şema.

Karşılaşma Sonrası Uç Noktalara Varma

A ve B’den aynı anda çıkan iki araç C’de karşılaştığında A’dan çıkan aracın aldığı AC yolu v1 * t, B’den çıkan aracın aldığı BC yolu v2 * t’dir. Karşılaşmadan sonra araçlar yollarına devam ederse her biri diğer aracın karşılaşmadan önce aldığı bölümü tamamlar.

A’dan çıkan araç karşılaşmadan sonra B’ye p saatte, B’den çıkan araç A’ya q saatte ulaşıyorsa ilk karşılaşma süresi √(p * q) olur. Bu bağıntı, karşılaşma öncesinde ve sonrasında hızların değişmediği durumda geçerlidir.

Örnek - 4
A ve B kentlerinden aynı anda birbirine doğru sabit hızlarla çıkan iki araç karşılaşıyor. Karşılaşmadan sonra A’dan çıkan araç 4 saatte B’ye, B’den çıkan araç 9 saatte A’ya ulaşıyor. Araçlar ilk hareketlerinden kaç saat sonra karşılaşmıştır?

A) 5
B) 6
C) 7
D) 8
E) 9
Karşılaşma öncesi ortak süre t olsun. A’dan çıkan aracın karşılaşmadan önce aldığı yol v1t, diğer aracın aldığı yol v2t’dir. Karşılaşmadan sonra bu yollar karşı araçlarca tamamlandığından 4 = v2tv1 ve 9 = v1tv2 olur. Eşitlikler çarpılınca 4 * 9 = t² ve t = 6 saat bulunur.

Cevap: B

Aynı Yönde Hareket ve Yetişme

Aynı yönde ilerleyen iki hareketliden hızlı olan arkadaysa aradaki mesafe hız farkı kadar azalır. Başlangıç aralığı x ve hızlar vhızlı > vyavaş ise yetişme süresi xvhızlı – vyavaş olur. Hızlı hareketli geç başlamışsa, yavaş hareketlinin o ana kadar oluşturduğu mesafe farkı başlangıç aralığına eklenir.

Yetişme anında iki hareketlinin başlangıçtan ölçülen konumları eşittir. Bu nedenle yalnız bağıl hızla süre bulmak yerine xhızlı = xyavaş eşitliği de kurulabilir.

Örnek - 5
Bir bisikletli A noktasından 60 km/sa hızla hareket ediyor. Bir otomobil aynı noktadan 1,5 saat sonra 84 km/sa hızla aynı yönde yola çıkıyor. Otomobil bisikletliyi A’dan kaç kilometre uzakta yakalar?

A) 270
B) 294
C) 315
D) 336
E) 360
Bisikletlinin 1,5 saatte oluşturduğu fark 60 * 1,5 = 90 km’dir. Otomobil bu farkı saatte 84 – 60 = 24 km kapatır ve 9024 = 3,75 saat sonra yetişir. Otomobilin aldığı yol 84 * 3,75 = 315 km’dir.

Cevap: C

Gidiş–Dönüş ve Ortalama Sürat

Toplam Yolun Toplam Süreye Oranı

Ortalama sürat, hızların aritmetik ortalaması değil, toplam yolun toplam süreye oranıdır. Eşit yollar v1 ve v2 hızlarıyla gidilmişse ortalama sürat 2v1v2v1 + v2 olur. Eşit sürelerde kullanılan iki hızın ortalaması ise aritmetik ortalamadır.

Bekleme süresi yol alınmayan fakat toplam süreyi artıran bir aralıktır. Soruda “yolculuk boyunca ortalama sürat” denildiğinde bekleme çoğunlukla toplam zamana dahildir; yalnız hareket hâlindeki ortalama sürat soruluyorsa bekleme çıkarılır.

Örnek - 6
Bir araç A’dan B’ye v km/sa hızla gidip hiç beklemeden 1,5v km/sa hızla dönüyor. Gidiş–dönüş boyunca ortalama sürati 72 km/sa olduğuna göre aracın dönüş hızı kaç km/saattir?

A) 80
B) 84
C) 90
D) 96
E) 108
Eşit yollar için ortalama sürat 2 * v * 1,5vv + 1,5v = 1,2v’dir. 1,2v = 72 olduğundan v = 60 bulunur. Dönüş hızı 1,5 * 60 = 90 km/saattir.

Cevap: C

Akıntı, Rüzgâr ve Hareketli Zemin

Bileşke Hız

Teknenin durgun suya göre hızı v, akıntının kıyıya göre hızı a ise teknenin kıyıya göre hızı akıntı yönünde v + a, akıntıya karşı v – a olur. Yürüyen bantta kişinin banda göre hızı ile bandın yere göre hızı aynı yönde yürürken toplanır, ters yönde yürürken çıkarılır. Yere göre hızı verilmiş bir koşucunun hızı için rüzgâr hızı ayrıca eklenmez. Aynı doğrultuda hareket eden bir uçağın havaya göre hızı v, rüzgârın yere göre hızı w ise yere göre hızı arka rüzgârla v + w, karşı rüzgârla v – w olur.

Teknenin durgun suya göre hızı akıntı hızına eşit veya daha küçükse tekne kıyıya göre akıntıya karşı ilerleyemez. Gidiş ve dönüş yolları eşit olsa bile süreler eşit değildir; daha düşük bileşke hızla gidilen yönde daha fazla zaman harcanır.

Örnek - 7
Akıntının kıyıya göre hızı 5 km/sa olan bir nehirde motorlu bir teknenin durgun suya göre hızı sabittir. Tekne, aralarında 80 km bulunan iki iskele arasında akıntı yönünde gidip aynı yolu geri dönüyor. Gidiş–dönüş toplam 12 saat sürdüğüne göre teknenin durgun suya göre hızı kaç km/saattir?

A) 12
B) 15
C) 18
D) 20
E) 25
Teknenin durgun suya göre hızını v alalım. Akıntının kıyıya göre hızı 5 km/sa olduğundan teknenin kıyıya göre hızları akıntı yönünde v + 5, dönüşte v – 5 olur. Toplam süre 80v + 5 + 80v – 5 = 12’dir. Paydalar eşitlendiğinde 160v = 12(v² – 25), yani 3v² – 40v – 75 = 0. Tekne dönüş yapabildiği için v > 5’tir; bu koşulu sağlayan kök v = 15’tir. Kıyıya göre hızlar 20 ve 10 km/sa; yol süreleri 4 + 8 = 12 saattir.

Cevap: B

Dairesel Pist Problemleri

Tur Farkı ve Karşılaşma Sayısı

Aynı noktadan aynı yönde başlayan iki hareketli, hızlı olan yavaşa bir tam tur fark attığında yeniden yan yana gelir. Bu nedenle ilk yetişme süresi pist çevresinin hız farkına bölümüdür. Zıt yönde hareket edenlerde ise birlikte alınan toplam yol bir pist çevresine ulaştığında karşılaşma gerçekleşir.

“Üçüncü kez” veya “dördüncü kez” ifadelerinde başlangıç anının karşılaşma sayılıp sayılmadığı metinden anlaşılır. Hareket başladıktan sonraki ilk karşılaşma birinci kabul ediliyorsa her yeni karşılaşma aynı zaman aralığının katlarında oluşur.

Örnek - 8
Çevresi 720 metre olan dairesel bir pistte dakikadaki hızları 70 metre ve 50 metre olan iki koşucu aynı noktadan aynı anda zıt yönlerde koşmaya başlıyor. Koşucular hareket başladıktan kaç dakika sonra yedinci kez karşılaşır?

A) 30
B) 36
C) 40
D) 42
E) 48
Zıt yönlerde bağıl hız 70 + 50 = 120 m/dk’dır. İlk karşılaşma 720120 = 6 dakika sonra olur. Karşılaşmalar altı dakikalık aralıklarla tekrarlandığından yedinci karşılaşma 7 * 6 = 42. dakikadadır.

Cevap: D

Aynı S noktasından zıt yönlerde başlayan, hızları 70 m/dk ve 50 m/dk olan koşucuları ve 720 m çevreyi gösteren dairesel pist şeması.

Tren, Tünel ve Uzun Araç Problemleri

Bir Cismin Bir Noktayı veya Uzunluğu Geçmesi

Uzunluğu olan bir trenin sabit bir direği tamamen geçmesi için tren kendi boyu kadar yol alır. Bir köprü veya tünel tamamen geçilecekse trenin önü, tren boyu ile köprü ya da tünel uzunluğunun toplamı kadar ilerler. İki tren birbirini geçiyorsa alınması gereken bağıl mesafe tren boylarının toplamıdır.

Bu sorularda hız çoğunlukla km/sa, uzunluk ise metre verilir. Hesap öncesinde hızın m/sn’ye çevrilmesi gerekir. Saatte 54 km hızla giden bir tren saniyede 15 metre ilerler.

Örnek - 9
Bir tren sabit bir direği 12 saniyede, bir köprüyü ise 40 saniyede tamamen geçiyor. Trenin hızı 54 km/sa olduğuna göre köprünün uzunluğu kaç metredir?

A) 360
B) 390
C) 420
D) 450
E) 480
54 km/sa = 15 m/sn’dir. Direği geçerken alınan 15 * 12 = 180 metre trenin boyudur. Köprü geçişinde trenin önü 15 * 40 = 600 metre ilerler. Bu mesafe tren boyu ile köprü uzunluğunun toplamıdır; köprü 600 – 180 = 420 metredir.

Cevap: C

Trenin köprüye girişi ve tamamen çıkışı: ilk durumda ön uç köprü başında ve arka uç kıyıda, son durumda arka uç köprüyü geçmiş; sağa hareket oku ile gösterilmiştir.

Yön Değiştirme ve İkinci Karşılaşma

Uç Noktadan Dönerek Yeniden Karşılaşma

Bir hareketli yolun ucuna varıp geri dönüyorsa konumu tek bir doğrultuda yeniden tanımlanır. A noktası 0, B noktası yolun uzunluğu kabul edildiğinde A’dan B’ye giden aracın konumu artar; B’den dönen aracın konumu ise zamanla azalır. İkinci karşılaşmada iki konum eşitlenir.

Bu tür sorularda ilk karşılaşma ile ikinci karşılaşma birbirine karıştırılmamalıdır. Hızlı araç uç noktaya ulaşıp dönmeden önce gerçekleşen ilk karşılaşma, yön değişiminden sonraki denklemde yalnız geçmiş bir olaydır.

Örnek - 10
Aralarında 400 km bulunan A ve B kentlerinden iki araç aynı anda birbirine doğru sırasıyla 60 km/sa ve 40 km/sa hızlarla hareket ediyor. Her araç karşı kente ulaşınca hiç beklemeden aynı hızla geri dönüyor. Araçlar ikinci kez A’dan kaç kilometre uzakta karşılaşır?

A) 60
B) 80
C) 100
D) 120
E) 140
Araçlar ilk kez 40060 + 40 = 4 saatte karşılaşır. Hızlı araç B’ye toplam 40060 = 203 saatte, yavaş araç A’ya 40040 = 10 saatte ulaşır. Onuncu saatte yavaş araç A’dan geri dönerken hızlı araç B’den dönüş yolunda A’dan 200 km uzaktadır. Aralarındaki 200 km, 60 + 40 = 100 km/sa bağıl hızla 2 saatte kapanır. Bu sürede yavaş araç A’dan 40 * 2 = 80 km uzaklaşır.

Cevap: B

Dikkat
Hareket problemlerinde hızlar yalnız yöne göre toplanır veya çıkarılır. Karşılıklı hareket hızların toplamını, aynı yönde yetişme hızların farkını kullanır. Ortalama süratte ise bu iki işlemden hiçbiri tek başına yeterli değildir; toplam yolun toplam süreye oranı alınır. Dakika–saat ve metre–kilometre dönüşümü yapılmadan kurulan doğru görünümlü bir denklem bile yanlış sonuç verir.

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz