TYT YÜZDE PROBLEMLERİ

0
77
TYT yüzde problemleri konu anlatımı

TYT yüzde problemleri konu anlatımı kapsamında yüzde kavramı ve temel işlemler, artış ve azalış, ardışık değişim, ağırlıklı yüzde, grup ve ölçüm problemleri ile en az–en çok modelleri işlenecektir.
TYT matematik konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Yüzde Kavramı ve Temel İşlemler

Bir Sayının Yüzdesini Bulma

Bir A sayısının yüzde x’i, A * x100 işlemiyle bulunur. Yüzde ifadesi kesre veya ondalık sayıya çevrilebilir: %25 = 25100 = 14 ve %12,5 = 12,5100 = 18’dir. Hesabı kolaylaştırmak için önce sadeleştirme yapmak çoğu zaman doğrudan çarpmaktan daha pratiktir.

İfade Matematiksel karşılık Kısa yorum
A sayısının %x’i A * x100 Bütün biliniyor, parça aranıyor.
A, B’nin yüzde kaçı? AB * 100 B karşılaştırma tabanıdır.
%x’i B olan sayı B * 100x Parçadan bütüne dönülür.

Aynı sayının iki farklı yüzdesi arasındaki fark verildiğinde yüzdeler çıkarılabilir. Örneğin bir sayının %45’i ile %30’u arasındaki fark, o sayının %15’idir.

Örnek - 1
Bir sayının %35’i ile %20’si arasındaki fark 54 olduğuna göre bu sayı kaçtır?

A) 300
B) 320
C) 340
D) 360
E) 400
İki yüzde arasındaki fark %35 – %20 = %15’tir. Sayı x ise 0,15x = 54 olur. Buradan x = 540,15 = 360 bulunur.

Cevap: D

Yüzdeden Bütüne Dönme

Bir niceliğin belirli yüzdesi verildiğinde başlangıçtaki bütün bilinmeyen kabul edilir. “%30 fazlası” ifadesi başlangıç değerinin %130’una, “%20 eksiği” ise %80’ine karşılık gelir. Bu nedenle ters yöndeki hesap, verilen değeri ilgili yüzde çarpanına bölerek yapılır.

Birbiri ardına yapılan işlemlerde her yüzde, o andaki değer üzerinden hesaplanır. İlk işlemden sonra yeni bir taban oluştuğu için yüzdeler doğrudan toplanıp çıkarılmaz.

Örnek - 2
Bir sayının önce %20 eksiği, ardından elde edilen değerin %25 fazlası 360 olduğuna göre başlangıçtaki sayı kaçtır?

A) 320
B) 340
C) 360
D) 375
E) 400
Başlangıç değeri x olsun. %20 azalma değeri 0,80x’e, bunun %25 fazlası ise 1,25 * 0,80x’e dönüştürür. Çarpanların sonucu 1 olduğundan son değer yine x’tir. Bu yüzden x = 360’tır.

Cevap: C

Yüzde ile Grup ve Dağılım Problemleri

Gruba Katılma ve Gruptan Ayrılma

Bir sınıf, ekip veya toplulukta kişi sayısı değiştiğinde hem parça hem de toplam dikkatle izlenir. Yalnız erkekler gruba katılırsa kız sayısı sabit kalır, toplam kişi sayısı artar. Bir gruptan belirli kişiler ayrılıyorsa ayrılanların hangi alt gruba ait olduğu payı da paydayı da etkileyebilir.

Başlangıç toplamını 100x almak yüzdeleri tam sayılı ifadeye dönüştürür. Ancak yüzde değerlerinin paydası daha küçük bir ortak kat veriyorsa 10x, 20x veya 25x gibi bir seçim de yapılabilir.

Örnek - 3
Bir sınıftaki öğrencilerin %40’ı kızdır. Sınıfa 20 erkek öğrenci daha katıldığında kızların oranı %32 oluyor. Buna göre başlangıçta sınıfta kaç erkek öğrenci vardır?

A) 40
B) 44
C) 48
D) 52
E) 60
Başlangıçtaki toplam öğrenci sayısı x olsun. Kız sayısı 0,40x’tir ve yeni durumda değişmez. Toplam x + 20 olduğundan 0,40x = 0,32(x + 20) yazılır. 0,08x = 6,4 ve x = 80 bulunur. Başlangıçtaki erkek sayısı %60 * 80 = 48’dir.

Cevap: C

Bir Niceliği Diğerine Göre Yüzdeyle Karşılaştırma

“A, B’nin yüzde kaçıdır?” sorusunda pay A, karşılaştırma tabanı B’dir. Karşılaştırmanın yönü değişince taban da değişir. A, B’nin %80’i ise B, A’nın %125’idir; çünkü BA = 10,80 = 1,25’tir.

Bu nedenle “A, B’den yüzde kaç eksiktir?” ile “B, A’dan yüzde kaç fazladır?” ifadeleri çoğu zaman aynı sayıyı vermez. İlkinde B, ikincisinde A taban alınır.

Örnek - 4
A sayısı B sayısının %80’idir. B sayısı A sayısından 36 fazla olduğuna göre A kaçtır?

A) 120
B) 132
C) 140
D) 144
E) 160
A = 0,80B olduğundan B – A = 0,20B’dir. Bu fark 36 verildiği için 0,20B = 36 ve B = 180 olur. A = 0,80 * 180 = 144 bulunur.

Cevap: D

Yüzde Artış ve Azalış

Değişim Çarpanı

Bir değer %x artırıldığında 1 + x100, %x azaltıldığında 1 – x100 ile çarpılır. %20 artış için 1,20; %20 azalış için 0,80 kullanılır. Ardışık değişimlerde çarpanlar birbirleriyle çarpılır.

Eşit oranlı artış ve azalış birbirini götürmez. Bir değer önce %20 artıp sonra %20 azalırsa 1,20 * 0,80 = 0,96 katına, yani başlangıcın %96’sına iner.

Örnek - 5
Bir nicelik önce %20, ardından yeni değeri üzerinden %25 artırılıyor. Son değerin başlangıç değerine dönmesi için son değer yüzde kaç azaltılmalıdır?

A) 25
B) 30
C) 3313
D) 36
E) 40
Ardışık artışların çarpanı 1,20 * 1,25 = 1,50’dir. Başlangıç değeri 100 alınırsa son değer 150 olur. Yeniden 100’e inmek için 50 birim azalma gerekir. Bu azalma son değerin 50150 = 13’ü, yani %3313’üdür.

Cevap: C

Son Değerden İlk Değere Ulaşma

Değişimlerden sonraki değer verildiğinde işlemler tersten çıkarma veya toplama ile değil, toplam değişim çarpanına bölme ile çözülür. Örneğin %15 azalıp sonra %20 artan bir niceliğin toplam çarpanı 0,85 * 1,20 = 1,02’dir.

Bu çarpan son değerin ilk değerin %102’si olduğunu gösterir. “Önce %15 eksildi, sonra %20 arttı; net %5 arttı” yorumu yanlıştır, çünkü iki yüzde farklı tabanlar üzerinden hesaplanmıştır.

Örnek - 6
Bir ilçenin nüfusu bir yıl %15 azalıyor, ertesi yıl yeni nüfus üzerinden %20 artarak 10.200 kişiye ulaşıyor. İlçenin iki yıl önceki nüfusu kaçtır?

A) 9.600
B) 10.000
C) 10.200
D) 10.500
E) 12.000
Başlangıç nüfusu x olsun. İki yıllık değişim 0,85 * 1,20 = 1,02 çarpanını verir. 1,02x = 10.200 olduğundan x = 10.000 bulunur.

Cevap: B

Yüzde Puan ile Yüzde Değişim Arasındaki Fark

Bir oranın %40’tan %52’ye çıkması 12 yüzde puanlık artıştır. Aynı değişimin başlangıç oranına göre yüzdesi ise (52 – 40)40 * 100 = %30’dur. Kamuoyu araştırmaları, başarı oranları ve doluluk oranları gibi verilerde bu iki kavram birbirine karıştırılmamalıdır.

Örnek - 7
Bir araştırmada bir ürünü tercih edenlerin oranı %25’ten %40’a yükselmiştir. Orandaki artış kaç yüzde puandır ve başlangıç oranına göre yüzde kaçtır?

A) 12,5 puan ve %50
B) 15 puan ve %60
C) 15 puan ve %37,5
D) 25 puan ve %60
E) 60 puan ve %15
Oranlar arasındaki doğrudan fark 40 – 25 = 15 yüzde puandır. Başlangıç oranına göre değişim bu farkın 25’e oranıdır: 1525 * 100 = %60’tır.

Cevap: B

Ağırlıklı Yüzde ve Bileşik Gruplar

Farklı Büyüklükteki Grupların Birleşimi

İki grubun yüzde oranları farklıysa birleşik oran, yüzdelerin doğrudan aritmetik ortalaması değildir. Her grubun ilgili kişi veya nesne sayısı ayrı bulunur, bu sayılar toplanır ve birleşik toplama bölünür.

A grubunun büyüklüğü a, oranı %x; B grubunun büyüklüğü b, oranı %y ise birleşik oran (ax + by)(a + b) biçiminde hesaplanabilir. Burada x ve y aynı ölçekte yüzde değerleri olarak kullanılır.

Örnek - 8
A sınıfındaki öğrencilerin %40’ı, B sınıfındaki öğrencilerin %70’i gözlüklüdür. İki sınıfta toplam 150 öğrenci vardır ve öğrencilerin tümünün %58’i gözlüklüdür. Buna göre B sınıfında kaç öğrenci vardır?

A) 60
B) 72
C) 80
D) 90
E) 100
B sınıfının öğrenci sayısı b, A sınıfınınki 150 – b olsun. Gözlüklü öğrenci sayısı 0,40(150 – b) + 0,70b’dir ve bu sayı 0,58 * 150 = 87’ye eşittir. 60 + 0,30b = 87 olduğundan b = 90 bulunur.

Cevap: D

Yüzde Hatası ve Ölçüm Problemleri

Eksik ve Fazla Ölçen Araçlar

Gerçek değerden %15 eksik ölçen bir araç, gerçek değeri 0,85 ile çarpar. %10 fazla ölçen araç ise 1,10 ile çarpar. Birden fazla ölçümün toplamı verildiğinde her gerçek değer kendi ölçüm çarpanıyla eşleştirilir.

“Toplam ölçüm, gerçek toplamla aynı” bilgisi ölçümlerin tek tek doğru olduğu anlamına gelmez. Bir araçtaki eksik ölçüm, diğer araçtaki fazla ölçüm tarafından dengelenmiş olabilir.

Örnek - 9
Gerçek ağırlıkları toplamı 150 kg olan iki yükten biri %15 eksik, diğeri %10 fazla ölçen iki farklı baskülde tartılıyor. Basküllerin gösterdiği değerlerin toplamı yine 150 kg olduğuna göre fazla ölçen baskülde tartılan yükün gerçek ağırlığı kaç kilogramdır?

A) 60
B) 75
C) 80
D) 90
E) 100
Eksik ölçen basküldeki gerçek yük x, fazla ölçendeki y olsun. x + y = 150 ve 0,85x + 1,10y = 150’dir. İkinci eşitlikten birinci çıkarılınca -0,15x + 0,10y = 0, yani y = 1,5x bulunur. x + y = 2,5x = 150 olduğundan x = 60 ve y = 90’dır.

Cevap: D

En Az–En Çok Yüzde Problemleri

İki Özelliğin Zorunlu Kesişimi

Bir topluluğun %a’sı birinci, %b’si ikinci özelliğe sahipse iki özelliğe birden sahip olanların oranı en az max(0, a + b – 100), en çok min(a, b) olur. a + b ≤ 100 ise gruplar kesişmeden ayrılabildiği için alt sınır %0’dır; örneğin %20 ve %30 için kesişim %0 ile %20 arasında olabilir. a + b > 100 ise iki grubun toplamı %100’ü aşar ve aşan kısım zorunlu olarak kesişir; örneğin %80 ve %70 için kesişim %50 ile %70 arasındadır.

Soru kesişimi toplam topluluğa göre değil de gruplardan birine göre sorabilir. Bu durumda önce kesişimin toplam içindeki oranı bulunur, ardından istenen grubun oranına bölünür.

Örnek - 10
Bir gruptaki kişilerin %80’i İngilizce bilmekte, %70’i ise erkektir. Buna göre İngilizce bilenlerin en az yüzde kaçı erkektir?

A) 50
B) 55
C) 60
D) 62,5
E) 70
İngilizce bilenlerle erkeklerin en az kesişim oranı toplam grup içinde max(0, 80 + 70 – 100) = %50’dir. Kesişim oranının üst sınırı min(80, 70) = %70’tir. Soru bu kesişimi İngilizce bilenler içindeki oran olarak istediğinden 5080 * 100 = %62,5 bulunur.

Cevap: D

Dikkat
Yüzde problemlerinde önce karşılaştırma tabanı belirlenir. Yüzde puan iki yüzde oranı arasındaki doğrudan farktır. Yüzde değişim, farkın başlangıç oranına bölünüp 100 ile çarpılmasıyla bulunur; başlangıç oranı değiştikçe sonuç da değişir. Ardışık değişimlerde her yüzde yeni değere uygulanır ve yüzdeler doğrudan toplanmaz. Grup sorularında pay ve toplamın birlikte değişip değişmediği ayrıca değerlendirilmelidir.

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz