Ek fiil (ek eylem), Türkçede tek başına kullanılmayan i- fiilinin çekimlenmiş biçimidir. İsim soylu sözcükleri yüklem yapar ve çekimli fiillere eklenerek birleşik zamanlı fiiller kurar. “Ben öğrenciyim.” cümlesinde bir adı yargıya dönüştürürken “Seni bekliyordu.” cümlesinde şimdiki zamanın hikâyesini oluşturur.
TYT sorularında ek fiil yalnız ekin altını çizip adını sormakla sınırlı değildir. Bir sözcüğün isim mi fiil mi olduğu, ek fiilin hangi görevde kullanıldığı, birleşik zamanın nasıl çözümlendiği, değil sözcüğünün işlevi ve ek fiille birleşik fiil arasındaki fark birlikte ölçülebilir. Bu nedenle önce yüklemin kökü, sonra aldığı kip veya ek fiil, en son kişi ve cümledeki görev belirlenmelidir.
Ek Fiilin Yapısı ve Görevleri
Ek Fiilin İki Temel Görevi
Ek fiilin birinci görevi isim soylu sözcükleri yüklem yapmaktır. İsim, sıfat, zamir, edat grubu veya başka bir isim soylu yapı; ek fiil ve kişi anlamı kazanarak cümlede yargı bildirebilir: “Hava bugün serin.”, “Bu çanta benimdir.”, “Dünkü toplantıda herkes hazırdı.” Bu cümlelerde yüklem bir hareket değil, varlık veya nitelik bildirir.
İkinci görev basit zamanlı bir fiili birleşik zamanlı yapmaktır. Çekimli fiilin ilk kip veya zaman ekinden sonra ek fiilin -di, -miş, -se biçimlerinden biri gelir: geliyor-du, gelecek-miş, gelir-se. İlk ek fiilin temel kipini, ikinci ek ise hikâye, rivayet veya şart anlamını gösterir.
Ek Fiilin Biçimleri ve Yazımı
Ek fiilin temel biçimleri idi, imiş, ise ve geniş zamanda görülen -dir biçimidir. Ayrı yazıldığında başındaki i korunur: güzel idi, öğrenci imiş, hazır ise. Sözcüğe bitiştiğinde i düşer: güzeldi, öğrenciymiş, hazırsa. Sözcük ünlüyle bitiyorsa araya koruyucu y girebilir: hastaydı, öğrenciyse, iyiymiş.
Ünsüz benzeşmesi de görülebilir: genç idi → gençti, yok idi → yoktu. Ek fiilin ayrı veya bitişik yazılması çoğu durumda anlamı değiştirmez; çözümleme yapılırken birleşmiş biçim yeniden açılır. “Evdeymişsiniz” sözcüğü evde + imiş + siniz, “bekliyordu” sözcüğü ise bekliyor + idi biçiminde düşünülmelidir.
İsim Soylu Sözcüklerde Ek Fiil
Ek Fiilin Geniş Zaman Çekimi
İsim cümlelerinin geniş zamanında ek fiil çoğunlukla ayrı bir i- biçimi göstermez; kişi ekleri doğrudan isim soylu yükleme gelir: öğrenciyim, öğrencisin, öğrenci(dir), öğrenciyiz, öğrencisiniz, öğrencidirler/öğrencilerdir. Üçüncü tekil kişide -dır/-dir/-dur/-dür eki kullanılabilir veya düşebilir: “O çok başarılıdır.” ile “O çok başarılı.” aynı temel yargıyı taşır.
| Kişi | Örnek | Çözümleme |
|---|---|---|
| 1. tekil | hazırım | hazır + ım |
| 2. tekil | haklısın | haklı + sın |
| 3. tekil | sessiz(dir) | sessiz + dir / eksiz |
| 1. çoğul | kararlıyız | kararlı + yız |
Görülen ve Öğrenilen Geçmiş Zaman
İsim soylu yüklemlerde görülen geçmiş zaman idi ile kurulur: öğrenciydim, haklıydın, sessizdi, hazırdık. Konuşanın geçmişte kesin olarak bildiği bir durumu anlatır. Öğrenilen geçmiş zaman ise imiş ile kurulur: öğrenciymişim, haklıymışsın, sessizmiş, hazırmışız. Sonradan öğrenme, fark etme, çıkarım veya şaşma anlamı taşıyabilir.
“Çocukken çok utangaçtım.” cümlesinde geçmişte bilinen bir özellik; “Meğer bu bina eskiden okulmuş.” cümlesinde sonradan öğrenilen bir bilgi vardır. Yüklem isim soylu olduğu için bu biçimler birleşik zamanlı fiil değil, ek fiille çekimlenmiş isim yüklemleridir.
İsim Cümlelerinde Şart, Olumsuzluk ve Soru
Ek Fiilin Şart Çekimi
İsim soylu sözcüklerin şart çekimi ise ile kurulur: hazır isen/hazırsan, öğrenci ise/öğrenciyse, evde isek/evdeysek. Bu yapı çoğunlukla temel yargının gerçekleşmesini bir koşula bağlar: “Hava güzelse dışarı çıkarız.” Bazı cümlelerde karşılaştırma veya sınırlama anlamı da oluşturabilir: “Kitabın dili sade, anlatımıysa oldukça güçlü.”
İse bağlaç olan ise ile karıştırılmamalıdır. “Ali geldi, Ayşe ise gelmedi.” cümlesinde sözcük iki yargıyı karşılaştıran bağlaçtır. “Ayşe hazır ise başlayalım.” cümlesinde ise hazır sözcüğünü şart anlamıyla yüklem yapan ek fiildir.
Olumsuzluk ve Soru Biçimleri
İsim cümlelerinin olumsuzu fiillerdeki -ma/-me ekiyle değil, değil sözcüğüyle kurulur: öğrenci değilim, hazır değildi, doğru değilmiş, uygun değilse. Ek fiil ve kişi eki, olumsuzluğu taşıyan değil sözcüğüne gelir. “Bu cevap doğrumadı.” denemez; “Bu cevap doğru değildi.” denir.
Soru biçimi ayrı yazılan mı/mi/mu/mü ile kurulur: öğrenci misin, hazır mıydı, evde miymiş, uygun değil mi. Soru edatının yeri, yargının hangi bölümünün sorgulandığını etkileyebilir. “Dün evde miydi?” bulunulan yeri; “Dün mü evdeydi?” zamanı öne çıkarır.
Fiillerde Birleşik Zaman
Basit ve Birleşik Zamanlı Fiili Ayırma
Bir fiil tek kip veya zaman ekiyle çekimlenmişse basit zamanlıdır: geldi, geliyor, gelecek, gelmeli. İlk kip ekinden sonra ek fiilin -di, -miş veya -se biçimlerinden biri de gelmişse birleşik zamanlıdır: geliyordu, gelecekmiş, geldiyse. “Birleşik” sözü burada fiilin yapısını değil, çekimini anlatır.
Çözümleme sağdan sola değil, kökten başlayarak yapılmalıdır: bekle-iyor-du-m = fiil kökü + şimdiki zaman + hikâye + birinci tekil kişi. Gör-meli-ymiş-siniz = fiil kökü + gereklilik + rivayet + ikinci çoğul kişi. Fiilin olumsuzluk eki varsa kiplerden önce gelir: gel-me-yecek-ti.
Hikâye ve Rivayet Birleşik Zamanları
Hikâye birleşik zamanı, ilk kipten sonra ek fiilin görülen geçmiş biçiminin gelmesiyle kurulur: geliyor-du, gelmiş-ti, gelecek-ti, gelir-di, gelmeli-ydi, gelse-ydi. Eylemi geçmişteki bir zamana taşır; sürmekte olan, planlanan, alışkanlık hâlindeki veya gerçekleşmemiş bir durumu bağlama göre gösterebilir.
Rivayet birleşik zamanı, ilk kipten sonra -miş getirilerek kurulur: geliyor-muş, gelecek-miş, gelir-miş, gelmeli-ymiş, gelse-ymiş. Konuşanın bilgiyi başkasından duyduğunu, sonradan öğrendiğini veya çıkarım yoluyla aktardığını gösterebilir.
| Biçim | Çözümleme | Tür |
|---|---|---|
| çalışıyordu | şimdiki zaman + idi | şimdiki zamanın hikâyesi |
| bitirecekmiş | gelecek zaman + imiş | gelecek zamanın rivayeti |
| okumalıydı | gereklilik + idi | gerekliliğin hikâyesi |
Şart Birleşik Zamanı ve Karıştırılan Yapılar
Şart Birleşik Zamanı, Olumsuzluk ve Soru
Şart birleşik zamanı, haber kiplerinden sonra ek fiilin -se/-sa biçiminin gelmesiyle kurulur: geldiyse, gelmişse, geliyorsa, gelecekse, gelirse. Bu biçimler, temel yargının gerçekleşmesini çekimli fiilin bildirdiği koşula bağlar: “Çalışma bittiyse bilgisayarı kapatabiliriz.”
Birleşik zamanlı fiilin olumsuzluk eki fiil kökü ile ilk kipin arasına girer: gel-me-yor-du, oku-ma-yacak-mış, bil-mez-se. Soru edatı ayrı yazılır ve cümlenin yapısına göre sona gelir: geliyor muydu, gidecek miymiş, bitirdiyse mi. Ekin sırası çözümlemede belirleyicidir.
Birleşik Zaman, Birleşik Fiil ve Kip Kayması
Birleşik zamanlı fiil bir çekim özelliğidir; aynı fiilde iki kip veya zaman katmanı bulunur: geliyordu. Birleşik fiil ise yapıca birden fazla sözcük veya unsurla kurulan fiildir: fark etmek, yardım etmek, gözden geçirmek. Birleşik fiil basit zamanla çekimlenebilir; birleşik zamanlı fiil de yapıca basit bir fiilden oluşabilir.
Kip kaymasında fiilin aldığı kip eki ile cümlede taşıdığı zaman veya tasarlama anlamı farklılaşır: “Yarın Ankara’ya gidiyorum.” Birleşik zamanda ise ikinci bir ek fiil katmanı açıkça vardır: “Yarın Ankara’ya gidiyordum, fakat plan değişti.” Soruda önce eklerin sayısı ve sırası, sonra bağlamsal anlam incelenirse bu üç kavram birbirine karıştırılmaz.