TYT doğrunun analitiği konu anlatımı kapsamında doğrunun eğimi ve eğim açısı, doğru denklemlerinin farklı biçimleri, doğruların paralellik, diklik ve kesişme ilişkileri, noktadan doğruya uzaklık, açıortaylar ve doğruların oluşturduğu bölgeler işlenecektir.
TYT geometri konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Doğrunun eğimi
Eğim Açısı ve Eğimin İşareti
Bir doğrunun pozitif x ekseniyle saat yönünün tersine yaptığı α açısına eğim açısı denir. Doğrunun eğimi m = tan α bağıntısıyla bulunur. Doğru soldan sağa yükseliyorsa eğimi pozitif, alçalıyorsa negatiftir. x eksenine paralel doğrularda α = 0° ve m = 0’dır. y eksenine paralel doğrularda α = 90° olduğundan eğim tanımsızdır.
Eğim, doğrunun ne kadar dik olduğunu da gösterir. Pozitif iki eğim karşılaştırılırken mutlak değeri büyük olan doğru daha diktir. Negatif eğimde de |m| büyüdükçe doğru düşey doğrultuya yaklaşır.

İki Noktası Bilinen Doğrunun Eğimi
A(x₁,y₁) ve B(x₂,y₂) noktalarından geçen doğrunun eğimi, ordinatlardaki değişimin apsislerdeki değişime oranıdır:
m = y₂ − y₁x₂ − x₁
Pay ve paydadaki çıkarma aynı yönde yapılmalıdır. Noktaların sırası ters çevrilirse iki farkın da işareti değişir, oran aynı kalır. x₂ = x₁ ise payda 0 olur; bu, doğrunun düşey olduğunu ve eğiminin tanımsız olduğunu gösterir. Üç noktanın doğrusal olup olmadığını denetlerken önce x koordinatlarının tümünün eşit olup olmadığına bakılır. Eşitse noktalar düşey bir doğru üzerindedir. Eşit değilse, x koordinatları farklı iki nokta seçilerek aralarındaki eğim bulunur; üçüncü nokta, bu iki noktadan geçen doğru denklemini sağlamalıdır.

Doğru denklemleri
Bir Noktası ve Eğimi Bilinen Doğrunun Denklemi
Eğimi m olan ve A(x₁,y₁) noktasından geçen doğrunun denklemi
y − y₁ = m(x − x₁)
biçimindedir. Denklem kurulurken verilen nokta parantez içinde yerine yazılır; negatif koordinatlarda çift işaret oluşabileceği unutulmamalıdır. Düzenleme sonunda y = mx + n eğim-kesen biçimine veya ax + by + c = 0 genel biçimine geçilebilir.

İki Noktası Bilinen Doğrunun Denklemi
İki farklı nokta bir doğruyu tek olarak belirler. Önce iki noktadan eğim hesaplanıp nokta-eğim denklemi kullanılabilir. Kesirli işlemi azaltmak için
(y − y₁)(x₂ − x₁) = (x − x₁)(y₂ − y₁)
bağıntısı da doğrudan yazılabilir. Noktaların apsisleri eşitse denklem x = x₁; ordinatları eşitse y = y₁ olur.
Genel Denklem ve Eğim-Kesen Biçimi
ax + by + c = 0 biçimindeki doğru denkleminde a ve b aynı anda sıfır olamaz. b ≠ 0 ise y yalnız bırakıldığında y = −abx − cb olur. Buna göre eğim m = −ab, y eksenini kestiği noktanın ordinatı −cb değeridir. b = 0 ise a ≠ 0 ve doğru x = −ca biçimindedir; bu düşey doğrunun eğimi tanımsızdır. x eksenini kestiği noktayı bulmak için y = 0; y eksenini kestiği noktayı bulmak için x = 0 yazılır.
y = mx + n denkleminde m eğim, n y eksenini kesme ordinatıdır. Aynı eğime sahip doğrular farklı n değerlerinde birbirine paraleldir. Genel denklemde tüm katsayıların aynı sıfır dışı sayıyla çarpılması aynı doğruyu verir.
Eksenleri Kesen ve Özel Doğrular
Doğru x eksenini A(a,0), y eksenini B(0,b) noktalarında kesiyor ve a ile b sıfırdan farklıysa xa + yb = 1 kesenler denklemi kullanılabilir. Orijinden geçen eğimli doğrular y = mx biçimindedir. y = x ve y = −x doğruları koordinat eksenlerinin oluşturduğu açıların açıortaylarıdır.
x = c doğrusu y eksenine paraleldir ve eğimi tanımsızdır. y = k doğrusu x eksenine paraleldir ve eğimi 0’dır. Bu özel doğrular y = mx + n biçimine zorla dönüştürülmemelidir.
Doğruların birbirine göre durumu
Paralel, Dik ve Çakışık Doğrular
Eğimleri tanımlı iki doğru paralelse m₁ = m₂’dir. Farklı sabit terimleri varsa doğrular ayrık paralel, denklemlerinin tüm katsayıları orantılıysa çakışıktır. Dik doğrular için m₁ * m₂ = −1 bağıntısı geçerlidir. Düşey ve yatay doğrular da birbirine diktir; bu durumda eğim çarpımı kullanılamaz çünkü düşey doğrunun eğimi tanımsızdır.
Genel denklem biçimindeki a₁x + b₁y + c₁ = 0 ve a₂x + b₂y + c₂ = 0 doğruları için a₁b₂ = a₂b₁ paralellik koşuludur. Dikliğin katsayılarla koşulu a₁a₂ + b₁b₂ = 0’dır.
Paralel ya da dik olmayan iki doğrunun arasındaki dar açı θ için tan θ = |m₂ − m₁1 + m₁m₂| bağıntısı kullanılır. Paydanın sıfır olması doğruların dik olduğunu gösterir; mutlak değer ise açı ölçüsünü pozitif tutar.

İki Doğrunun Kesişim Noktası
Paralel olmayan iki doğrunun kesişim noktası, denklem sisteminin ortak çözümüdür. Yerine koyma veya yok etme yöntemiyle x ve y birlikte bulunur. Bulunan nokta her iki denklemde de sağlanmalıdır. Üç doğrunun aynı noktadan geçmesi isteniyorsa önce iki doğrunun kesişimi bulunur, sonra üçüncü denklemde yerine yazılır.
Kesişim noktası ve eksenlerle sınırlanan alan sorularında önce bütün köşelerin koordinatları belirlenir. Ardından şekil üçgen, yamuk veya çokgen alanına dönüştürülür.
Uzaklık, açıortay ve bölge
Bir Noktanın Doğruya Uzaklığı
P(x₀,y₀) noktasının ax + by + c = 0 doğrusuna uzaklığı, P’den doğruya indirilen dikmenin uzunluğudur:
d = |ax₀ + by₀ + c|√(a² + b²)
Paydaki mutlak değer uzaklığın negatif olmamasını sağlar. Nokta doğru üzerindeyse ifade 0 olur. Paralel doğruların x ve y katsayıları eşitlendikten sonra denklemler ax + by + c₁ = 0 ve ax + by + c₂ = 0 biçiminde yazılır; aralarındaki uzaklık |c₁ − c₂|√(a² + b²) olur.

Açıortaylar, Eşitsizlik Bölgeleri ve Alan
İki doğrunun açıortayları üzerindeki noktalar iki doğruya eşit uzaklıktadır. a₁x + b₁y + c₁ = 0 ve a₂x + b₂y + c₂ = 0 doğruları için işaretli normalleştirilmiş ifadeler a₁x + b₁y + c₁√(a₁² + b₁²) = ± a₂x + b₂y + c₂√(a₂² + b₂²) koşulunu sağlar. Eşitsizlikte bir doğrunun hangi tarafının seçildiğini belirlemek için bölgede olmadığı bilinen kolay bir test noktası, çoğunlukla O(0,0), denklemde denenir.
Doğruların ve eksenlerin sınırladığı alanı hesaplarken önce kesişim ve eksen kesim noktaları bulunur. Koordinatlar bilinmeden yalnız grafiğin görünüşünden alan çıkarımı yapılmaz. Boyanan bölge açık uçluysa sonlu bir alan oluşmayabilir.

