TYT DIŞ KUVVETLER

0
164
TYT Coğrafya dış kuvvetler konu anlatımı kapağı

TYT Dış Kuvvetler konu anlatımı kapsamında dış kuvvetlerin yeryüzünü aşındırma, taşıma ve biriktirme yoluyla biçimlendirdiği yer şekilleri işlenecektir.
TYT coğrafya konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Dış Kuvvetlerin Çalışma Mantığı

Aşındırma, Taşıma ve Biriktirme

Dış kuvvetlerin başlıca enerji kaynağı Güneş’tir. Güneş; su döngüsünü, rüzgârları ve buzulların eriyip hareket etmesini dolaylı olarak besler. Yer çekimi ise akarsuyun aşağı yönde akmasını, buzulların eğim boyunca ilerlemesini ve ayrışmış malzemenin yamaçtan aşağı hareketini sağlar. Kayaçların parçalanıp çözülmesiyle hazırlanan malzeme, dış kuvvetler tarafından yerinden koparılır ve taşınır.

Bir dış kuvvetin taşıma gücü yüksekse aşındırma ve taşıma, enerjisi azalıyorsa biriktirme öne çıkar. Akarsu eğimin azaldığı yerde alüvyon bırakabilir; rüzgâr hızını kaybettiğinde kumul oluşturabilir; dalga ve kıyı akıntıları taşıdığı kumu korunaklı bir kıyıda biriktirebilir. İklim, kayaç yapısı, eğim, bitki örtüsü ve zaman hangi dış kuvvetin baskın olacağını belirler.

AşındırmaMalzeme yüzeyden koparılır

TaşımaParçalar başka alana aktarılır

BiriktirmeEnerji azalınca malzeme çökelir
Dikkat
Dış kuvvetler yalnızca aşındırmaz. Aynı etken, enerjisinin yüksek olduğu yerde aşındırma ve taşıma; azaldığı yerde biriktirme yapabilir. Bu nedenle “akarsu aşındırır, rüzgâr biriktirir” gibi tek yönlü eşleştirmeler yanlıştır.
Örnek - 1
Aşağıdakilerden hangisi dış kuvvetlerin çalışma düzenini en doğru açıklar?

A) Her dış kuvvet yalnız biriktirme yapar.
B) Taşıma gücü arttıkça bütün malzeme çökelir.
C) Aynı dış kuvvet enerji koşullarına göre aşındırma, taşıma ve biriktirme yapabilir.
D) Dış kuvvetlerin tamamı enerjisini Dünya’nın içinden alır.
E) Dış kuvvetler kayaç ve iklim özelliklerinden etkilenmez.
Dış kuvvetin enerjisi yüksekken aşındırma ve taşıma, enerji azaldığında ise biriktirme öne çıkar.

Cevap: C

Akarsuların Oluşturduğu Yer Şekilleri

Akarsu Gücü, Rejim ve Denge Profili

Akarsuyun doğduğu yere kaynak, sularını topladığı alana havza, iki havzayı ayıran yüksek sınıra su bölümü çizgisi denir. Sularını denize ulaştıran havza açık, denize ulaştıramayan havza kapalıdır. Bir akarsuyun belirli kesitinden bir saniyede geçen su miktarı debi (akım), yıl içindeki akım değişimi ise rejim kavramıyla anlatılır.

Akarsuyun aşındırma ve taşıma gücü; debi, eğim, akış hızı, yük miktarı ve kayaç direncine bağlıdır. Yatak eğiminin fazla olduğu yukarı çığırda derine aşındırma; eğimin azaldığı aşağı çığırda yana aşındırma ve biriktirme daha belirgin olabilir. Akarsu, kaynak ile ağız arasında aşındırabileceği en düşük seviyeye yaklaşarak pürüzleri azalttığında denge profiline ulaşır. Bu durumda eğim ve hız genel olarak azalır; ulaşım ve biriktirme koşulları güçlenebilir.

Debi artarsaTaşıma gücü genellikle artar
Eğim artarsaAkış hızı yükselir
Eğim azalırsaBiriktirme kolaylaşır
Denge profiliYatak pürüzleri azalır
Örnek - 2
Bir akarsuyun eğiminin ve hızının azaldığı aşağı çığırında aşağıdakilerden hangisinin görülme olasılığı artar?

A) Derine aşındırmanın güçlenmesi
B) Biriktirmenin artması
C) Yatak eğiminin yükselmesi
D) Su bölümü çizgisinin oluşması
E) Kaynağın deniz seviyesine yaklaşması
Eğim ve akış hızı azaldığında akarsuyun taşıma gücü düşer; taşınan malzemenin bir bölümü çökelir.

Cevap: B

Akarsu Aşındırma Şekilleri

Akarsular yataklarını derine ve yana doğru aşındırarak farklı vadi tipleri oluşturur. Yatak eğiminin fazla olduğu genç arazilerde çentik vadi; dirençli kütleleri enine yaran akarsularda boğaz vadi; tabakaların farklı direnç göstermesiyle yamaçları eşit olmayan asimetrik vadi; kurak bölgelerde yamaçları basamaklı ve dik kanyon vadi gelişebilir. Eğimin azaldığı alanlarda yana aşındırma güçlenir ve akarsu büklümler yaparak menderes oluşturur.

Yatakta direnç farkı bulunduğunda suyun yüksekten döküldüğü şelale ve altında aşınmayla gelişen dev kazanı meydana gelir. Sel suları, bitki örtüsünün seyrek olduğu eğimli yüzeyleri yararak kırgıbayır oluşturur. Volkanik tüflerin sel sularıyla aşındırıldığı, üstteki dirençli kaya bloklarının alt kısmı koruduğu yerlerde peri bacaları gelişir. Akarsuların geniş alanları uzun sürede deniz seviyesine yakın dalgalı düzlük hâline getirmesiyle peneplen (yontukdüz) oluşur; yükselip yeniden yarılan eski aşınım yüzeyleri plato görünümü kazanabilir.

Derine aşındırmaÇentik, boğaz ve kanyon vadi
Yana aşındırmaMenderes ve geniş tabanlı vadi
Direnç farkıŞelale ve dev kazanı

Akarsu, rüzgâr, karst, dalga ve akıntılar ile buzulların oluşturduğu yer şekilleri

Örnek - 3
Volkanik tüflerin sel sularıyla aşındırıldığı, üstteki dirençli kaya parçalarının alt bölümü koruduğu alanlarda hangi yer şekli gelişir?

A) Moren
B) Peri bacası
C) Kıyı oku
D) Lapya
E) Drumlin
Peri bacalarının oluşumunda sel suları temel aşındırıcıdır; üstteki dirençli kaya parçası alttaki tüfü korur. Rüzgâr biçimlenmeye yardımcı olabilir ancak tek başına temel etken değildir.

Cevap: B

Akarsu Biriktirme Şekilleri

Akarsuyun eğimi ve hızı azaldığında taşıdığı alüvyonları biriktirir. Dağlık alandan ovaya çıkan akarsuyun eğimin birden azaldığı yerde birikinti konisi oluşur; daha yayvan olanına birikinti yelpazesi denir. Komşu yelpazelerin birleşmesi dağ eteği ovasını, dağlar arasındaki çukur alanların dolması dağ içi ovasını meydana getirebilir. Akarsuyun yatağı çevresindeki geniş alüvyal düzlüğe taban seviyesi ovası veya taşkın ovası denir.

Akarsu, deniz ya da göle ulaştığı ağız kısmında taşıdığı malzemeyi biriktirerek delta ovası oluşturabilir. Bunun için kıyının sığ, gelgitin ve kıyı akıntılarının zayıf, akarsuyun taşıdığı alüvyonun fazla olması gerekir. Yatak içinde biriken malzemenin oluşturduğu sığlıklara ırmak adası denir. Akarsuyun eski taşkın ovasını yeniden aşındırıp basamak hâlinde bırakması ise seki (taraça) oluşturur; seki yalnız birikim değil, birikimden sonra yeniden aşındırmanın da kanıtıdır.

Eğim birden azalırBirikinti konisi / yelpazesi
Akarsu ağzı dolarDelta ovası
Yatak içi birikimIrmak adası
Eski düzlük yarılırSeki (taraça)
Örnek - 4
Bir akarsu ağzında delta oluşumunu aşağıdakilerden hangisi zorlaştırır?

A) Akarsuyun bol alüvyon taşıması
B) Kıyının sığ olması
C) Güçlü kıyı akıntılarının birikintiyi uzaklaştırması
D) Akarsu hızının ağızda azalması
E) Gelgit etkisinin zayıf olması
Güçlü kıyı akıntıları akarsuyun getirdiği alüvyonları dağıtarak ağız kesiminde birikmesini ve deltanın gelişmesini zorlaştırır.

Cevap: C

Rüzgâr ve Karst Şekilleri

Rüzgâr Aşındırma ve Biriktirme Şekilleri

Rüzgâr; kurak ve yarı kurak, bitki örtüsünün seyrek, toprağın kuru ve gevşek olduğu alanlarda etkili bir dış kuvvettir. Yerden kaldırdığı kumları kaya yüzeylerine çarparak aşındırır. Kayaların alt bölümlerinin daha çok aşınmasıyla mantar kaya, farklı dirençteki tabakaların oyulmasıyla şahid kaya, uzun oluk ve sırtların gelişmesiyle yardang oluşabilir. Tafoni, genellikle kurak veya yarı kurak ortamlarda dik kaya yüzeylerinde görülen küçük, yuvarlak oyuklardır. Nem, kayaçtaki çözünebilen mineralleri çözerek taşıyabilir; su buharlaşırken mineral kristalleri birikebilir, gözeneklerde büyüyen tuz kristalleri de kayaç ayrışmasını artırabilir. Rüzgâr, bu süreçlerle gevşeyen taneleri uzaklaştırabilir; bu nedenle tafoni yalnızca rüzgâr aşındırmasıyla açıklanmaz. Rüzgârın gevşek malzemeyi süpürüp taşımasına deflasyon denir.

Rüzgârın hızı azaldığında taşıdığı malzemeyi biriktirir. Kumların yığılmasıyla genel olarak kumul, hilal biçimli hareketli kumullarla barkan meydana gelir. Çok ince tozların geniş alanlarda birikmesi ise lös örtülerini oluşturur. Lös verimli olabilse de kolay aşınabilen gevşek bir malzemedir.

Rüzgârla aşınmaMantar kaya, şahid kaya, yardang
Rüzgârla biriktirmeKumul, barkan, lös
Örnek - 5
Aşağıdaki yer şekillerinden hangisi rüzgâr biriktirmesi sonucunda oluşur?

A) Yardang
B) Tafoni
C) Mantar kaya
D) Barkan
E) Şahit kaya
Barkan, rüzgârın taşıdığı kumları hilal biçiminde biriktirmesiyle oluşan kumul tipidir. Diğer seçenekler aşınım şekilleridir.

Cevap: D

Karstik Aşındırma ve Biriktirme Şekilleri

Kalker, jips ve kaya tuzu gibi suda çözünebilen kayaçların bulunduğu alanlarda karstik şekiller gelişir. Yağış ve yer altı suları bu kayaçları kimyasal olarak çözer. Yüzeyde lapya olukları, kapalı dolinler, uvalalar ve geniş tabanlı, kapalı karst ovaları olan polyeler görülebilir. Bu şekiller her alanda zorunlu bir oluşum sırası izlemez. Tavan çökmesi veya çözünmeyle oluşan derin çukurlar obruk, suların yer altına geçtiği açıklıklar düden olarak adlandırılır. Yer altında mağara ve galeri sistemleri gelişebilir.

Mağara tavanından damlayan kalsiyum karbonatça zengin sudan çöken mineraller sarkıtları oluşturur. Mağara tabanında yukarı doğru büyüyen damlataşlara dikit denir; sarkıt ve dikitler birleştiğinde sütun oluşur. Karstik kaynak suları yüzeye çıkarken karbondioksit kaybedebilir; bu sırada çözünmüş kalsiyum karbonat çökelerek basamaklı travertenleri oluşturur.

LapyaÇözünebilen kayaç yüzeyindeki küçük oluk ve kanallar.
DolinKarst yüzeyindeki doğal, kapalı çukurluk.
UvalaBirden çok karst çukurluğunun birleşmesiyle oluşabilen geniş ve düzensiz çukurluk.
PolyeGeniş tabanlı, çevresi yamaçlarla sınırlı kapalı karst ovası.
Örnek - 6
Bir mağarada tavandan aşağı doğru büyüyen ve tabandan yukarı doğru gelişen karstik birikim şekilleri sırasıyla hangileridir?

A) Dikit – sarkıt
B) Sarkıt – dikit
C) Lapya – dolin
D) Uvala – polye
E) Obruk – düden
Sarkıt tavandan aşağı, dikit mağara tabanından yukarı doğru büyür. Birleştiklerinde sütun oluşur.

Cevap: B

Buzul ve Kıyı Şekilleri

Buzulların Oluşturduğu Şekiller

Buzullar kutup bölgelerinde ve kalıcı kar sınırının üzerindeki yüksek dağlarda etkili olur. Buzulun oluştuğu çanak biçimli oyuklara sirk, buzul aşındırmasıyla genişleyip tabanı düzleşen vadilere tekne (U) vadi denir. Ana buzul vadisine yukarıdan bağlanan yan vadiler asılı vadi oluşturur. Buzulun kayaları cilalayıp bir yüzünü yatık, diğer yüzünü dik biçimde aşındırmasıyla hörgüç kaya meydana gelir.

Buzulların taşıdığı irili ufaklı, çoğu kez boylanmamış malzemelerin birikmesine moren denir. Buzul tabanındaki malzemenin uzun ve oval tepeler hâlinde biçimlenmesiyle drumlin, buzul erime sularının biriktirdiği kum ve çakıllarla sander düzlüğü gelişebilir. Buzul aşındırmasıyla açılan çukurlarda buzul gölleri oluşabilir.

Buzul aşındırmasıSirk, U vadi, asılı vadi, hörgüç kaya
Buzul biriktirmesiMoren, drumlin, sander düzlüğü
Örnek - 7
Akarsu vadilerinden farklı olarak tabanı geniş, yamaçları dik ve enine profili U harfine benzeyen vadi tipi hangisidir?

A) Çentik vadi
B) Boğaz vadi
C) Tekne vadi
D) Kanyon vadi
E) Asimetrik vadi
Buzullar vadinin tabanını ve yamaçlarını birlikte aşındırarak U profilli tekne vadileri oluşturur.

Cevap: C

Dalga ve Akıntıların Oluşturduğu Şekiller

Dalgalar dik kıyıların tabanını aşındırarak oyuk oluşturur; üstteki bölümün çökmesiyle kıyı geriler ve falez (yalıyar) meydana gelir. Falezin önünde aşınmayla gelişen az eğimli kayalık yüzeye abrazyon platformu denir. Kayalık kıyılarda dalga aşındırması deniz mağarası, doğal köprü ve deniz sütunu gibi şekiller de oluşturabilir.

Kıyı akıntıları, dalgaların kıyıya taşıdığı kum ve çakılları kıyı boyunca sürükler. Bir uçtan karaya bağlı uzanan birikim şeridi kıyı okudur. Okun bir koyun önünü kapatmasıyla kıyı kordonu, geride kalan sığ su alanıyla lagün (deniz kulağı) oluşur. Bir adanın birikim şeridiyle karaya bağlanmasına tombolo (saplı ada) denir. Kumsal da dalga ve akıntı biriktirmesinin yaygın sonucudur.

Dalga aşındırırFalez ve abrazyon platformu

Akıntı taşırKıyı boyunca kum ve çakıl

Birikim gelişirKıyı oku, lagün ve tombolo
Örnek - 8
Kıyı okunun bir koyun önünü kapatmasıyla geride kalan sığ su alanına ne ad verilir?

A) Falez
B) Lagün
C) Tombolo
D) Sirk
E) Polye
Kıyı kordonunun gerisinde denizden büyük ölçüde ayrılan sığ su alanı lagün, diğer adıyla deniz kulağıdır.

Cevap: B

Başlıca Kıyı Tiplerini Ayırt Etme

Kıyı tipleri; dağların uzanışı, vadilerin biçimi, buzulların etkisi, akarsu ağızları ve deniz seviyesindeki değişmelerle şekillenir. Kıta sahanlığı, kıyıdan başlayıp deniz tabanının eğiminin belirgin biçimde arttığı şelf kırığına kadar uzanan sığ ve az eğimli deniz tabanıdır. Dağların kıyıya paralel uzandığı boyuna kıyılarda kıyı çizgisi daha sade, kıta sahanlığı çoğunlukla dar ve falezler yaygındır. Dağların kıyıya dik uzandığı enine kıyılarda girinti-çıkıntı, koy ve körfez daha fazladır; kıta sahanlığı genellikle geniştir.

Deniz seviyesinin yükselmesiyle akarsu vadilerinin sular altında kalması ria kıyıyı oluşturur. Kıyıya paralel sırtlar arasındaki vadiler deniz altında kaldığında sırtlar uzun adalara, vadiler kanallara dönüşür; bu Dalmaçya tipi kıyıdır. Buzulun açtığı U biçimli derin vadinin deniz sularıyla dolması fiyort; alçak, kayalık ve buzul aşınımıyla parçalanmış alanın basılması skyer kıyısını oluşturur. Gelgitin belirgin olduğu akarsu ağızlarında deniz suyu ile tatlı suyun karıştığı huni biçimli geçide haliç (estuar) denir. Akarsu ağzının dalga ve kıyı akıntılarının oluşturduğu kıyı kordonuyla büyük ölçüde kapanması, geride korunaklı bir koy bırakarak limanlı kıyı oluşturur. Mercan kolonilerinin sıcak ve sığ denizlerde oluşturduğu resifli kıyılar da başlıca kıyı tiplerindendir.

1. RiaDeniz altında kalan akarsu vadileri
2. DalmaçyaParalel sırtlar arasında ada ve kanallar
3. FiyortDeniz altında kalan U biçimli buzul vadisi
4. SkyerSu altında kalmış alçak, kayalık buzul alanı
5. HaliçGelgit etkili, huni biçimli akarsu ağzı
6. LimanlıKıyı kordonu gerisinde korunaklı koy

Boyuna ve enine kıyı planları, kıta sahanlığı kesiti ve aynı ölçekte ria, Dalmaçya, fiyort, skyer, haliç ve limanlı kıyı planları

Üst sırada A boyuna kıyıyı, B enine kıyıyı, C kıta sahanlığının kesitini gösterir. Altı plan 1–6 sırasıyla ria, Dalmaçya, fiyort, skyer, haliç ve limanlı kıyıdır. Ölçek çubukları eşittir; çizimler şematiktir.

Örnek - 9
Buzul vadilerinin deniz seviyesinin yükselmesiyle sular altında kalması sonucunda hangi kıyı tipi oluşur?

A) Ria
B) Dalmaçya
C) Fiyort
D) Limanlı
E) Boyuna
Fiyort kıyılar, buzul aşındırmasıyla oluşmuş U biçimli vadilerin deniz altında kalmasıyla meydana gelir.

Cevap: C

Kütle Hareketleri

Heyelan ve Kaya Düşmesi

Toprak, kaya veya molozun yer çekiminin doğrudan etkisiyle yamaç aşağı hareket etmesine kütle hareketi denir. Heyelan, eğimli arazideki malzemenin bir kayma yüzeyi boyunca topluca yer değiştirmesidir. Eğimin fazla olması, tabakaların yamaç yönünde uzanması, killi ve suya doygun zemin, şiddetli yağış, kar erimesi, deprem ve yamacın tabanının oyulması heyelan olasılığını artırabilir.

Kaya düşmesi, dik ve çatlaklı yamaçlardan kopan kaya parçalarının düşmesi ya da yuvarlanmasıdır. Donma-çözülme, sıcaklık farkları, deprem ve yol açma çalışmaları çatlakları genişletebilir. Her iki olayda da temel hareket ettirici yer çekimidir; su çoğu zaman malzemenin ağırlığını artırarak veya sürtünme direncini azaltarak süreci kolaylaştırır.

HeyelanToprak ve kaya kütlesi kayma yüzeyi boyunca yer değiştirir
Kaya düşmesiDik yamaçtan kopan bloklar düşer veya yuvarlanır
Örnek - 10
Aşağıdakilerden hangisi heyelan oluşumunu kolaylaştıran koşullardan biri değildir?

A) Zeminin suya doygun hâle gelmesi
B) Yamaç eğiminin fazla olması
C) Yamacın tabanının akarsu tarafından oyulması
D) Kayaçların çatlaklı olması
E) Yamaç eğiminin azalması ve zeminin kararlı hâle gelmesi
Eğimin azalması ve zeminin kararlı hâle gelmesi yamaç aşağı hareketi güçleştirir. Diğer koşullar yamaç dengesini bozabilir.

Cevap: E

Dış Kuvvetleri Birlikte Okuma

Aynı alanda birden fazla dış kuvvet ardışık veya eş zamanlı çalışabilir. Akarsu bir yamacın tabanını oyarak kütle hareketini kolaylaştırabilir; rüzgârın taşıdığı malzeme akarsuya katılabilir; dalga ve akıntılar akarsuyun denize getirdiği alüvyonu kıyı boyunca yeniden dağıtabilir.

AkarsuYatak aşındırması çentik vadiyi; uygun ağız koşullarında alüvyon birikmesi delta ovasını oluşturabilir.
RüzgârKaya yüzeyini aşındırması mantar kaya; taşıdığı kumun birikmesi kumul oluşturabilir.
Kıyı akıntılarıKıyı boyunca biriken kum kıyı oku oluşturabilir; bir adayı karaya bağlayan birikim şeridi tombolo olur.
Önceki konu: İç Kuvvetler
Sonraki konu: Türkiye’nin Yer Şekilleri

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz