TYT 18. Yüzyılda Osmanlı Devleti ve Yenileşme Hareketleri konu anlatımı; Karlofça sonrasındaki siyasi gelişmeleri, Rusya ve Avusturya ile mücadeleleri, Lale Devri’ni ve askerî-teknik yenileşme girişimlerini neden-sonuç ilişkisiyle açıklar. Önceki konuda ele alınan 17. Yüzyılda Osmanlı Devleti ve Değişen Dünya Dengeleri, bu yüzyıldaki savunma ve yenileşme arayışlarının hangi şartlarda doğduğunu gösterir.
XVIII. yüzyılda Osmanlı Devleti bir yandan Karlofça ve İstanbul antlaşmalarıyla kaybettiği toprakları geri almaya çalışmış, diğer yandan Avrupa’nın askerî ve teknik üstünlüğünü daha yakından incelemeye başlamıştır. Yüzyılın başındaki telafi siyaseti, zamanla mevcut toprakları koruma ve kurumları yenileme çabasına dönüşmüştür. TYT sorularında siyasi antlaşmalar ile ıslahat hareketlerinin aynı değişim baskısına verilen iki farklı cevap olduğu unutulmamalıdır.
XVIII. YÜZYIL SİYASİ GELİŞMELERİ
Karlofça Sonrası Osmanlı Siyaseti
1699 Karlofça ve 1700 İstanbul antlaşmaları, Osmanlı Devleti’nin Avrupa’da geniş ölçekte toprak kaybettiği yeni bir dönemi başlattı. XVIII. yüzyılın ilk yarısında temel amaç, Avusturya ve Venedik’e bırakılan toprakları geri almak; Rusya’nın Karadeniz’e ve sıcak denizlere inmesini önlemekti. Batıdaki kayıpları telafi etmek için İran’daki karışıklıklardan yararlanma düşüncesi de siyaseti etkiledi.
Rusya; Kırım’ı ele geçirmek, Karadeniz’e hâkim olmak, Balkanlardaki Ortodokslar üzerinde nüfuz kurmak ve güneye inmek istiyordu. Avusturya ise Balkanlar ve Orta Avrupa’da genişlemeye çalışıyordu. Bu nedenle Osmanlı diplomasisinin merkezinde aynı anda savaş, ittifak, arabuluculuk ve denge arayışı yer aldı.
Prut Savaşı ve Kayıpları Geri Alma Umudu
1709 Poltava Savaşı’nda Rusya’ya yenilen İsveç Kralı Demirbaş Şarl, Osmanlı Devleti’ne sığındı. Onu izleyen Rus kuvvetlerinin Osmanlı topraklarına girmesi ve Rusya’nın Lehistan’ın iç işlerine karışması savaşa yol açtı. Baltacı Mehmet Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu Rus ordusunu Prut bataklığında kuşattı.
1711 Prut Antlaşması ile Azak Kalesi Osmanlı Devleti’ne geri verildi; Rusya’nın İstanbul’daki elçilik bulundurması sona erdi ve Demirbaş Şarl’ın ülkesine dönmesi kabul edildi. Azak’ın geri alınması, Karlofça ile kaybedilen diğer toprakların da kurtarılabileceği umudunu güçlendirdi.
→
→
Pasarofça Antlaşması ve Lale Devri
Osmanlı Devleti Venedik’ten Mora’yı geri aldı; ancak Venedik’in müttefiki Avusturya karşısında yenildi. 1718 Pasarofça Antlaşması ile Mora Osmanlılarda kalırken Belgrad ve çevresi Avusturya’ya bırakıldı. Antlaşma, Avrupa karşısındaki askerî üstünlük farkının daha açık biçimde kabul edilmesine ve mevcut toprakları korumaya yönelik bir siyasetin öne çıkmasına yol açtı.
Pasarofça’dan 1730 Patrona Halil İsyanı’na kadar süren dönem Lale Devri olarak adlandırılır. III. Ahmet ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa döneminde Avrupa ile savaş yerine diplomatik ve kültürel temaslara ağırlık verildi. Avrupa’nın kurumları, şehir hayatı ve teknik gelişmeleri elçiler aracılığıyla gözlemlendi.
→
→
Lale Devri Yenilikleri
Yirmisekiz Çelebi Mehmet Efendi Paris’e geçici elçi olarak gönderildi ve gözlemlerini Sefaretname adlı eserinde topladı. Onun oğlu Sait Mehmet Efendi ile İbrahim Müteferrika 1727’de Müslümanların kullandığı ilk Türk matbaasını kurdu; matbaada basılan ilk eser Vankulu Lügati oldu. Doğu ve Batı eserlerini Türkçeye çevirmek amacıyla bir tercüme heyeti oluşturuldu.
Tulumbacılar adıyla ilk düzenli itfaiye teşkilatı kuruldu; çiçek aşısı uygulandı; Yalova’da kâğıt fabrikası, İstanbul’da çini ve kumaş atölyeleri açıldı. Kütüphaneler kuruldu, sivil mimaride barok ve rokoko etkileri görüldü. Buna karşılık saray çevresindeki eğlence ve israfın tepki çekmesi, ekonomik sıkıntılarla birleşerek Patrona Halil İsyanı’nı hazırladı.
Belgrad Antlaşması ve Geçici Toparlanma
Rusya’nın Karadeniz’e inme, Kırım üzerinde hâkimiyet kurma ve Balkanlardaki Ortodoksları himaye etme siyaseti Osmanlı Devleti’yle yeni savaşlara yol açtı. Osmanlı Devleti 1736-1739 savaşlarında Rusya ve Avusturya’ya karşı iki cephede mücadele etmesine rağmen başarılı oldu. I. Mahmut dönemindeki askerî düzenlemeler ve Fransa’nın arabuluculuğu bu başarıda etkiliydi.
1739 Belgrad Antlaşmaları ile Avusturya, Pasarofça’da aldığı Belgrad dâhil bazı yerleri geri verdi. Rusya’nın Karadeniz’de savaş ve ticaret gemisi bulundurması yasaklandı; Karadeniz’in Osmanlı denizi olma niteliği son kez korundu. Belgrad, Osmanlı Devleti’nin XVIII. yüzyılda imzaladığı son kazançlı antlaşma kabul edilir. Arabuluculuğu nedeniyle Fransa’ya verilen kapitülasyonlar 1740’ta sürekli hâle getirildi.
Çeşme Baskını ve Küçük Kaynarca
1768’de başlayan Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Rus donanması Baltık Denizi’nden Akdeniz’e gelerek 1770’te Osmanlı donanmasını Çeşme’de yaktı. Karada ve denizde alınan yenilgiler sonucunda 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma, XVIII. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin imzaladığı en ağır şartlı antlaşmalardan biridir.
Kırım bağımsız oldu ve böylece halkı Türk ve Müslüman olan bir bölge ilk kez Osmanlı hâkimiyetinden çıktı. Kırım halkının dinî bakımdan Osmanlı halifesine bağlı kalması kabul edilerek halifelik siyasi bir araç olarak ilk kez belirgin biçimde kullanıldı. Rusya Osmanlı ülkesinde konsolosluk açma, ticaret yapma ve Ortodoksları koruma iddiasında bulunma imkânı kazandı; Osmanlı Devleti ilk kez savaş tazminatı ödedi.
| Küçük Kaynarca hükmü | Osmanlı açısından sonucu |
|---|---|
| Kırım bağımsız olacak | Osmanlı’nın Kırım üzerindeki siyasi hâkimiyeti sona erdi |
| Kırım dinen halifeye bağlı kalacak | Halifelik makamı siyasi bağ kurmak için kullanıldı |
| Rusya konsolosluk açabilecek | Rusya’nın Osmanlı ülkesindeki nüfuzu arttı |
| Rusya ticaret yapabilecek | Rusya ekonomik ayrıcalık elde etti |
| Savaş tazminatı ödenecek | Osmanlı Devleti ilk kez savaş tazminatı ödedi |
Kırım’ın Kaybı, Ziştovi ve Yaş
Rusya, bağımsız hâle gelen Kırım’ın iç işlerine müdahale ederek 1783’te bölgeyi ilhak etti. Osmanlı Devleti bu durumu kabullenmeyince Rusya ve Avusturya ile yeni bir savaş başladı. Avusturya, Fransız İhtilali’nin çok uluslu imparatorluklar üzerindeki etkisinden kaygılanarak savaştan çekildi ve 1791 Ziştovi Antlaşması imzalandı. Böylece Kanuni döneminden beri süren Osmanlı-Avusturya savaşları sona erdi.
Rusya ile 1792’de imzalanan Yaş Antlaşması sonucunda Osmanlı Devleti Kırım’ın Rusya’ya ait olduğunu kabul etti; Dinyester Nehri iki devlet arasında sınır oldu. Yaş Antlaşması, geleneksel tarih anlatımında Gerileme Dönemi’nin sonu ve Dağılma Dönemi’nin başlangıcı kabul edilir.
→
→
XVIII. YÜZYIL ISLAHATLARI
Islahatların Genel Özellikleri
XVII. yüzyıl ıslahatları klasik düzeni yeniden kurmayı amaçlarken XVIII. yüzyılda Avrupa’nın askerî ve teknik üstünlüğü daha açık biçimde kabul edildi. Islahatlar çoğunlukla ordu, donanma ve askerî eğitim alanlarında yoğunlaştı. Avrupa’dan uzman getirildi, teknik okullar açıldı ve yeni askerî birlikler kuruldu.
Bu girişimler genellikle padişah ve devlet adamlarına bağlı kaldı; toplumun geniş kesimlerine yayılmadı. Yeniçeriler ve çıkarları zarar gören çevreler yeniliklere karşı çıktı. Buna rağmen Avrupa’yı gözlemleme, bilgi aktarma ve kurum oluşturma düşüncesinin güçlenmesi, sonraki yüzyıldaki modernleşme hareketlerine zemin hazırladı.
I. Mahmut’tan I. Abdülhamit’e Askerî Yenilikler
I. Mahmut döneminde Müslüman olarak Humbaracı Ahmet Paşa adını alan Kont de Bonneval’den yararlanıldı. Humbaracı ve Topçu ocakları düzenlendi; ordunun mühendis ve subay ihtiyacı için Batı tarzındaki ilk askerî teknik okul olan Hendesehane açıldı. Bu uygulamalar, yabancı uzman ve teknik eğitim kullanımının kurumsallaşmaya başladığını gösterir.
III. Mustafa döneminde Baron de Tott Sürat Topçuları Ocağını kurdu. Donanmaya subay yetiştirmek amacıyla Mühendishane-i Bahrî-i Hümayun açıldı; Çeşme Baskını’ndan sonra donanma yeniden kuruldu. I. Abdülhamit döneminde Humbaracı, Lağımcı ve Sürat Topçuları ocakları geliştirildi; İstihkâm Okulu açıldı ve yeniçeri ulufelerindeki usulsüzlükler azaltılmaya çalışıldı.
III. Selim ve Nizam-ı Cedid
III. Selim, sorunların nedenlerini belirlemek için devlet adamlarından layiha adı verilen raporlar istedi. Avrupa’daki geçici elçilikleri sürekli hâle getirdi; ilk daimî elçilik Londra’da açıldı ve Yusuf Agâh Efendi ilk sürekli elçi olarak görevlendirildi. Böylece Avrupa siyaseti ve kurumları daha düzenli biçimde izlenmeye başladı.
Batı tarzında eğitim yapan Nizam-ı Cedid Ordusu kuruldu; giderlerini karşılamak için İrad-ı Cedid Hazinesi oluşturuldu. Kara subayı yetiştirmek amacıyla Mühendishane-i Berrî-i Hümayun, devlet matbaası olarak Matbaa-i Âmire açıldı. Nizam-ı Cedid birlikleri Akka’da Napolyon kuvvetlerine karşı başarı kazandı. Ancak yenilikler yeniçerilerin ve çıkar çevrelerinin tepkisini çekti; 1807 Kabakçı Mustafa İsyanı sonucunda III. Selim tahttan indirildi ve Nizam-ı Cedid dağıtıldı.
+
+
KONUNUN ÖZÜ
XVIII. yüzyılda Osmanlı Devleti önce Karlofça kayıplarını telafi etmeye çalıştı. Prut ile Azak geri alındı; Pasarofça sonrasında Lale Devri başladı ve Avrupa daha yakından gözlemlendi. Belgrad Antlaşması geçici bir toparlanmayı gösterirken Küçük Kaynarca, Kırım’ın bağımsızlığı ve Rus nüfuzunun büyümesi nedeniyle ağır bir dönüm noktası oldu. Rusya’nın Kırım’ı ilhakı 1792 Yaş Antlaşması ile kabul edildi. Yenileşme alanında geçici ve daimî elçilikler, matbaa, tercüme çalışmaları, askerî teknik okullar ve yabancı uzmanlar öne çıktı. III. Selim’in Nizam-ı Cedid programı, ordu, maliye, eğitim ve diplomasiyi birlikte ele alan ilk programlı yenileşme girişimlerinden biri oldu; ancak geleneksel güç odaklarının direnci nedeniyle kalıcılaşamadı.
Sonraki konu: 19. Yüzyılda Osmanlı Devleti ve Denge Stratejisi