TYT 17. yüzyılda Osmanlı Devleti ve Değişen Dünya Dengeleri konu anlatımı kapsamında yönetim ve veraset düzenindeki değişimler, tımar ve maliye sorunları, iç isyanlar, dış cephelerdeki mücadeleler, antlaşmalar ve ıslahat girişimleri neden-sonuç ilişkisiyle işlenecektir.
TYT Tarih konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
XVII. Yüzyıla Girerken Değişen Güç Dengeleri
Bu yüzyıl yalnızca “duraklama” sözüyle açıklanamaz; Osmanlı Devleti geniş bir coğrafyayı yönetmeyi sürdürmüş, uzun savaşlar yürütmüş ve önemli başarılar kazanmıştır. Avrupa’daki askerî dönüşüm, ticaret yollarındaki değişim, merkezî yönetim sorunları, nakit ihtiyacı ve iç isyanlar birbirini besleyerek eski düzeni zorlamıştır.
Osmanlı Devleti XVII. yüzyıla geniş toprakları ve güçlü merkezî geleneğiyle girdi. Ancak Avrupa’da ateşli silahların gelişmesi, sürekli orduların yaygınlaşması ve devlet gelirlerinin artması savaşların niteliğini değiştirdi. Uzayan cepheler daha fazla asker, mühimmat ve nakit gerektiriyordu. Coğrafi Keşiflerle dünya ticaretinin Atlas Okyanusu’na yönelmesi ve Avrupa’ya değerli maden girişi de Osmanlı ekonomisini etkiledi.
Bu ortamda Avusturya, Safevi İran, Venedik ve Lehistan ile mücadeleler sürerken merkezde yönetim ve maliye sorunları büyüdü. Dolayısıyla dış savaşlar ile iç dönüşüm birbirinden ayrı değildir: uzun savaşların maliyeti vergi baskısını artırmış, mali sıkıntılar askerî düzeni ve taşra güvenliğini zorlamıştır.
+
=
XVII. yüzyılda uzayan seferlerin merkezi hazine üzerindeki nakit baskısını artırmasını en iyi açıklayan gelişme hangisidir?
Yönetim ve Veraset Düzeninde Değişim
Önceki dönemlerde şehzadelerin sancaklarda yönetim tecrübesi kazanması beklenirdi. XVII. yüzyılda şehzadelerin sancaklara gönderilmesi uygulaması büyük ölçüde sona erdi ve sarayda gözetim altında tutuldukları kafes usulü yaygınlaştı. Bu değişiklik taht mücadelelerini ve şehzade ölümlerini azaltmayı amaçlasa da bazı padişahların yöneticilik deneyimi kazanmadan tahta çıkmasına yol açtı.
I. Ahmet döneminden itibaren hanedanın en yaşlı ve yönetmeye uygun erkeğinin tahta geçmesini esas alan ekber ve erşed sistemi benimsendi. Böylece hükümdarlığın babadan oğula geçmesi zorunluluğu zayıfladı. Saray görevlileri, valide sultanlar ve yüksek devlet adamları zaman zaman karar süreçlerinde daha görünür hâle geldi; sık sadrazam değişiklikleri yönetimde sürekliliği zorlaştırdı.
Ekber ve erşed anlayışını önceki veraset uygulamalarından ayıran ölçüt hangisidir?
Tımar, Maliye ve Ekonomide Dönüşüm
Tımar sistemi, vergi gelirlerinin sipahilere bırakılması karşılığında asker yetiştirilmesine dayanıyordu. Uzun savaşlarda ateşli silah kullanan ücretli askerlere duyulan ihtiyacın artması, devletin doğrudan nakit gelir aramasına yol açtı. Bu nedenle bazı dirlik gelirleri iltizam yoluyla mültezimlere verildi. İltizamda bu gelirleri toplama hakkı belirli süre için mültezime verilir. XVII. yüzyılın sonunda yaygınlaşan malikânede ise bir devlet gelir biriminin (mukataanın) vergilerini toplama hakkı, kayd-ı hayat şartıyla, yani hak sahibinin yaşamı boyunca tahsis edilir. Her iki yöntemde devredilen hak vergi gelirini toplamaktır; toprağın mülkiyeti devredilmez.
Amerika’dan Avrupa’ya taşınan değerli madenlerin oluşturduğu fiyat artışları Osmanlı piyasalarını da etkiledi. Akçenin değer kaybetmesi, maaşların satın alma gücünün düşmesi ve vergilerin artması toplumdaki hoşnutsuzluğu büyüttü. Taşrada üreticinin toprağını bırakması hem vergi gelirlerini hem de tarımsal üretimi azalttı.
→
→
İltizam yönteminin merkezî hazineye kısa vadede sağladığı mali kolaylık hangisidir?
Askerî Yapıdaki Değişim ve İstanbul İsyanları
Avrupa ordularında ateşli silahların ve disiplinli piyadenin önem kazanması Osmanlı ordusunda da tüfekli asker sayısını artırma ihtiyacı doğurdu. Buna karşılık tımarlı sipahilerin askerî ağırlığı azaldı. Yeniçeri Ocağına usulsüz alımlar yapılması, askerlerin ticaretle uğraşması ve maaşların değer kaybeden akçeyle ödenmesi ocak disiplinini sarstı.
Başkentte çıkan İstanbul isyanları çoğunlukla yeniçeriler ve kapıkulu askerleri tarafından gerçekleştirildi. Maaşların gecikmesi, ulufe değerinin düşmesi ve devlet adamları arasındaki mücadeleler isyanları besledi. II. Osman’ın öldürülmesi ve IV. Mehmet dönemindeki Çınar Vakası (Vaka-i Vakvakiye), askerî grupların merkez siyaseti üzerindeki etkisini gösteren önemli örneklerdir.
Bir tarihçi iki gelişmeyi karşılaştırıyor:
I. Başkentte kapıkulu askerlerinin ulufe ve merkez siyasetiyle ilgili talepleri çevresinde ayaklanmalar çıkması.
II. Anadolu’da vergi ve güvenlik baskısıyla köylülerin yer değiştirmesine yol açan taşra ayaklanmaları.
Bu iki örnekte görülen etki alanlarını doğru eşleştiren değerlendirme hangisidir?
Celali, Eyalet ve Suhte İsyanları
Anadolu’daki Celali isyanları; artan vergi yükü, tımar düzeninin bozulması, işsiz kalan sekban ve sarıcalar, nüfus artışı, uzun savaşlar ve taşra yöneticilerinin baskısı gibi nedenlerle büyüdü. Canbolatoğlu ve Kalenderoğlu gibi isyancılar geniş bölgelerde etkili oldu. Köylülerin güvenli yerlere kaçmasıyla yaşanan büyük nüfus hareketine Büyük Kaçgun denir.
Eyalet isyanları, Abaza Mehmet Paşa ve Vardar Ali Paşa gibi taşra yöneticilerinin merkezî otoriteye karşı hareketleriyle ortaya çıktı. Suhte isyanları ise medrese öğrencilerinin eğitim düzenindeki bozulma ve işsizlik nedeniyle çıkardığı hareketlerdi. Bu isyanlar devlet düzenini değiştirmeye yönelik toplumsal devrimler değil; daha çok yönetim, güvenlik ve geçim sorunlarının sonucuydu.
| İsyan türü | Başlıca çevre | Belirgin neden / özellik |
|---|---|---|
| İstanbul isyanları | Kapıkulu askerleri | Ulufe, ayarı düşük akçe ve merkez siyaseti |
| Celali isyanları | Anadolu’daki askerî ve toplumsal gruplar | Vergi baskısı, güvenlik sorunu ve tımar düzenindeki bozulma |
| Eyalet isyanları | Taşra yöneticileri | Merkezî otoriteye karşı yerel güç mücadelesi |
| Suhte isyanları | Medrese öğrencileri | Eğitim düzenindeki bozulma ve işsizlik |
Büyük Kaçgun’un Anadolu’daki tarımsal üretime doğrudan etkisi hangisidir?
XVII. Yüzyıl Siyasi Mücadeleleri
Osmanlı-İran İlişkileri ve Kasr-ı Şirin
Osmanlı-Safevi mücadelesinde Doğu Anadolu, Kafkasya ve Irak üzerinde hâkimiyet kurma isteği belirleyiciydi. 1590 Ferhat Paşa Antlaşması ile Osmanlı Devleti doğuda en geniş sınırlarına ulaştı. Ancak savaşlar yeniden başladı; 1612 Nasuh Paşa ve 1618 Serav antlaşmaları kalıcı bir çözüm sağlayamadı.
IV. Murat’ın Revan ve Bağdat seferlerinden sonra imzalanan 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması, Bağdat’ı Osmanlı Devleti’ne bıraktı ve bugünkü Türkiye-İran sınırının büyük ölçüde temelini oluşturdu. Antlaşma, iki devlet arasındaki uzun mücadelede görece kalıcı bir denge sağladı.
→
→
1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması’nın Osmanlı-Safevi ilişkileri açısından kalıcı önemi hangisidir?
Avusturya Cephesi ve Zitvatorok
1593’te başlayan Osmanlı-Avusturya savaşlarında 1596 Haçova Meydan Muharebesi Osmanlı zaferiyle sonuçlandı. Ancak savaşın uzun sürmesi iki tarafı da yıprattı. 1606’da imzalanan Zitvatorok Antlaşması ile Avusturya hükümdarı Osmanlı padişahına denk kabul edildi; Avusturya’nın ödediği yıllık vergi kaldırılarak bir defalık savaş tazminatına dönüştürüldü.
Zitvatorok, Osmanlı Devleti’nin Avusturya karşısındaki diplomatik üstünlüğünün zayıfladığını gösterir. Yüzyılın ilerleyen döneminde Köprülü Fazıl Ahmet Paşa’nın seferleri sonucunda 1664 Vasvar Antlaşması imzalandı. Bu başarılar Osmanlı askerî gücünün tamamen sona ermediğini, fakat mücadelenin giderek daha dengeli hâle geldiğini gösterir.
Zitvatorok Antlaşması’nda Avusturya hükümdarının Osmanlı padişahına denk sayılması, Osmanlı diplomasisinde hangi değişimi gösterir?
Venedik, Girit ve Lehistan Cepheleri
Doğu Akdeniz ticareti ve deniz güvenliği bakımından stratejik olan Girit, Venedik’in elindeydi. 1645’te başlayan kuşatma yaklaşık yirmi dört yıl sürdü; Kandiye’nin 1669’da alınmasıyla adanın büyük bölümü Osmanlı hâkimiyetine girdi. Kuşatmanın uzunluğu, denizden desteklenen güçlü kalelerin ve değişen savaş teknolojisinin fetih maliyetini artırdığını gösterir.
Lehistan ile mücadelede Köprülü Fazıl Ahmet Paşa döneminde Kamaniçe alındı ve 1672 Bucaş Antlaşması imzalandı. Podolya Osmanlı Devleti’ne bırakıldı; Osmanlı Devleti Batı’da en geniş sınırlarına ulaştı. Ancak Lehistan antlaşmanın bazı hükümlerini kabul etmeyince savaş yeniden başladı ve sonraki düzenlemelerde Osmanlı lehine olan koşulların bir bölümü değişti.
Bucaş Antlaşması’yla Podolya’nın Osmanlı egemenliğine geçmesi, XVII. yüzyıl Osmanlı sınırları için hangi sonucu destekler?
II. Viyana Kuşatması ve Karlofça
Merzifonlu Kara Mustafa Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu 1683’te Viyana’yı ikinci kez kuşattı. Kuşatma başarısız oldu; ardından papa öncülüğünde Avusturya, Lehistan, Venedik ve daha sonra Rusya’nın katıldığı Kutsal İttifak kuruldu. Osmanlı Devleti farklı cephelerde on altı yıl süren ağır savaşlarla karşılaştı.
Savaşların sonunda Avusturya, Lehistan ve Venedik ile 1699 Karlofça Antlaşması imzalandı. Macaristan ve Erdel’in büyük bölümü Avusturya’ya, Podolya Lehistan’a, Mora ve Dalmaçya kıyılarındaki bazı yerler Venedik’e bırakıldı. Karlofça, Osmanlı Devleti’nin Avrupa’da ilk kez geniş ölçekte toprak kaybettiği ve savunma ağırlıklı bir siyasete yöneldiği dönüm noktasıdır. Rusya ile 1700 İstanbul Antlaşması yapılarak Azak Kalesi Rusya’ya bırakıldı.
→
→
Karlofça Antlaşması’yla yaşanan geniş toprak kayıpları Osmanlı dış politikasında hangi yönelimi güçlendirmiştir?
XVII. Yüzyıl Islahatları
XVII. yüzyıl ıslahatları, devlet düzenindeki bozulmayı durdurmak ve eski işleyişi yeniden kurmak amacıyla yapıldı. II. Osman, Yeniçeri Ocağını düzenlemek ve merkezî otoriteyi güçlendirmek istedi; ancak yeniçeriler tarafından öldürüldü. IV. Murat sert disiplin önlemleriyle İstanbul’da güvenliği sağladı, devlet görevlilerini denetledi ve Revan-Bağdat seferleriyle merkezî otoriteyi güçlendirdi.
Tarhuncu Ahmet Paşa maliyeyi düzeltmek amacıyla gelir-gider dengesini gösteren bütçe hazırladı ve saray harcamalarını kısmaya çalıştı. Köprülü Mehmet Paşa görevi kabul ederken yetkilerine karışılmamasını şart koştu; Köprülüler döneminde devlet otoritesi geçici olarak güçlendi. Koçi Bey Risalesi ise yönetim, tımar ve askerî düzende görülen sorunları nedenleriyle açıklayıp padişaha çözüm önerileri sundu.
Osman II, IV. Murat, Tarhuncu Ahmed Paşa ve Köprülüler dönemindeki ıslahat girişimlerinin ortak yönelimi hangisidir?
Sonraki konu: 18. Yüzyılda Osmanlı Devleti ve Yenileşme Hareketleri
