TYT 18-19. YÜZYIL FELSEFESİ: AYDINLANMA VE TEMEL PROBLEMLER

TYT 18-19. yüzyıl felsefesi, Aydınlanma’nın akıl ve özgürlük idealinden 19. yüzyılın tarih, toplum, bilim ve değer tartışmalarına uzanan dönüşümü inceler. Önceki 15-17. Yüzyıl Felsefesi konusunda modern bilimin ve yöntem arayışının doğuşunu ele almıştık. Bu yazıda Aydınlanma’yı hazırlayan koşulları, dönemin temel filozoflarını, 19. yüzyılın başlıca akımlarını ve TYT’de ayırt edilmesi gereken temel problemleri karşılaştıracağız.

AYDINLANMA FELSEFESİNİN ORTAMI VE TEMEL İDEALLERİ

Aydınlanmayı Hazırlayan Koşullar

Aydınlanma, 18. yüzyıl Avrupa’sında ortaya çıkan tek nedenli bir hareket değildir. Rönesans ve Reform’un otoriteyi sorgulayan mirası, coğrafi keşiflerle genişleyen dünya bilgisi ve matbaanın düşünceleri yaygınlaştırması yeni bir kültür ortamı oluşturmuştur. 17. yüzyıldaki bilimsel devrim ile rasyonalizm ve empirizmin yöntem tartışmaları da insan aklının doğayı açıklayabileceği inancını güçlendirmiştir. Ticaretin gelişmesi, kentli sınıfların güçlenmesi ve mutlak yönetimlere yöneltilen eleştiriler siyasal düşünceyi değiştirmiştir. Bilginin ulusal dillerde üretilmesi, salonlar, kahvehaneler, gazeteler ve ansiklopediler aracılığıyla daha geniş çevrelerde tartışılması kamusal düşünce alanını büyütmüştür. Böylece insan, gelenek ve otoriteye yalnızca uymak yerine kendi aklıyla değerlendirme yapmaya yönelmiştir.

Akıl, Eleştiri, Özgürlük ve İlerleme

Aydınlanma düşünürleri insanın başkasının rehberliğine bağımlı kalmadan kendi aklını kullanmasını ister. Kant’ın “Aklını kullanma cesaretini göster!” çağrısı bu tutumu özetler. Akıl; gelenekleri, siyasal kurumları, dinî kabulleri ve toplumsal eşitsizlikleri eleştirecek ortak ölçüt olarak görülür. Bu nedenle Aydınlanma, eleştirel ve sorgulayıcıdır. Bilimsel bilginin artmasıyla doğanın denetlenebileceği, eğitim yoluyla insanın geliştirilebileceği ve toplumun daha adil hâle getirilebileceği düşünülür. Özgürlük, eşitlik, insan hakları, hoşgörü, laiklik ve toplumsal ilerleme öne çıkan değerlerdir. Ansiklopedistler bilgiyi düzenleyip yayarak insanların bilgisizlik ve önyargılardan kurtulmasına katkı sağlamayı amaçlamıştır.

Doğal Haklar, Kuvvetler Ayrılığı ve Toplum Sözleşmesi

Aydınlanma’nın siyaset felsefesinde yönetimin kaynağı ve bireyin hakları yeniden tartışılır. Locke, insanın yaşam, özgürlük ve mülkiyet gibi doğal haklara sahip olduğunu; devletin bu hakları korumak için kurulduğunu savunur. Yönetim görevini yerine getirmezse halkın onu değiştirme hakkı vardır. Montesquieu, devlet gücünün tek elde toplanmasının baskıya yol açacağını düşünür. Yasama, yürütme ve yargının ayrılması, gücün gücü denetlemesini sağlar. Rousseau ise insanların doğal durumda özgür ve eşit olduğunu, meşru siyasal düzenin toplum sözleşmesi ve genel irade üzerine kurulması gerektiğini ileri sürer. Voltaire düşünce, inanç ve ifade özgürlüğü ile hoşgörüyü savunur.

18. YÜZYILDA BİLGİ VE AHLAK PROBLEMLERİ

Locke: Boş Levha ve Deneycilik

Locke’a göre insan zihni doğuştan hazır bilgiler taşımaz; başlangıçta boş levhaya, yani tabula rasaya benzer. Bütün fikirlerin kaynağı deneydir. Dış deney, duyu organları aracılığıyla dış dünyadaki nesneleri; iç deney ise zihnin düşünme, isteme, kuşkulanma gibi kendi işlemlerini gözlemlemesini ifade eder. Zihin deneyden gelen basit fikirleri birleştirerek karmaşık fikirler oluşturur. Bu görüş, doğuştan fikirleri savunan rasyonalizme karşı empirizmin temel tezidir. Locke’un bilgi anlayışı ile siyaset görüşü aynı Aydınlanmacı hedefte birleşir: Birey hem bilgisini deneyle kurabilmeli hem de yaşamını doğal hakları güvence altında özgürce sürdürebilmelidir.

Berkeley ve Hume: Algı, İzlenim ve Nedensellik

Berkeley, maddi tözün zihinden bağımsız varlığını reddeder. Bildiğimiz şeyler duyularımıza verilen idelerdir; bu nedenle “var olmak algılanmış olmaktır” görüşünü savunur. Bir nesnenin biz onu algılamadığımız sırada da varlığını sürdürmesi, Berkeley’e göre her şeyi sürekli algılayan Tanrı ile açıklanır. Hume, zihnin canlı ve doğrudan yaşantılarına izlenim, bunların daha soluk kopyalarına fikir adını verir. Nedensellikte gözlemlediğimiz şey, bir olayın diğerini zorunlu olarak üretmesi değil olayların sürekli art arda gelmesidir. Zihin bu tekrardan hareketle bir alışkanlık geliştirir ve gelecekte de aynı sonucun gerçekleşeceğine inanır. Böylece nedensellik zorunlu, akılsal bir bağ değil deneyden doğan beklentidir.

Kant: Kritisizm, Bilginin Sınırı ve Ödev Ahlakı

Kant, rasyonalizm ile empirizmin güçlü yönlerini birleştirmeye çalışır. Bilginin hammaddesi deneyden gelir; fakat zihin bu verileri zaman, mekân ve kategoriler aracılığıyla düzenler. “Kavramsız görüler kör, görüsüz kavramlar boştur.” sözü, deney içeriği ile zihnin düzenleyici yapısının birlikte gerekli olduğunu anlatır. İnsan yalnızca deneyde görünen fenomenleri bilebilir. Şeylerin zihinden bağımsız hâli olan numen ise teorik bilginin sınırı dışındadır. Kant’ın bu yaklaşımı, aklın imkânlarını ve sınırlarını eleştirel biçimde araştırdığı için kritisizm olarak adlandırılır. Ahlakta eylemin değeri sonucundan veya sağladığı hazdan değil, ödevden kaynaklanır. Kategorik buyruk, kişinin yalnız kendisi için ayrıcalık istemeden, davranış ilkesinin herkes için geçerli bir yasa olmasını isteyebileceği biçimde eylemesini gerektirir. İnsan hiçbir zaman yalnızca araç olarak değil, kendi başına amaç olarak görülmelidir.

19. YÜZYILDA TARİH, TOPLUM, BİLİM VE DEĞER

19. Yüzyıl Felsefesinin Temel Özellikleri

19. yüzyıl; Fransız İhtilali, Sanayi Devrimi, kentleşme ve yeni toplumsal sınıfların doğuşuyla büyük dönüşümlere sahne olmuştur. Bilimin başarısı, doğa yanında insan ve toplumun da bilimsel biçimde incelenebileceği düşüncesini güçlendirmiş; psikoloji ve sosyoloji bağımsız disiplinler hâline gelmeye başlamıştır. Tarih, kapanıp tekrarlanan bir döngüden çok gelişen ve değişen bir süreç olarak görülür. Filozoflar insanın yalnız bilen bir özne olmasını değil, tarihsel ve toplumsal koşullar içinde yaşayan bir varlık olmasını da araştırır. İdealizm gerçekliği düşünce ve tin üzerinden açıklarken pozitivizm gözlenebilir olgulara ve bilimsel yasalara dayanır. Romantizm ise Aydınlanma’nın yalnız akıl ve ilerlemeye yaptığı vurguyu duygu, hayal gücü, doğa ve bireysel özgünlük lehine eleştirir.

Hegel ve Marx: Diyalektik, Tarih ve Toplum

Hegel, gerçekliği durağan değil karşıtlıklar yoluyla gelişen bütünsel bir süreç olarak görür. Diyalektikte bir belirlenim kendi karşıtını doğurur; çatışan yönler daha yüksek bir birlik içinde aşılır. Bu süreç yalnız düşüncede değil doğa, toplum ve tarihte de işler. Hegel’e göre tarihin gelişimi, tinin kendi bilincine ve özgürlüğüne ulaşma sürecidir; bu nedenle yaklaşımı idealisttir. Marx, Hegel’in diyalektik hareket fikrini korur ancak değişimin temelini tinde değil maddi yaşam koşullarında bulur. Üretim biçimi, ekonomik ilişkiler ve sınıf çatışmaları toplumsal dönüşümü belirler. İnsanların bilinci yaşam koşullarını tek başına kurmaz; toplumsal yaşam biçimleri de bilinci biçimlendirir. Bu yaklaşım diyalektik materyalizm ve tarih anlayışı bakımından tarihsel materyalizm olarak adlandırılır.

Comte: Pozitivizm ve Üç Hâl Yasası

Auguste Comte, geçerli bilginin gözlenebilir olgulara ve bu olgular arasındaki yasal ilişkilere dayanması gerektiğini savunur. Pozitivizm, olayların görünmeyen “özünü” veya ilk nedenini aramak yerine nasıl gerçekleştiğini betimlemeye, düzenlilikleri bulmaya ve öngörüde bulunmaya yönelir. Comte’un “Bilmek, önceden görebilmek içindir.” sözü bu amacı anlatır. Comte’a göre insan düşüncesi ve toplumlar üç hâlden geçer. Teolojik hâlde olaylar doğaüstü güçlerle, metafizik hâlde soyut öz ve kuvvetlerle açıklanır. Pozitif hâlde ise gözlem ve deneyle olgular arasındaki yasalar araştırılır. Comte, toplumun da bilimsel yöntemle incelenebileceğini savunarak sosyolojinin kurucularından biri olmuştur.

Nietzsche ve Mill: Değerlerin Eleştirisi ve Faydacılık

Nietzsche, hazır ve değişmez kabul edilen değerlerin kökenini sorgular. Ona göre geleneksel ahlak, yaşamı güçlendirmek yerine insanın yaratıcı gücünü baskılayabilir. “Tanrı öldü” sözü biyolojik bir ölüm iddiası değil, modern dünyada geleneksel mutlak değerlerin bağlayıcılığını yitirmesini anlatır. İnsan, değerleri yalnızca miras almak yerine onları yeniden değerlendirmeli; güç istenciyle kendini aşarak kendi yaşamına yön vermelidir. John Stuart Mill, ahlakta faydacılığı savunur. Doğru eylem, yalnız eylemi yapan kişinin değil, eylemden etkilenen herkesin mutluluğunu mümkün olduğunca artırmalıdır. Mill hazlar arasında nitelik farkı bulunduğunu; düşünsel ve ahlaki hazların yalnız bedensel hazlardan daha değerli olabileceğini belirtir. Bireysel özgürlüğü savunur ancak kişinin özgürlüğünün başkasına zarar verdiği yerde sınırlandırılabileceğini kabul eder.