TYT 15-17. yüzyıl felsefesi konu anlatımı kapsamında Rönesans ve Yeni Çağ düşüncesinin toplumsal koşulları, hümanizm, bilimsel yöntem, akılcılık ve deneycilik ayrımı ile dönemin başlıca filozofları işlenecektir.
TYT felsefe konularının tamamına TYT Felsefe Konu Anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
Rönesans’ı ve Yeni Çağ Felsefesini Hazırlayan Ortam
Rönesans: Yeniden Doğuş ve Geçiş Dönemi
Rönesans, kelime anlamıyla “yeniden doğuş”tur. Yaklaşık 15. ve 16. yüzyıllarda Avrupa’da Antik Yunan ve Roma kültürüne duyulan ilginin canlanmasıyla başlayan bu dönem; sanat, bilim, din, siyaset ve felsefede yeni arayışlara yol açmıştır. İnsan, doğa ve dünya yaşamı yeniden araştırmanın merkezine yerleşmiştir.
Rönesans düşüncesi Orta Çağ’dan bir anda ve bütünüyle kopmamıştır. Eski kurumlar ile yeni düşünme biçimleri bir süre birlikte var olmuş; otoriteye bağlı bilgi anlayışı eleştirilirken aklın, gözlemin ve bireysel araştırmanın değeri artmıştır. Bu nedenle Rönesans, Orta Çağ ile modern düşünce arasında bir geçiş dönemi olarak değerlendirilir.
→
→
Rönesans ve Yeni Çağ Düşüncesini Biçimlendiren Gelişmeler
Rönesans’ın ortaya çıkışı tek bir nedene bağlanamaz. Kentlerin ve ticaretin gelişmesiyle güçlenen yeni toplumsal kesimler, feodal düzenin çözülmesi ve ulusal devletlerin kurulması düşünsel ortamı değiştirmiştir. Eğitim üzerindeki dinî tekelin zayıflaması, sanatçı ve düşünürlerin farklı çevrelerden destek bulmasını kolaylaştırmıştır.
Matbaanın yaygınlaşması kitapların daha hızlı çoğaltılmasını ve bilginin geniş kesimlere ulaşmasını sağlamıştır. Coğrafi keşifler Avrupa insanının dünya tasarımını genişletmiş; pusula, barut ve denizcilik alanındaki gelişmeler geleneksel otoritelerin sorgulanmasını hızlandırmıştır. Reform hareketleri de dinî otoritenin tek merkezli yapısını sarsmış, bireyin inanç metinleriyle doğrudan ilişki kurma düşüncesini güçlendirmiştir. Rönesans İtalya’da 15. yüzyılda belirginleşirken Reform hareketleri 16. yüzyılın başında başlamıştır; bu nedenle Reform, Rönesans’ın çıkış nedeni değil, daha geniş Yeni Çağ dönüşümünü etkileyen sonraki bir gelişmedir.
Hümanizm, Birey ve Modern Düşüncenin Doğuşu
Hümanizm, insanı, insanın değerini ve yeteneklerini araştırmanın merkezine alan düşünsel yönelimdir. Hümanistler Antik eserleri özgün dillerinden okumaya, insanın dünyadaki yaşamını ve yaratıcı gücünü anlamaya önem vermiştir. Böylece insan yalnız öte dünya için yaşayan edilgin bir varlık olarak değil, kendi hayatını biçimlendirebilen etkin bir özne olarak görülmeye başlanmıştır.
Bu dönüşüm, bireyselliğin ve özgür düşüncenin güçlenmesine katkı sağlamıştır. Latince yanında ulusal dillerde eser verilmesi, düşüncenin daha geniş çevrelere ulaşmasına yardım etmiştir. Farklı felsefi sistemlerin yan yana gelişmesi ise tek bir otoritenin bütün düşünceyi belirlediği anlayıştan çoğulcu bir ortama geçişi hızlandırmıştır.
Bilimsel Dönüşüm ve Yöntem Arayışı
Kopernik, Kepler, Galileo ve Newton
Yeni Çağ’ın bilimsel dönüşümü, evrenin otoriteye dayanılarak değil gözlem, matematik ve deneyle açıklanması gerektiği düşüncesini güçlendirmiştir. Kopernik, Dünya’yı evrenin değişmez merkezi sayan anlayışa karşı Güneş merkezli modeli savunmuştur. Kepler, gezegenlerin Güneş çevresinde çember değil elips yörüngelerde hareket ettiğini matematiksel yasalarla göstermiştir.
Galileo, teleskop gözlemleri ve hareket çalışmalarıyla gökyüzü ile yeryüzünün aynı doğa yasalarıyla araştırılabileceğini ortaya koymuştur. Deneysel gözlem ile matematiksel açıklamayı birleştirmiştir. Newton ise hareket yasaları ve evrensel çekim ilkesiyle gök ve yer olaylarını tek bir matematiksel sistem içinde açıklamıştır. Böylece doğa, amaçlara göre değil ölçülebilir neden ve yasalarla anlaşılmaya başlanmıştır.
→
→
→
Francis Bacon: Deney, Tümevarım ve Zihnin Putları
Francis Bacon’a göre bilgi, doğaya egemen olmayı ve insan yaşamını iyileştirmeyi sağlayan bir güçtür. Bilim, otoritelerin sözlerini tekrar etmek yerine düzenli gözlem ve deneye dayanmalıdır. Araştırmacı tek tek olaylardan hareket ederek genel sonuçlara ulaşmalı; yani tümevarım yöntemini kullanmalıdır.
Bacon, insan zihnini yanıltan önyargılara “putlar” adını verir. Soyun putları insan türünün ortak yanılgılarıdır; mağara putları kişinin yetişme biçiminden ve bireysel eğilimlerinden doğar. Çarşı-pazar putları dilin yanlış ve belirsiz kullanımından, tiyatro putları ise sorgulanmadan benimsenen düşünce sistemlerinden kaynaklanır. Bilimsel araştırma, bu zihinsel engelleri fark edip denetlemelidir.
Descartes: Metodik Şüphe, Cogito ve Rasyonalizm
Descartes, kesin bilgiye ulaşmak için kuşku duyulabilecek her şeyi geçici olarak sorgulayan metodik şüpheyi kullanır. Duyular bazen yanıltabilir, düş ile gerçek karışabilir ve alışılmış kabuller yanlış olabilir. Ancak şüphe eden bir varlığın düşünüyor olduğu inkâr edilemez. Bu nedenle “Düşünüyorum, öyleyse varım” anlamındaki cogito, kesin bilginin ilk dayanağıdır.
Descartes açık ve seçik biçimde kavranan bilgileri doğru kabul eder. Zihindeki doğuştan ilkelerden hareket ederek sonuçlara ilerlediği için rasyonalizmin önemli temsilcisidir ve tümdengelim yöntemini kullanır. Varlık anlayışında düşünen töz olan ruh ile yer kaplayan töz olan bedeni birbirinden ayırır; bu görüş düalizm olarak adlandırılır.
→
→
→
Empirizm-Rasyonalizm Ayrımı ve 17. Yüzyıl Bilgi Problemi
17. yüzyıl felsefesinin temel sorularından biri, güvenilir bilginin hangi kaynaktan geldiğidir. Rasyonalizm, zorunlu ve kesin bilginin temelini akılda bulur; doğuştan fikirleri ve tümdengelimi öne çıkarır. Descartes, Spinoza ve Leibniz bu çizginin başlıca temsilcileridir.
Empirizm ise bilginin deney ve gözlemden doğduğunu savunur. Bacon’ın tümevarımcı bilim anlayışı bu yaklaşımın gelişmesinde etkili olmuş, Hobbes da duyumdan bağımsız bir bilginin bulunmadığını ileri sürmüştür. Her iki yaklaşım da güvenilir yöntem arar; ayrıldıkları nokta, bilginin başlangıcını ve kesinlik ölçütünü akılda mı yoksa deneyde mi gördükleridir.
Devlet, Hukuk ve Varlık Anlayışları
Machiavelli, Grotius ve Yeni Devlet-Hukuk Düşüncesi
Machiavelli, siyaseti dinî ve ahlaki ideal öğütlerden bağımsız, kendi gerçek koşulları içinde incelemeye çalışmıştır. Ona göre bir yöneticinin temel görevi devletin birliğini, gücünü ve sürekliliğini korumaktır. Bu yaklaşım, siyasal olayları “nasıl olması gerektiğine” göre değil “gerçekte nasıl işlediğine” göre açıklama çabasıdır.
Grotius ise doğal hukuk düşüncesini sistemleştirmiştir. İnsan aklıyla kavranabilen ve toplumların üzerinde geçerli olan hukuk ilkeleri bulunduğunu savunur. Devletler arasındaki ilişkilerin de kurallara bağlanabileceği düşüncesiyle uluslararası hukukun öncülerinden kabul edilir. Böylece siyaset ve hukuk, yalnız dinî otoriteye değil insan doğası ve akla dayalı ilkelerle açıklanmaya başlanmıştır.
Thomas More, Ütopya ve İdeal Toplum
Thomas More, Ütopya adlı eserinde yaşadığı toplumdaki eşitsizlikleri, yoksulluğu ve adaletsizliği eleştiren hayali bir ada düzeni tasarlar. Bu toplumda özel mülkiyet yoktur; üretim ortak yarar için düzenlenir, mallar ortak depolardan dağıtılır ve toplum üyeleri ihtiyaçlarını bu depolardan karşılar. Çalışma ve eğitim imkânları toplum üyeleri arasında dengeli biçimde paylaşılır.
Ütopya, gerçekleşmesi zor bir hayal kurmaktan ibaret değildir. Var olan toplumsal düzeni dışarıdan görmeye ve onun sorunlarını sorgulamaya yarayan felsefi bir araçtır. Tasarlanan ideal toplum, dönemin gerçek kurumlarıyla karşılaştırıldığında eleştirinin hedefi daha görünür hâle gelir.
→
→
Hobbes, Spinoza ve Leibniz
Hobbes’a göre evrende cisim ve hareket dışında bağımsız bir gerçeklik yoktur; bu nedenle varlık anlayışı materyalisttir. Bilginin başlangıcında duyum bulunur. Doğa durumunda insanlar benzer istekler peşinde koştuğu için güvensizlik ve çatışma ortaya çıkar. İnsanlar güvenlik sağlamak amacıyla haklarının önemli bir bölümünü bir sözleşmeyle egemene devreder; güçlü devlet düzeni böyle doğar.
Spinoza, Tanrı ve doğayı iki ayrı töz saymaz; yalnızca tek ve sonsuz bir töz bulunduğunu savunur. Tek tek varlıklar bu tözün görünüşleri veya tarzlarıdır. İnsan özgürlüğü nedenlerden bağımsız rastgele seçim yapmak değil, zorunluluğu ve eylemlerimizi belirleyen nedenleri akılla anlamaktır.
Leibniz’e göre evren, monad adı verilen bölünmez, maddi olmayan ve etkin varlık birimlerinden oluşur. Monadlar birbirini doğrudan etkilemez; aralarındaki uyum Tanrı tarafından başlangıçtan düzenlenmiştir. Bu görüş “önceden kurulmuş uyum” olarak adlandırılır. Her monad evreni kendi bakış açısından yansıtır.
Sonraki konu: 18–19. Yüzyıl Felsefesi: Aydınlanma ve Temel Problemler
