TYT 15-17. YÜZYIL FELSEFESİ: RÖNESANS VE YENİ ÇAĞ

0
67
TYT 15-17. yüzyıl felsefesi Rönesans ve Yeni Çağ konu anlatımı kapağı

TYT 15-17. yüzyıl felsefesi konu anlatımı kapsamında Rönesans ve Yeni Çağ düşüncesinin toplumsal koşulları, hümanizm, bilimsel yöntem, akılcılık ve deneycilik ayrımı ile dönemin başlıca filozofları işlenecektir.
TYT felsefe konularının tamamına TYT Felsefe Konu Anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Rönesans’ı ve Yeni Çağ Felsefesini Hazırlayan Ortam

Rönesans: Yeniden Doğuş ve Geçiş Dönemi

Rönesans, kelime anlamıyla “yeniden doğuş”tur. Yaklaşık 15. ve 16. yüzyıllarda Avrupa’da Antik Yunan ve Roma kültürüne duyulan ilginin canlanmasıyla başlayan bu dönem; sanat, bilim, din, siyaset ve felsefede yeni arayışlara yol açmıştır. İnsan, doğa ve dünya yaşamı yeniden araştırmanın merkezine yerleşmiştir.

Rönesans düşüncesi Orta Çağ’dan bir anda ve bütünüyle kopmamıştır. Eski kurumlar ile yeni düşünme biçimleri bir süre birlikte var olmuş; otoriteye bağlı bilgi anlayışı eleştirilirken aklın, gözlemin ve bireysel araştırmanın değeri artmıştır. Bu nedenle Rönesans, Orta Çağ ile modern düşünce arasında bir geçiş dönemi olarak değerlendirilir.

Orta Çağ mirasıDinî otorite ve skolastik düşünce

RönesansAntik kültürün yeniden keşfi ve insan merkezli arayış

Modern düşünceÖzerk akıl, yöntem ve doğa bilimi
Dikkat
Rönesans, “Orta Çağ’daki her şeyin bir anda sona ermesi” değildir. Eski ile yeninin yan yana bulunduğu bir geçiş sürecidir; dönemin ayırt edici yönü, insanın ve doğanın bağımsız araştırma konusu hâline gelmesidir.
Örnek - 1
Rönesans’ın bir geçiş dönemi olarak nitelendirilmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Antik kültürü tamamen reddetmesi
B) Eski düşünce biçimleri sürerken modern bilimin ve bireysel araştırmanın gelişmesi
C) Yalnız dinî problemlere yönelmesi
D) Bütün düşünürlerin aynı felsefi sistemi savunması
E) Deney ve gözlemi gereksiz sayması
Rönesans’ta Orta Çağ’ın kurum ve anlayışları bütünüyle kaybolmamış, buna karşılık insanı, doğayı ve aklı öne çıkaran yeni yaklaşımlar gelişmiştir.

Cevap: B

Rönesans ve Yeni Çağ Düşüncesini Biçimlendiren Gelişmeler

Rönesans’ın ortaya çıkışı tek bir nedene bağlanamaz. Kentlerin ve ticaretin gelişmesiyle güçlenen yeni toplumsal kesimler, feodal düzenin çözülmesi ve ulusal devletlerin kurulması düşünsel ortamı değiştirmiştir. Eğitim üzerindeki dinî tekelin zayıflaması, sanatçı ve düşünürlerin farklı çevrelerden destek bulmasını kolaylaştırmıştır.

Matbaanın yaygınlaşması kitapların daha hızlı çoğaltılmasını ve bilginin geniş kesimlere ulaşmasını sağlamıştır. Coğrafi keşifler Avrupa insanının dünya tasarımını genişletmiş; pusula, barut ve denizcilik alanındaki gelişmeler geleneksel otoritelerin sorgulanmasını hızlandırmıştır. Reform hareketleri de dinî otoritenin tek merkezli yapısını sarsmış, bireyin inanç metinleriyle doğrudan ilişki kurma düşüncesini güçlendirmiştir. Rönesans İtalya’da 15. yüzyılda belirginleşirken Reform hareketleri 16. yüzyılın başında başlamıştır; bu nedenle Reform, Rönesans’ın çıkış nedeni değil, daha geniş Yeni Çağ dönüşümünü etkileyen sonraki bir gelişmedir.

MatbaaBilginin çoğalması ve yayılması
Coğrafi keşiflerDünya tasarımının genişlemesi
Reform16. yüzyılda dinî otoritenin sorgulanması
Kent ve ticaretYeni toplumsal güçlerin doğuşu
Ulusal devletlerSiyasal merkezileşme
Antik metinlerEski kaynakların yeniden okunması
Örnek - 2
Matbaanın yaygınlaşması ve Antik metinlerin farklı dillere çevrilmesi Rönesans düşüncesini öncelikle nasıl etkilemiştir?

A) Bilgiyi yalnız din adamlarının erişimine bırakmıştır.
B) Sözlü kültürü tamamen ortadan kaldırmıştır.
C) Farklı düşüncelerin daha geniş çevrelerde okunup tartışılmasını sağlamıştır.
D) Bilimsel araştırmayı yalnız üniversitelerle sınırlamıştır.
E) Ulusal dillerin kullanımını engellemiştir.
Matbaa ve çeviri faaliyetleri, bilgi dolaşımını hızlandırarak farklı görüşlerin daha çok kişi tarafından okunmasına ve tartışılmasına imkân vermiştir.

Cevap: C

Hümanizm, Birey ve Modern Düşüncenin Doğuşu

Hümanizm, insanı, insanın değerini ve yeteneklerini araştırmanın merkezine alan düşünsel yönelimdir. Hümanistler Antik eserleri özgün dillerinden okumaya, insanın dünyadaki yaşamını ve yaratıcı gücünü anlamaya önem vermiştir. Böylece insan yalnız öte dünya için yaşayan edilgin bir varlık olarak değil, kendi hayatını biçimlendirebilen etkin bir özne olarak görülmeye başlanmıştır.

Bu dönüşüm, bireyselliğin ve özgür düşüncenin güçlenmesine katkı sağlamıştır. Latince yanında ulusal dillerde eser verilmesi, düşüncenin daha geniş çevrelere ulaşmasına yardım etmiştir. Farklı felsefi sistemlerin yan yana gelişmesi ise tek bir otoritenin bütün düşünceyi belirlediği anlayıştan çoğulcu bir ortama geçişi hızlandırmıştır.

Hümanizmİnsanın değeri, yetenekleri ve dünya yaşamı
BireycilikKendi aklıyla düşünen ve seçim yapan özne
Ulusal dillerBilginin daha geniş topluluklara ulaşması
ÇoğulculukTek otorite yerine farklı görüşlerin tartışılması
Örnek - 3
“İnsan, yeteneklerini geliştirerek kendi yaşamına biçim verebilen değerli ve etkin bir varlıktır.” yargısı Rönesans’taki hangi yönelimi en doğrudan ifade eder?

A) Hümanizm
B) Skolastik realizm
C) Septisizm
D) Fatalizm
E) Nihilizm
İnsanın değerini, yeteneklerini ve dünya yaşamındaki etkinliğini merkeze alan yaklaşım hümanizmdir.

Cevap: A

Bilimsel Dönüşüm ve Yöntem Arayışı

Kopernik, Kepler, Galileo ve Newton

Yeni Çağ’ın bilimsel dönüşümü, evrenin otoriteye dayanılarak değil gözlem, matematik ve deneyle açıklanması gerektiği düşüncesini güçlendirmiştir. Kopernik, Dünya’yı evrenin değişmez merkezi sayan anlayışa karşı Güneş merkezli modeli savunmuştur. Kepler, gezegenlerin Güneş çevresinde çember değil elips yörüngelerde hareket ettiğini matematiksel yasalarla göstermiştir.

Galileo, teleskop gözlemleri ve hareket çalışmalarıyla gökyüzü ile yeryüzünün aynı doğa yasalarıyla araştırılabileceğini ortaya koymuştur. Deneysel gözlem ile matematiksel açıklamayı birleştirmiştir. Newton ise hareket yasaları ve evrensel çekim ilkesiyle gök ve yer olaylarını tek bir matematiksel sistem içinde açıklamıştır. Böylece doğa, amaçlara göre değil ölçülebilir neden ve yasalarla anlaşılmaya başlanmıştır.

KopernikGüneş merkezli model

KeplerElips yörüngeler ve matematiksel yasalar

GalileoGözlem, deney ve matematik

NewtonEvrensel hareket ve çekim yasaları
Dikkat
Bilimsel devrimde düşünürlerin katkıları birbirine karıştırılmamalıdır: Kopernik Güneş merkezli modeli, Kepler elips yörüngeleri, Galileo deney-gözlem ile matematiği, Newton ise evrensel çekim ve hareket yasalarını öne çıkarır.
Örnek - 4
Gök cisimlerinin hareketi ile yeryüzündeki hareketleri aynı evrensel çekim ve hareket yasalarıyla açıklayan bilim insanı kimdir?

A) Kopernik
B) Kepler
C) Galileo
D) Newton
E) Bacon
Gök ve yer hareketlerini evrensel çekim ile hareket yasaları içinde birleştiren bilim insanı Newton’dur.

Cevap: D

Francis Bacon: Deney, Tümevarım ve Zihnin Putları

Francis Bacon’a göre bilgi, doğaya egemen olmayı ve insan yaşamını iyileştirmeyi sağlayan bir güçtür. Bilim, otoritelerin sözlerini tekrar etmek yerine düzenli gözlem ve deneye dayanmalıdır. Araştırmacı tek tek olaylardan hareket ederek genel sonuçlara ulaşmalı; yani tümevarım yöntemini kullanmalıdır.

Bacon, insan zihnini yanıltan önyargılara “putlar” adını verir. Soyun putları insan türünün ortak yanılgılarıdır; mağara putları kişinin yetişme biçiminden ve bireysel eğilimlerinden doğar. Çarşı-pazar putları dilin yanlış ve belirsiz kullanımından, tiyatro putları ise sorgulanmadan benimsenen düşünce sistemlerinden kaynaklanır. Bilimsel araştırma, bu zihinsel engelleri fark edip denetlemelidir.

Soy putlarıİnsan türünün ortak yanılgıları
Mağara putlarıKişisel alışkanlık ve eğilimler
Çarşı-pazar putlarıDilin yanıltıcı kullanımı
Tiyatro putlarıSorgulanmadan kabul edilen sistemler
Dikkat
Bacon’ın “putları” dinî nesneler değil, doğru bilgiye ulaşmayı engelleyen önyargı ve yanılsama kaynaklarıdır. Amaç zihni bu etkilerden arındırarak gözlem ve deneyi güvenilir kılmaktır.
Örnek - 5
Bir araştırmacının, kullandığı belirsiz sözcükler yüzünden aynı olguyu farklı anlamlarda yorumlaması Bacon’ın hangi “put”uyla açıklanır?

A) Soy putları
B) Mağara putları
C) Tiyatro putları
D) Doğa putları
E) Çarşı-pazar putları
Dilin belirsiz veya yanlış kullanımından doğan yanılsamalar çarşı-pazar putlarıdır.

Cevap: E

Descartes: Metodik Şüphe, Cogito ve Rasyonalizm

Descartes, kesin bilgiye ulaşmak için kuşku duyulabilecek her şeyi geçici olarak sorgulayan metodik şüpheyi kullanır. Duyular bazen yanıltabilir, düş ile gerçek karışabilir ve alışılmış kabuller yanlış olabilir. Ancak şüphe eden bir varlığın düşünüyor olduğu inkâr edilemez. Bu nedenle “Düşünüyorum, öyleyse varım” anlamındaki cogito, kesin bilginin ilk dayanağıdır.

Descartes açık ve seçik biçimde kavranan bilgileri doğru kabul eder. Zihindeki doğuştan ilkelerden hareket ederek sonuçlara ilerlediği için rasyonalizmin önemli temsilcisidir ve tümdengelim yöntemini kullanır. Varlık anlayışında düşünen töz olan ruh ile yer kaplayan töz olan bedeni birbirinden ayırır; bu görüş düalizm olarak adlandırılır.

Metodik şüpheKuşkulu bilgileri eleme

CogitoDüşünen öznenin kesinliği

Açık-seçik bilgiAkılla temellendirme

Tümdengelimİlkelerden sonuçlara ilerleme
Örnek - 6
Descartes’ın her şeyden şüphe ederken şüphe eden öznenin varlığından şüphe edilemeyeceğini savunması hangi sonuca ulaşır?

A) Bilginin yalnız deneyden geldiğine
B) Maddenin tek gerçek töz olduğuna
C) Düşünmenin öznenin varlığını kesinleştirdiğine
D) Hiçbir bilginin mümkün olmadığına
E) Doğuştan hiçbir ilke bulunmadığına
Şüphe etmek de bir düşünme etkinliğidir. Bu nedenle düşünen öznenin varlığı, şüphenin kendisiyle kesinleşir.

Cevap: C

Empirizm-Rasyonalizm Ayrımı ve 17. Yüzyıl Bilgi Problemi

17. yüzyıl felsefesinin temel sorularından biri, güvenilir bilginin hangi kaynaktan geldiğidir. Rasyonalizm, zorunlu ve kesin bilginin temelini akılda bulur; doğuştan fikirleri ve tümdengelimi öne çıkarır. Descartes, Spinoza ve Leibniz bu çizginin başlıca temsilcileridir.

Empirizm ise bilginin deney ve gözlemden doğduğunu savunur. Bacon’ın tümevarımcı bilim anlayışı bu yaklaşımın gelişmesinde etkili olmuş, Hobbes da duyumdan bağımsız bir bilginin bulunmadığını ileri sürmüştür. Her iki yaklaşım da güvenilir yöntem arar; ayrıldıkları nokta, bilginin başlangıcını ve kesinlik ölçütünü akılda mı yoksa deneyde mi gördükleridir.

RasyonalizmAkıl, doğuştan ilkeler ve tümdengelim
EmpirizmDeney, gözlem ve tümevarım
Örnek - 7
Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi bilgi kaynağı ve yöntem bakımından doğrudur?

A) Rasyonalizm-deney-tümevarım
B) Empirizm-doğuştan fikir-tümdengelim
C) Rasyonalizm-vahiy-otorite
D) Rasyonalizm-akıl-tümdengelim
E) Empirizm-sezgi-diyalektik
Rasyonalizm kesin bilginin temelini akılda bulur ve genel ilkelerden sonuçlara ilerleyen tümdengelimi öne çıkarır.

Cevap: D

Devlet, Hukuk ve Varlık Anlayışları

Machiavelli, Grotius ve Yeni Devlet-Hukuk Düşüncesi

Machiavelli, siyaseti dinî ve ahlaki ideal öğütlerden bağımsız, kendi gerçek koşulları içinde incelemeye çalışmıştır. Ona göre bir yöneticinin temel görevi devletin birliğini, gücünü ve sürekliliğini korumaktır. Bu yaklaşım, siyasal olayları “nasıl olması gerektiğine” göre değil “gerçekte nasıl işlediğine” göre açıklama çabasıdır.

Grotius ise doğal hukuk düşüncesini sistemleştirmiştir. İnsan aklıyla kavranabilen ve toplumların üzerinde geçerli olan hukuk ilkeleri bulunduğunu savunur. Devletler arasındaki ilişkilerin de kurallara bağlanabileceği düşüncesiyle uluslararası hukukun öncülerinden kabul edilir. Böylece siyaset ve hukuk, yalnız dinî otoriteye değil insan doğası ve akla dayalı ilkelerle açıklanmaya başlanmıştır.

MachiavelliSiyaseti gerçek güç ilişkileri ve devletin sürekliliği üzerinden inceler.
GrotiusDoğal hukuk ve devletler arası ortak kurallar üzerinde durur.
Dikkat
Machiavelli’nin siyaseti ahlaktan bağımsız incelemesi, “her yönetici her durumda ahlaksız davranmalıdır” biçiminde yorumlanamaz. Temel amacı siyasetin gerçek işleyişini ve devletin korunma koşullarını çözümlemektir.
Örnek - 8
Devletler arasındaki ilişkilerin insan aklıyla kavranabilen ortak hukuk ilkelerine bağlanabileceğini savunan düşünür kimdir?

A) Machiavelli
B) Hobbes
C) Thomas More
D) Descartes
E) Grotius
Doğal hukuk anlayışını devletler arası ilişkilere uygulayan ve uluslararası hukukun öncülerinden sayılan düşünür Grotius’tur.

Cevap: E

Thomas More, Ütopya ve İdeal Toplum

Thomas More, Ütopya adlı eserinde yaşadığı toplumdaki eşitsizlikleri, yoksulluğu ve adaletsizliği eleştiren hayali bir ada düzeni tasarlar. Bu toplumda özel mülkiyet yoktur; üretim ortak yarar için düzenlenir, mallar ortak depolardan dağıtılır ve toplum üyeleri ihtiyaçlarını bu depolardan karşılar. Çalışma ve eğitim imkânları toplum üyeleri arasında dengeli biçimde paylaşılır.

Ütopya, gerçekleşmesi zor bir hayal kurmaktan ibaret değildir. Var olan toplumsal düzeni dışarıdan görmeye ve onun sorunlarını sorgulamaya yarayan felsefi bir araçtır. Tasarlanan ideal toplum, dönemin gerçek kurumlarıyla karşılaştırıldığında eleştirinin hedefi daha görünür hâle gelir.

Mevcut düzenEşitsizlik ve adaletsizliğin gözlenmesi

Hayali toplumAlternatif kurumların tasarlanması

Felsefi eleştiriGerçek düzenin yeniden değerlendirilmesi
Örnek - 9
Thomas More’un hayali bir ada toplumu tasarlamasının felsefi işlevi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Doğa olaylarını matematiksel olarak açıklamak
B) Var olan toplumsal düzeni alternatif bir model üzerinden eleştirmek
C) Mutlak monarşiyi değişmez kabul etmek
D) Bilginin yalnız duyulardan geldiğini kanıtlamak
E) Ruh ile bedeni iki ayrı töz saymak
Ütopya tasarımı, alternatif bir düzen göstererek yaşanan toplumdaki eşitsizlik ve adaletsizliklerin sorgulanmasını sağlar.

Cevap: B

Hobbes, Spinoza ve Leibniz

Hobbes’a göre evrende cisim ve hareket dışında bağımsız bir gerçeklik yoktur; bu nedenle varlık anlayışı materyalisttir. Bilginin başlangıcında duyum bulunur. Doğa durumunda insanlar benzer istekler peşinde koştuğu için güvensizlik ve çatışma ortaya çıkar. İnsanlar güvenlik sağlamak amacıyla haklarının önemli bir bölümünü bir sözleşmeyle egemene devreder; güçlü devlet düzeni böyle doğar.

Spinoza, Tanrı ve doğayı iki ayrı töz saymaz; yalnızca tek ve sonsuz bir töz bulunduğunu savunur. Tek tek varlıklar bu tözün görünüşleri veya tarzlarıdır. İnsan özgürlüğü nedenlerden bağımsız rastgele seçim yapmak değil, zorunluluğu ve eylemlerimizi belirleyen nedenleri akılla anlamaktır.

Leibniz’e göre evren, monad adı verilen bölünmez, maddi olmayan ve etkin varlık birimlerinden oluşur. Monadlar birbirini doğrudan etkilemez; aralarındaki uyum Tanrı tarafından başlangıçtan düzenlenmiştir. Bu görüş “önceden kurulmuş uyum” olarak adlandırılır. Her monad evreni kendi bakış açısından yansıtır.

HobbesMateryalizm, duyum, toplum sözleşmesi ve güçlü egemen
SpinozaTek töz, Tanrı-doğa birliği ve zorunluluğu anlama
LeibnizMonadlar ve önceden kurulmuş uyum
Örnek - 10
Aşağıdaki görüşlerden hangisi Leibniz’e aittir?

A) Devletin bir toplum sözleşmesiyle güçlü egemene dayanması
B) Doğru bilginin yalnız tümevarımla kurulması
C) Tanrı ile doğanın tek töz olması
D) Evrenin monadlardan oluşması ve aralarındaki uyumun önceden kurulması
E) Siyasetin gerçek güç ilişkileri içinde incelenmesi
Monadlar ve bu monadlar arasındaki önceden kurulmuş uyum, Leibniz’in varlık anlayışının ayırt edici kavramlarıdır.

Cevap: D

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz