TÜRKİYE’NİN DAĞLARI

KPSS Türkiye’nin dağları konusu; dağların oluşumunu, uzanışını, bölgesel dağılışını ve doğal-beşerî çevre üzerindeki sonuçlarını birlikte ele alır. Türkiye’nin dağlarını yalnız ad listesi olarak ezberlemek yeterli değildir. Bir dağın kıvrım, kırık ya da volkanik kökenli olduğunu; kıyıya göre nasıl uzandığını ve bu uzanışın iklim, ulaşım, tarım ile nüfus üzerindeki etkisini yorumlamak gerekir. Önceki dış kuvvetler konusunda işlenen aşındırma süreçleri de dağlık alanların bugünkü görünümünü sürekli değiştirmektedir.

TÜRKİYE’DE DAĞLIK ALANLARIN GENEL ÖZELLİKLERİ

Türkiye, Alp-Himalaya genç kıvrım kuşağında yer aldığı için ortalama yükseltisi fazla, reliefi engebeli ve eğimi yüksek bir ülkedir. Dağların büyük bölümü III. Jeolojik Zaman’daki Alp orojenezi sırasında oluşmuş; bazı alanlar faylanma, bazıları ise volkanik faaliyetlerle yükselmiştir. Dağlar genel olarak doğu-batı doğrultusunda uzanır. Bu düzen Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında denize paralel, Ege kıyılarında ise çoğunlukla denize dik uzanış biçiminde görülür.

Yükselti batıdan doğuya doğru artar. Bunun sonucunda doğuya gidildikçe sıcaklık düşer, karın yerde kalma süresi uzar, tarım ürünlerinin olgunlaşması gecikir ve gerçek alan ile izdüşüm alan arasındaki fark büyür. Yüksek dağ kuşakları yerleşmeyi ve ulaşımı zorlaştırırken akarsuların enerji potansiyelini, yaylacılığı, kış turizmini ve dikey yönde bitki kuşaklarını geliştirir.

KIVRIM DAĞLARI

Esnek tortul tabakaların levha hareketleriyle yan basınca uğrayıp kıvrılarak yükselmesi sonucunda kıvrım dağları oluşur. Kıvrımın yukarı doğru kubbeleşen bölümü antiklinal, aşağı çöken bölümü senklinal olarak adlandırılır. Türkiye’deki iki büyük kıvrım kuşağı Kuzey Anadolu Dağları ile Toros Dağları’dır.

Kuzey Anadolu Dağları

Kuzey Anadolu Dağları Karadeniz kıyısı boyunca uzanır. Batıda Yıldız Dağları daha yaşlı ve alçak özellik gösterse de sistemin başlıca sıraları arasında Küre, Ilgaz, Köroğlu, Canik, Giresun, Kaçkar ve Yalnızçam dağları sayılır. Doğu Karadeniz’de kıyıya çok yaklaşan ve yükseltisi artan dağlar deniz etkisinin iç kesimlere geçmesini sınırlar. Kıyı ile iç kesimler arasında kısa mesafede belirgin iklim ve bitki örtüsü farkı oluşur; ulaşım daha çok Zigana ve Kop gibi geçitlerle sağlanır.

Kaçkar Dağları’nın yüksek kesimlerinde güncel buzullar ve buzul şekilleri görülür. Karadeniz’e bakan yamaçların nemli hava kütlelerini yükseltmesi orografik yağışları artırır. Bu nedenle dağların denize dönük yamaçları gür ormanlarla kaplıyken iç yamaçlarda yağış hızla azalabilir.

Toros Dağları

Toroslar Akdeniz kıyıları boyunca uzanan geniş kıvrım sistemidir. Batı Toroslar’da Bey, Sultan, Geyik ve Dedegöl dağları; Orta Toroslar’da Bolkar ve Aladağlar; doğuya doğru Tahtalı, Binboğa ve Güneydoğu Toroslar öne çıkar. Torosların kıyıya paralel uzanması kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşımı zorlaştırır; Gülek, Sertavul ve Belen geçitleri gibi doğal geçiş alanlarını önemli hâle getirir.

Toros kuşağında kalkerli kayaçların geniş yer kaplaması karstlaşmayı güçlendirir. Dağların yüksek kesimlerinde yazın serin otlakların bulunması yaylacılığı destekler. Akdeniz kıyısında dağların kısa mesafede yükselmesi kıta sahanlığını daraltır, falezli kıyıları artırır ve kıyı ovalarını sınırlar.

Kuzey Anadolu Dağları ile Toroslar farklı bölgelerde bulunsa da her ikisi de kıvrım sisteminin parçalarıdır. Kıyıya paralel uzandıkları kesimlerde kıyı ile iç kesimler arasındaki doğal engeli güçlendirirler.

KIRIK DAĞLAR VE EGE’NİN HORST-GRABEN SİSTEMİ

Sert tabakaların yan basınçlar altında kırılmasıyla fay hatları gelişir. Faylar boyunca yükselen bloklara horst, çöken bloklara graben denir. Ege Bölgesi’nde Kaz, Madra, Yunt, Bozdağlar, Aydın Dağları ve Menteşe yöresindeki yükseltiler kırıklı yapıyla ilişkilidir. Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes ovaları ise başlıca graben alanlarıdır.

Dağlar ile çöküntü ovalarının doğu-batı yönünde, birbirine paralel sıralanması Ege’de kıyı çizgisini çok girintili çıkıntılı hâle getirir. Dağların denize dik uzanması deniz etkisinin grabenler boyunca iç kesimlere ilerlemesini, kıyı ile iç kesimler arasında ulaşımı ve kıyı ovalarının genişlemesini kolaylaştırır. Fay hatları aynı zamanda deprem riskini ve sıcak su kaynaklarının yaygınlığını artırır.

Ege’deki faylanma yalnız dağ ve ova dizilişini değil kıyı tipini de belirler. Doğu-batı yönlü grabenlerin denize açılması, kıyıdan iç kesimlere uzanan doğal koridorlar oluşturur.

VOLKANİK DAĞLAR

Volkanik dağlar, magmanın yeryüzüne çıkarak lav ve piroklastik malzeme biriktirmesiyle gelişir. Türkiye’de tarihsel dönemlerde etkinlik göstermiş volkanlar bulunmakla birlikte günümüzde sürekli püsküren aktif bir volkan yoktur. Buna rağmen genç volkanik şekiller, sıcak su kaynakları ve gaz çıkışları jeolojik etkinliğin izlerini taşır.

Doğu Anadolu’da Büyük Ağrı, Küçük Ağrı, Tendürek, Süphan ve Nemrut; İç Anadolu’da Erciyes, Hasan, Melendiz, Karadağ ve Karacadağ; Güneydoğu Anadolu’da Karacadağ başlıca volkanik kütlelerdir. Büyük Ağrı 5.137 metreyle Türkiye’nin en yüksek dağıdır. Nemrut Dağı’nın kalderasında göller bulunur. Güneydoğu Anadolu’daki Karacadağ’ın akıcı bazalt lavları daha yayvan bir volkanik görünüm oluşturmuştur.

Volkanik dağları karşılaştırırken konum kadar özel şekilleri de önemlidir. Ağrı yükseltisiyle, Nemrut kalderasıyla, Karacadağ ise akıcı bazalt lavlarının oluşturduğu yayvan görünümle ayırt edilir.

DAĞLARIN TÜRKİYE ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ

Dağlar sıcaklık ve yağış dağılışını değiştirir. Nemli hava kütlesine bakan yamaçlarda orografik yağış artarken dağın gerisinde yağış gölgesi oluşabilir. Yükselti arttıkça sıcaklık azalır; bitki örtüsü, toprak ve tarımsal faaliyetler kısa mesafede dikey kuşaklar hâlinde değişir. Bakı etkisi nedeniyle Kuzey Yarım Küre’deki Türkiye’de güney yamaçlar daha fazla güneşlenir, kar daha erken erir ve tarımsal olgunlaşma daha erken gerçekleşebilir.

Engebeli relief tarım alanlarını parçalar, makine kullanımını sınırlar ve yol yapım maliyetini yükseltir. Buna karşılık dağlar su kaynaklarını besler; yüksek eğim hidroelektrik potansiyeli artırır. Orman ürünleri, madenler, yaylacılık, dağcılık ve kış turizmi için olanak sağlar. Yerleşmeler çoğu kez vadi, ova ve havzalarda yoğunlaşırken yüksek ve eğimli dağlık kesimlerde seyrekleşir.

Dağlık reliefin etkileri tek yönlü değildir: eğim yerleşme ve ulaşım maliyetini yükseltirken aynı eğim akarsuların akış enerjisini artırır. Bu nedenle KPSS sorularında bir özelliğin olumlu ve olumsuz sonuçları birlikte değerlendirilmelidir.

DAĞLARI SINIFLANDIRMA ÖZETİ