KPSS Türkiye’nin coğrafi konumu konusu, bir yerin Dünya üzerindeki adresini ve bu adresin ortaya çıkardığı sonuçları açıklar. Sorularda yalnız koordinatları bilmek yetmez; verilen bir özelliğin enlemden mi, boylamdan mı yoksa Türkiye’nin çevresel ve beşerî koşullarından mı kaynaklandığını ayırt etmek gerekir. Bu nedenle konu, KPSS konu anlatımları içinde sonraki iklim, yer şekilleri, nüfus ve ekonomik faaliyet başlıklarının temelini oluşturur.
COĞRAFİ KONUM NEDİR?
Coğrafi konum, bir yerin yeryüzündeki yerini ve bu yerin doğal ya da beşerî sonuçlarını ifade eder. İki farklı yöntemle açıklanır: matematik konum, paralel ve meridyenlere dayanan değişmez koordinat adresidir; özel konum ise denizlere, kıtalara, boğazlara, komşulara, yer şekillerine ve ulaşım yollarına göre kurulan ilişkisel konumdur.
| Konum türü | Temel ölçüt | Tipik soru işareti | Örnek |
|---|---|---|---|
| Matematik (mutlak) konum | Enlem ve boylam | Derece, paralel, meridyen, yerel saat | 36°-42° Kuzey paralelleri |
| Özel (göreceli) konum | Çevredeki doğal ve beşerî unsurlar | Deniz, boğaz, kıta, komşu, yükselti, ulaşım | Asya ile Avrupa arasında bulunma |
B) Doğusu ile batısı arasında 76 dakikalık yerel saat farkı bulunması
C) Ortalama yükseltisinin batıdan doğuya artması
D) Transit ticaret yolları üzerinde bulunması
E) Üç tarafının denizlerle çevrili olması
TÜRKİYE’NİN MATEMATİK (MUTLAK) KONUMU
Türkiye, Ekvator’un kuzeyinde ve Greenwich başlangıç meridyeninin doğusunda yer alır. Ana kara ve yakın adalar dikkate alındığında 36°-42° Kuzey paralelleri ile 26°-45° Doğu meridyenleri arasındadır. Bu koordinatlar, Türkiye’nin Kuzey ve Doğu Yarım Kürelerde, orta kuşağın sıcaklık kuşağında bulunduğunu gösterir.
Paralel, Enlem ve Kuzey-Güney Yönü
Paraleller, Ekvator’a paralel uzanan doğu-batı yönlü hayalî çemberlerdir. Ekvator 0°, kutup noktaları 90° enlemindedir. Bir noktanın Ekvator’a açısal uzaklığına enlem denir. Ardışık iki paralel arasındaki kuş uçumu uzaklık yaklaşık 111 kilometredir. Türkiye 36° ile 42° Kuzey paralelleri arasında bulunduğu için kuzey-güney yönündeki kuş uçumu uzaklığı yaklaşık 6×111=666 kilometredir.
Enlem; Güneş ışınlarının geliş açısını, gece-gündüz süre farklarını, kalıcı kar sınırını, gölge boyunu ve çizgisel dönüş hızını etkiler. Türkiye’de genel olarak güneye gidildikçe Güneş ışınları daha büyük açıyla gelir; aynı anda güneydeki bir merkezin sıcaklık potansiyeli kuzeydekinden daha fazladır. Fakat gerçek sıcaklık yükselti, denizellik, bakı ve hava kütlesi gibi etkenlerle değişebilir. Bu nedenle “güneydeki her yer mutlaka daha sıcaktır” biçimindeki mutlak yargı doğru değildir.
Türkiye, Yengeç Dönencesi’nin kuzeyindedir. Bu nedenle Güneş ışınları hiçbir tarihte dik gelmez; öğle vakti cisimlerin gölge yönü genel olarak kuzeyi gösterir. Güneye bakan yamaçların daha fazla ısınması da Kuzey Yarım Küre’deki bakı etkisinin sonucudur.
B) Çizgisel dönüş hızı
C) Sıcaklık potansiyeli
D) 21 Haziran’daki gündüz süresi
E) Kalıcı kar sınırının yükseltisi
B) Güneş ışınlarının dik gelmediğine
C) Orta kuşakta bulunduğuna
D) Dört mevsimin belirgin olarak yaşanabildiğine
E) Doğusu ile batısı arasında 76 dakikalık yerel saat farkı olduğuna
Meridyen, Boylam ve Yerel Saat
Meridyenler, bir kutup noktasından diğerine uzanan ve Ekvator’u dik kesen hayalî yarım çemberlerdir. Greenwich’ten geçen başlangıç meridyeni 0° kabul edilir. Bir noktanın başlangıç meridyenine açısal uzaklığına boylam denir. Ardışık iki meridyen arasındaki yerel saat farkı 4 dakikadır; doğuya gidildikçe Güneş daha erken doğar ve yerel saat ilerler.
Türkiye’nin batıdaki 26° Doğu meridyeni ile doğudaki 45° Doğu meridyeni arasında 19° boylam farkı vardır. Bu nedenle iki uç arasındaki yerel saat farkı 19×4=76 dakikadır. Bu hesap gerçek Güneş hareketine dayanan yerel saati verir; saatlerimizde kullandığımız ortak saat ise devletin belirlediği resmî saattir. Türkiye 2016’dan beri yıl boyunca UTC+3 ortak saatini kullanmaktadır. Ortak saatin tek olması, doğu ile batı arasındaki yerel saat farkını ortadan kaldırmaz.
| Kavram | Neye dayanır? | Her yerde aynı mı? |
|---|---|---|
| Yerel saat | Güneş’in gökyüzündeki konumu ve boylam | Farklı meridyenlerde farklıdır |
| Ortak saat | Yasal/idari tercih | Ülke genelinde aynıdır |
| Saat dilimi | 15°’lik boylam kuşakları | Aynı dilimde ortaklaştırılabilir |
B) 09.52
C) 10.32
D) 11.08
E) 11.20
B) Kuzeye gidildikçe çizgisel hızın azalmasıyla
C) Türkiye’nin orta kuşakta bulunmasıyla
D) Güney yamaçların daha fazla ısınmasıyla
E) Yükseltinin doğuya doğru artmasıyla
Aynı Paralel ve Aynı Meridyen Üzerindeki Merkezler
Aynı paralel üzerindeki merkezlerin Ekvator’a uzaklıkları ve enlemleri aynıdır. Buna bağlı olarak aynı tarihte Güneş ışınlarının geliş açısı, gece-gündüz süreleri ve çizgisel hızları eşittir. Ancak yükselti, denizellik ve hava durumu farklı olabileceği için sıcaklıklarının eşit olması gerekmez.
Aynı meridyen üzerindeki merkezlerin yerel saatleri ve Güneş’in en yüksek konuma ulaştığı an aynıdır. Buna karşılık farklı enlemlerde bulunabilecekleri için Güneş ışınlarının geliş açıları, gece-gündüz süreleri ve çizgisel hızları farklı olabilir.
B) Gece-gündüz süreleri
C) Yerel saat
D) Çizgisel dönüş hızı
E) Ortalama sıcaklık
TÜRKİYE’NİN ÖZEL (GÖRECELİ) KONUMU
Özel konum, Türkiye’nin koordinatlardan bağımsız olarak çevresindeki doğal ve beşerî unsurlarla kurduğu ilişkidir. Bu özelliklerin bir bölümü yüzlerce kilometrelik alan içinde değişebilir; bu nedenle matematik konum kadar tek ve sabit bir sayıyla ifade edilmez.
Kıtalar, Denizler, Boğazlar ve Komşular
Türkiye topraklarının büyük bölümü Asya’daki Anadolu’da, daha küçük bölümü Avrupa’daki Trakya’dadır. Karadeniz, Marmara Denizi, Ege Denizi ve Akdeniz’e kıyısı vardır. İstanbul Boğazı, Marmara Denizi ve Çanakkale Boğazından oluşan Türk Boğazları sistemi Karadeniz’i Ege ve Akdeniz üzerinden açık denizlere bağlar. Bu durum Türkiye’nin ulaşım, ticaret ve jeopolitik önemini artırır.
Türkiye’nin sekiz kara komşusu vardır: batıda Yunanistan ve Bulgaristan; kuzeydoğuda Gürcistan; doğuda Ermenistan, Azerbaycan’a bağlı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti ve İran; güneyde Irak ve Suriye. Komşu sayısı ve farklı bölgelere açılan kara yolları da özel konumun parçasıdır.
B) Jeopolitik öneminin artması
C) Deniz ticaret yolları üzerindeki etkisinin artması
D) Doğusu ile batısı arasında yerel saat farkı bulunması
E) Karadeniz’e kıyısı olan ülkelerin açık denizlere ulaşımında rol oynaması
B) Kuzeydoğu – Gürcistan
C) Doğu – İran
D) Güney – Irak
E) Kuzeybatı – Suriye
Yer Şekilleri, Yükselti ve Jeolojik Yapı
Türkiye’nin ortalama yükseltisinin fazla olması, yükseltinin genel olarak batıdan doğuya artması, dağların uzanışı ve engebenin kısa mesafelerde değişmesi özel konum kapsamındadır. Bu koşullar ulaşımı, tarım alanlarının dağılışını, iklimin iç kesimlere sokulmasını ve nüfusun yer seçimini etkiler.
Alp-Himalaya deprem kuşağına yakınlık; deprem, fay, sıcak su kaynağı ve jeotermal enerji potansiyeli gibi sonuçlar doğurur. Bunlar bir enlem ya da boylam derecesinin zorunlu sonucu değil, Türkiye’nin jeolojik ve tektonik konumuyla ilgilidir. Benzer biçimde, kısa mesafelerde iklim ve bitki örtüsünün çeşitlenmesinde hem orta kuşakta bulunmanın sağladığı genel zemin hem de denizler, yükselti ve yer şekilleri birlikte rol oynar.
B) Denize uzaklığın
C) Yer şekillerinin
D) Yükseltinin
E) Dağların uzanışının
MATEMATİK VE ÖZEL KONUMU AYIRT ETME
Bir özelliği sınıflandırırken önce “Bu sonuca yalnız paralel veya meridyen bilgisiyle ulaşabilir miyim?” sorusunu sorun. Cevap evetse matematik konum; deniz, kıta, boğaz, komşu, yükselti, dağ, fay, ulaşım ya da ekonomik ilişki gibi ek bir bilgi gerekiyorsa özel konum söz konusudur.
| Özellik | Konum türü | Gerekçe |
|---|---|---|
| Doğuda yerel saatin ileri olması | Matematik | Boylam farkı |
| Güneş ışınlarının dik gelmemesi | Matematik | Enlem |
| Boğazların jeopolitik önemi | Özel | Denizlerin ve kıtaların konumu |
| Yükseltinin doğuya artması | Özel | Yer şekilleri |
| İklim çeşitliliğinin fazla olması | Karma | Enlem zemini ile deniz, yükselti ve yer şekilleri birlikte |
II. Doğu Anadolu’da ortalama yükseltinin fazla olması
III. 21 Haziran’da kuzeye gidildikçe gündüz süresinin uzaması
IV. Karadeniz ile Akdeniz arasında deniz yolu bağlantısı sağlaması
Bu özelliklerden hangileri Türkiye’nin matematik konumuyla açıklanır?
B) Yalnız III
C) I ve III
D) II ve IV
E) I, II ve IV
COĞRAFİ KONUMDA TEMEL NOKTALAR
Sorudaki yön ve anahtar kelimeleri işaretlemek ilk adımdır. Kuzey-güney, Güneş ışını, gölge, gece-gündüz ve 111 kilometre ifadeleri enleme; doğu-batı, yerel saat, erken-geç ve 4 dakika ifadeleri boylama götürür. Deniz, boğaz, kıta, komşu, yükselti, dağ, fay ve ulaşım ifadeleri ise özel konuma işaret eder.
Kesinlik bildiren seçeneklere ayrıca dikkat edilmelidir. Enlem bir merkezin sıcaklık potansiyelini etkiler; fakat gerçek sıcaklığı tek başına belirlemez. Aynı paraleldeki merkezlerin gece-gündüz süreleri eşit olabilirken yükselti ve denizellik nedeniyle iklimleri farklı olabilir. Aynı meridyendeki merkezlerin yerel saatleri eşit olsa da enlemleri farklıysa Güneş ışınlarının geliş açıları aynı olmayabilir.
Hesap sorularında iki temel dönüşüm yeterlidir: bir enlem derecesi yaklaşık 111 kilometre, bir boylam derecesi 4 dakikadır. Yön kontrolü yapılmadan yalnız sayısal işlem yapılırsa doğudaki saati geri alma veya kuzey-güney sonucunu boylama bağlama gibi hatalar ortaya çıkarmak gerekir.
Türkiye’nin coğrafi konumu; koordinat ezberinden çok, koordinat ile sonuç arasındaki bağı kurma konusudur. 36°-42° Kuzey ve 26°-45° Doğu sınırları matematik adresi verir; denizler, boğazlar, kıtalar, komşular ve yer şekilleri ise bu adresin Türkiye’ye kazandırdığı özel nitelikleri tamamlar.