KPSS harita bilgisi ve haritada hesaplamalar konusu; bir haritanın nasıl okunacağını, ölçeğin nasıl yorumlanacağını, uzunluk ve alan hesaplarının nasıl yapılacağını, yer şekillerinin izohipslerle nasıl gösterildiğini öğretir. Coğrafya sorularında yalnız formülü bilmek yeterli değildir. Birim dönüşümünü doğru yapmak, büyük ve küçük ölçeğin ne anlama geldiğini ayırt etmek, izohipslerin sıklaştığı yönü okumak ve kuş bakışı görünüşten profil çıkarabilmek gerekir. Bu konu, Türkiye’nin coğrafi konumu bilgisini harita üzerinde kullanmanın temelidir.
HARİTA NEDİR?
Harita; yeryüzünün tamamının ya da bir bölümünün kuş bakışı görünüşünün, belirli bir küçültme oranıyla düzlem üzerine aktarılmasıdır. Bu tanımın üç zorunlu unsuru vardır: kuş bakışı görünüş, ölçek ve düzleme aktarma. Bir çizimde kuş bakışı görünüş ve ölçek yoksa o çizim kroki olabilir; fakat teknik anlamda harita değildir.
Yeryüzü küresel, harita yüzeyi ise düz olduğu için aktarma sırasında alan, açı, uzunluk veya biçim bakımından bozulmalar ortaya çıkar. Haritanın amacı, yeryüzündeki bütün ayrıntıları aynı anda göstermek değil; seçilen amaca uygun bilgiyi anlaşılır ve ölçülebilir biçimde sunmaktır. Bu nedenle aynı yer için fiziki, siyasi, topoğrafya, nüfus, iklim veya ulaşım haritası hazırlanabilir.
Haritanın Temel Elemanları
Bir haritadan doğru bilgi çıkarabilmek için başlık, yön, koordinat sistemi, lejant ve ölçek birlikte okunmalıdır. Başlık haritanın konusunu ve çoğu zaman kapsadığı alanı açıklar. Yön oku, haritadaki doğrultuların gerçek dünyadaki karşılığını gösterir. Koordinatlar bir yerin kesin konumunu bulmayı sağlar. Lejant, haritada kullanılan renk ve sembollerin anlamını verir. Ölçek ise haritadaki uzunlukların gerçekte kaç kat küçültüldüğünü belirtir.
| Harita elemanı | Cevapladığı soru | Yanlış okunursa |
|---|---|---|
| Başlık | Harita neyi ve nereyi gösteriyor? | Haritanın amacı karıştırılır. |
| Yön | Kuzey, güney, doğu ve batı nerede? | Konum ve uzanış yorumları tersine döner. |
| Koordinat | Bir noktanın kesin yeri neresi? | Enlem-boylam adresi bulunamaz. |
| Lejant | Renkler ve işaretler ne anlama geliyor? | Aynı sembole yanlış coğrafi anlam yüklenir. |
| Ölçek | Harita ne kadar küçültülmüş? | Uzaklık ve alan hesabı yapılamaz. |
B) Ölçek bulunmadığı için gerçek uzaklık hesaplanamaz.
C) Koordinat bulunmadığı için semboller yorumlanamaz.
D) Başlık bulunmadığı için çizim kesinlikle haritadır.
E) Kuş bakışı görünüş kullanıldığı için ölçeğe gerek yoktur.
Projeksiyon Yöntemleri ve Bozulma
Dünya’nın küresel yüzeyini düzleme kayıpsız aktarmak mümkün değildir. Projeksiyon, kaçınılmaz bozulmayı haritanın amacına göre azaltma yöntemidir. Silindirik projeksiyon Ekvator çevresini gerçeğe daha yakın gösterirken kutuplara doğru alan bozulması artar. Konik projeksiyon orta enlemlerde daha uygundur. Düzlem projeksiyon ise teğet noktasının çevresinde bozulmayı azaltır ve kutup çevresi gibi dar alanlarda kullanılır.
Bir projeksiyonun doğru seçilmesi, bütün özelliklerin hatasız gösterileceği anlamına gelmez. Bir harita alanı korurken şekli bozabilir; açıyı korurken yüz ölçümünü olduğundan büyük gösterebilir. Bu nedenle dünya haritalarında yüksek enlemlerdeki ülkelerin büyüklüklerini yalnız gözle karşılaştırmak yanıltıcı olabilir.
B) Konik projeksiyon
C) Kutupsal düzlem projeksiyon
D) Ölçeksiz kroki
E) Yalnız kabartma yöntemi
HARİTA TÜRLERİ
Haritalar kullanım amacına göre genel ve tematik haritalar olarak iki ana grupta değerlendirilebilir. Genel haritalarda bir bölgenin doğal ve beşerî unsurları birlikte gösterilir; fiziki, siyasi ve topoğrafya haritaları bu gruptadır. Tematik haritalarda ise nüfus yoğunluğu, yağış, sıcaklık, tarım ürünü, sanayi, ulaşım veya deprem riski gibi belirli bir konu öne çıkarılır.
Tematik haritanın doğru okunması için veri gösterim yöntemine dikkat edilmelidir. Koroplet haritalarda idari alanlar değere göre tonlanır; nüfus yoğunluğu gibi oranlar için uygundur. İzoplet haritalar eş değere sahip noktaları birleştirir; izoterm, izobar ve izohips bu mantığa dayanır. Noktalama yönteminde her nokta belirli bir miktarı temsil eder. Oransal sembollerde sembol büyüklüğü miktara göre değişir. Akış haritalarında hareketin yönü ve yoğunluğu çizgilerle gösterilir.
Genel ve Tematik Haritayı Ayırt Etme
Fiziki harita yalnız yükselti renklerinden ibaret değildir; akarsu, göl, ova, plato ve dağ gibi genel coğrafi unsurları birlikte verir. Topoğrafya haritası, yeryüzü şekillerini izohipslerle ayrıntılı gösterir ve ölçme-hesaplama yapılmasına elverişlidir. Siyasi harita idari sınırları ve yerleşmeleri öne çıkarır. Buna karşılık yalnız belirli bir yılın nüfus artış hızını, yağış dağılışını veya maden üretimini gösteren harita tematiktir.
B) Noktalama
C) Koroplet
D) Kabartma
E) Akış
ÖLÇEK BİLGİSİ
Ölçek, haritadaki bir uzunluğun gerçek uzunluğa oranıdır. Kesir ölçekte pay her zaman 1’dir; payda küçültme oranını gösterir. Örneğin 1/500.000 ölçekli bir haritada 1 cm, gerçekte 500.000 cm yani 5 km’dir. Çizgi ölçekte ise harita uzunluğu ve gerçek uzaklık, eşit bölümlere ayrılmış bir doğru üzerinde birlikte gösterilir.
Kesir ölçek birimsizdir; çünkü pay ve paydanın birimleri aynıdır. Buna karşılık hesap yaparken harita uzaklığı genellikle santimetre, gerçek uzaklık kilometre verilir. İşlemden önce birimleri eşitlemek zorunludur. Temel dönüşüm şudur: 1 km = 100.000 cm.
Büyük ve Küçük Ölçekli Haritalar
Kesir ölçeğin paydası küçüldükçe ölçek büyür. 1/25.000, 1/500.000’den daha büyük ölçektir. Büyük ölçekli haritalar dar alanı daha ayrıntılı gösterir; küçültme oranı az, hata oranı düşük, kâğıt üzerinde kapladığı alan fazladır. Küçük ölçekli haritalar geniş alanı daha az ayrıntıyla gösterir; küçültme ve genelleştirme fazladır.
| Özellik | Büyük ölçek | Küçük ölçek |
|---|---|---|
| Payda | Küçük | Büyük |
| Gösterilen alan | Dar | Geniş |
| Ayrıntı | Fazla | Az |
| Küçültme ve genelleştirme | Az | Fazla |
| İzohips aralığı | Genellikle küçük | Genellikle büyük |
| Aynı yerin kâğıtta kapladığı alan | Fazla | Az |
B) L haritasında küçültme oranı daha fazladır.
C) K haritasında aynı iki nokta arasındaki uzaklık daha uzun ölçülür.
D) L haritası kâğıt üzerinde daha geniş alan kaplar.
E) K haritasında genelleştirme daha azdır.
HARİTADA UZUNLUK VE ALAN HESAPLARI
Harita hesaplarında en sık yapılan hata formülden değil, birim dönüşümünden kaynaklanır. Uzunluk hesabında ölçek paydası bir kez; alan hesabında iki boyut bulunduğu için paydanın karesi kullanılır. Ölçek değiştiğinde doğrusal uzunluk ölçek katsayısı kadar, alan ise bu katsayının karesi kadar değişir.
Gerçek Uzaklık ve Harita Uzaklığı
Gerçek uzaklık, harita uzaklığı ile ölçek paydasının çarpımıdır. Sonuç önce harita uzaklığıyla aynı birimde çıkar. Harita uzaklığı ise gerçek uzaklığın ölçek paydasına bölünmesiyle bulunur. Ölçek paydasını bulmak için gerçek uzaklık, harita uzaklığına bölünür. Bütün işlemlerde iki uzunluk aynı birime çevrilmelidir.
| Aranan | İşlem |
|---|---|
| Gerçek uzaklık | Harita uzaklığı × ölçek paydası |
| Harita uzaklığı | Gerçek uzaklık ÷ ölçek paydası |
| Ölçek paydası | Gerçek uzaklık ÷ harita uzaklığı |
B) 1/400.000
C) 1/500.000
D) 1/750.000
E) 1/1.280.000
Alan Hesapları
Bir alan iki boyutlu olduğu için ölçek paydası karesel uygulanır. 1/500.000 ölçekte 1 cm, gerçekte 5 km ise 1 cm², gerçekte 5² = 25 km²’ye karşılık gelir. Haritada 4 cm² gösterilen alanın gerçek yüz ölçümü 4 × 25 = 100 km² olur. Doğrudan santimetrekare üzerinden işlem yapılırsa 1 km² = 10.000.000.000 cm² dönüşümü unutulmamalıdır.
B) 2
C) 3
D) 6
E) 9
Haritayı Büyütme ve Küçültme
Bir harita fotokopiyle iki kat büyütülürse haritadaki doğrusal uzunluklar iki katına çıkar, ölçek paydası yarıya iner ve ölçek büyür. Alanlar ise dört katına çıkar. Harita yarıya küçültülürse doğrusal uzunluklar yarıya, alanlar dörtte bire düşer; ölçek paydası iki katına çıkar.
Çizgi ölçeğin önemli üstünlüğü, haritayla birlikte aynı oranda büyüyüp küçülmesidir. Çizgi ölçeğin fiziksel boyu da değiştiği için gösterdiği oran korunur. Kesir ölçek yazısı ise baskıyla birlikte kendiliğinden güncellenmez; yeni ölçek ayrıca hesaplanmalıdır.
B) 6 cm² — 1/800.000
C) 4 cm² — 1/1.800.000
D) 6 cm² — 1/600.000
E) 13,5 cm² — 1/800.000
YER ŞEKİLLERİNİN HARİTADA GÖSTERİLMESİ
Yeryüzü şekilleri kabartma, renklendirme, tarama, gölgelendirme ve izohips gibi yöntemlerle gösterilebilir. Kabartma yöntemi üç boyutlu ve gerçeğe yakın bir görünüş sunar; ancak yapımı, taşınması ve çoğaltılması zordur. Renklendirme yönteminde yükselti basamakları renklerle gösterilir: deniz seviyesine yakın alanlarda yeşil, yükseldikçe sarı, turuncu ve kahverengi tonları kullanılır. Fiziki haritadaki yeşil renk her zaman bitki örtüsü anlamına gelmez; yükseltinin az olduğunu gösterir.
Tarama yönteminde eğimin fazla olduğu yerlerde çizgiler kısa, kalın ve sık; eğimin az olduğu yerlerde uzun, ince ve seyrek çizilir. Gölgelendirme, belirli bir yönden ışık geliyormuş gibi yamaçları açık-koyu tonlarla belirginleştirir. Bu yöntemler görünüş sağlar; fakat izohips kadar ayrıntılı yükselti ve eğim hesabı sunmaz.
İzohipslerin Temel Özellikleri
İzohips, deniz seviyesine göre aynı yükseltideki noktaları birleştiren kapalı eğridir. Deniz seviyesinin altındaki eş derinlik eğrilerine izobat denir. Aynı haritada ardışık iki izohips arasındaki yükselti farkı sabittir; bu değere eküidistans denir. Örneğin eğriler 100, 200, 300 ve 400 metre olarak gidiyorsa eküidistans 100 metredir.
İzohipsler normal koşullarda birbirini kesmez. Birbirine yakın oldukları yerde eğim fazla, uzak oldukları yerde eğim azdır. Deniz kıyısı 0 metre eğrisidir. Birbirini çevreleyen eğrilerde değer içeri doğru artıyorsa tepe; içeri doğru azalıyorsa ve içe bakan tarak/ok işaretleri kullanılmışsa çanak söz konusudur. En içte kapalı eğri her zaman doruğun kesin yükseltisini vermez; doruk, en iç eğri ile bir sonraki olası izohips değeri arasındadır. Nokta yükseltisi ayrıca yazılmışsa kesin değer okunabilir.
B) 650 metreden düşük, 600 metreden yüksektir.
C) 650 ile 700 metre arasındadır.
D) Tam 700 metredir.
E) 700 metreden yüksektir.
İzohipslerde Yer Şekillerini Okuma
Akarsu vadisinde izohipsler “V” biçimini alır ve V’nin sivri ucu yükseltinin arttığı, yani kaynağa doğru olan yönü gösterir. Sırtlarda eğrilerin büklümü alçalan yöne doğrudur. İki tepe arasındaki alçak geçiş yeri boyundur. Akarsularla yarılmış yüksek düzlükler plato, kıyıda izohipslerin çok sıklaştığı dik yamaçlar falez olarak yorumlanabilir. Akarsuyun denize ulaştığı yerde eğrilerin seyrekleşmesi ve kıyının dışarı doğru üçgensi uzanması delta ovasına işaret edebilir.
Bir akarsuyun akış yönü yüksek değerden düşük değere doğrudur. İzohipsler akarsu yatağını keserken yaptıkları V’nin ucu yukarı çığırı, V’nin açık tarafı aşağı çığırı gösterir. Bu kural, haritada kuzey oku verilmemiş olsa bile akış yönünü bulmayı sağlar.
B) Akarsu batıya akar; kaynak yönü doğudur.
C) Akarsu kuzeye akar; eğim batıda fazladır.
D) V’nin sivri ucu her zaman denizi gösterir.
E) Akış yönü yalnız kuzey oku verilirse bulunabilir.
Eğim Hesabı ve Topografik Profil
Eğim, iki nokta arasındaki yükselti farkının yatay uzaklığa oranıdır. Yüzde eğim için sonuç 100, binde eğim için 1000 ile çarpılır. Yükselti farkı ile yatay uzaklığın aynı birimde olması gerekir. Örneğin yükselti farkı 300 metre, yatay uzaklık 5 kilometre ise uzaklık 5000 metreye çevrilir: 300/5000 × 100 = %6.
Topografik profil, izohips haritasında belirlenen bir doğrultunun yandan görünüşüdür. Önce profil alınacak A–B doğrusu çizilir. Doğrunun kestiği izohipsler sırayla işaretlenir; bu noktalar yükselti eksenindeki karşılıklarına taşınır ve yumuşak bir çizgiyle birleştirilir. İzohipslerin sık olduğu bölüm profilde daha dik, seyrek olduğu bölüm daha yatık görünmelidir. Profil, yalnız en yüksek ve en düşük noktayı değil; aradaki yükselme-alçalma sırasını da doğru yansıtmalıdır.
B) %4
C) %8
D) %10
E) %16
HARİTA SORULARINDA TEMEL NOKTALAR
Önce haritanın başlığı ve lejantı okunmalı, sonra ölçek ve birimler kontrol edilmelidir. Uzaklık sorusunda gerçek güzergâh ile kuş uçuşu uzaklık karıştırılmamalıdır. Kuş uçuşu uzaklık iki nokta arasındaki düz çizgidir; yol uzunluğu veya akarsu uzunluğu kıvrımlar izlenerek ölçülür. Alan sorusunda ölçek paydasının karesi, büyütme-küçültme sorusunda doğrusal katsayının alan için karesi kullanılmalıdır.
İzohips sorularında önce eküidistans bulunmalı, sonra yükseltinin hangi yönde arttığı belirlenmelidir. Akarsu varsa V’nin sivri ucu kaynak yönünü verir. Eğim yorumunda yalnız yükselti farkına bakılmaz; aynı yükselti farkı daha kısa yatay uzaklıkta aşılırsa eğim daha fazladır. Profil seçenekleri değerlendirilirken başlangıç ve bitiş yükseltileri, tepe sayısı, vadi sayısı ve yamaçların diklik sırası birlikte kontrol edilmelidir.
Harita bilgisi,