KPSS Türkiye’de sıcaklık konusu, sıcaklığın yalnız enleme göre değil yükselti, denizellik-karasallık, bakı, rüzgâr ve nem gibi etkenlerin ortak sonucu olarak dağıldığını açıklar. Önceki Türkiye’de kıyı tipleri konusunda görülen dağ-kıyı ilişkisi, deniz etkisinin iç kesimlere ulaşmasını ve sıcaklık farklarını da belirler.
SICAKLIK VE SICAKLIĞI BELİRLEYEN ETKENLER
Sıcaklık bir cismin ya da ortamın ısıl durumudur; termometreyle ölçülür ve Türkiye’de genellikle Celsius derece kullanılır. Güneş ışınlarının geliş açısı temel enerji kaynağını belirlese de yeryüzündeki gerçek sıcaklık dağılışı yerel koşullarla değişir.
Enlem
Türkiye 36°–42° kuzey paralelleri arasında yer alır. Genel olarak güneye gidildikçe Güneş ışınlarının geliş açısı büyür ve sıcaklık artar. Ancak bu kural yükselti farkıyla bozulabilir: daha güneydeki yüksek bir merkez, daha kuzeydeki alçak bir merkezden soğuk olabilir. Enlem etkisini en temiz biçimde görmek için sıcaklıklar deniz seviyesine indirgenir.
B) Yükselti
C) Bakı
D) Nem
E) Jeolojik yapı
Yükselti ve İndirgenmiş Sıcaklık
Troposferde yükseldikçe sıcaklık ortalama her 200 metrede yaklaşık 1 °C azalır. Bir merkezin deniz seviyesinde olması durumunda göstereceği hesaplanmış değere indirgenmiş sıcaklık denir. Gerçek sıcaklığa, yükselti nedeniyle kaybedilen sıcaklık eklenir. Örneğin 1.000 metre yükseltide gerçek sıcaklığı 12 °C olan bir merkezin indirgenmiş sıcaklığı yaklaşık 17 °C’dir.
B) 10
C) 12
D) 14
E) 16
B) Yükselti
C) Okyanus akıntısı
D) Gelgit
E) Kayaç türü
Denizellik ve Karasallık
Denizler geç ısınıp geç soğuduğu için kıyılarda sıcaklık değişimini dengeler. Kıyı merkezlerinde yazlar daha serin, kışlar daha ılık; günlük ve yıllık sıcaklık farkı daha azdır. İç kesimlerde kara yüzeyi hızlı ısınıp soğur; yaz-kış ve gece-gündüz farkları büyür. Nem ve bulutluluk da gündüz aşırı ısınmayı, gece hızlı soğumayı sınırlar.
B) Bakı
C) Boylam
D) Gelgit
E) Bitki türü
B) Kıyıların her yerde daha yüksek olması
C) Güneş ışınlarının yalnız kıyıya dik gelmesi
D) Gelgitin havayı sürekli ısıtması
E) Boylam farkının büyümesi
Bakı, Rüzgâr ve Nem
Türkiye Kuzey Yarım Küre’de olduğu için güney yamaçlar Güneş’e daha dönüktür. Güney yamaçlarda sıcaklık, buharlaşma ve tarımsal olgunlaşma genellikle daha yüksek; karın yerde kalma süresi daha kısadır. Kuzey yamaçlar daha serin ve nemli olabilir.
Güneyden gelen rüzgârlar sıcaklığı yükseltme, kuzeyden gelenler düşürme eğilimindedir. Fön rüzgârı dağ yamacından alçalırken ısınarak sıcaklığı artırır ve bağıl nemi düşürür. Nemli hava ise günlük sıcaklık farkını azaltır.
B) Boylam
C) Gelgit
D) Faylanma
E) Akarsu rejimi
B) Sıcaklık artar, bağıl nem azalır.
C) Sıcaklık ve bağıl nem değişmez.
D) Basınç kesinlikle sıfıra iner.
E) Deniz suyu donar.
TÜRKİYE’DE SICAKLIĞIN MEVSİMLERE GÖRE DAĞILIŞI
Ocak ayında en düşük sıcaklıklar yükselti ve karasallığın etkili olduğu Kuzeydoğu Anadolu’da, en yüksek değerler Akdeniz kıyılarında görülür. Temmuz ayında en yüksek sıcaklıklar karasallık, kuraklık ve enlemin ortak etkisiyle Güneydoğu Anadolu’da; en düşük değerler yüksek Kuzeydoğu Anadolu ile serin Karadeniz kıyılarında ölçülür. Yıllık ortalamada Akdeniz kıyıları sıcak, yüksek Doğu Anadolu soğuktur.
B) Karasallık ve yüksek yükselti
C) Bakı ve gelgit
D) Nem ve sıcak akıntı
E) Boylam ve delta oluşumu
B) Yüksek enlem ve denizellik
C) Kalıcı kar örtüsü
D) Kuzeye bakan yamaçlar
E) Güçlü gelgit
| Etken | Sıcaklığa temel etkisi |
|---|---|
| Enlem | Güneyden kuzeye genel azalma |
| Yükselti | Her 200 m’de yaklaşık 1 °C azalma |
| Denizellik | Günlük ve yıllık farkı azaltma |
| Karasallık | Günlük ve yıllık farkı artırma |
| Bakı | Güney yamaçları daha sıcak kılma |
B) Deniz seviyesinin altında bulunduğunu
C) Gelgit genliğinin yüksek olduğunu
D) Akarsu sayısının fazla olduğunu
E) Boylamının küçük olduğunu