KPSS Türkiye’de kıyı tipleri konusu, kıyı çizgisinin yalnız dalga ve akıntılarla değil dağların uzanışı, jeolojik yapı ve deniz seviyesindeki değişmelerle biçimlendiğini açıklar. Önceki Türkiye’nin ovaları ve platoları konusunda işlenen dağ-ova düzeni, kıyıların girinti çıkıntısını ve kıyı ovalarının genişliğini doğrudan etkiler.
KIYI TİPLERİNİ BELİRLEYEN ETKENLER
Bir kıyının görünüşünü; dağların kıyıya göre uzanışı, kıta sahanlığının genişliği, kayaç direnci, akarsuların taşıdığı alüvyon, dalga ve kıyı akıntıları ile deniz seviyesindeki yükselme-alçalma belirler. Türkiye’de gelgit genliği düşük olduğu için haliçli kıyılar gelişmemiştir. Buzulların deniz seviyesine kadar indiği yüksek enlemlere özgü fiyort ve skyer kıyıları da görülmez.
B) Gelgit genliğinin düşük olması
C) Kıyı akıntılarının bulunmaması
D) Akarsuların alüvyon taşımaması
E) Kıta sahanlığının her yerde geniş olması
BOYUNA KIYILAR
Dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde boyuna kıyı tipi gelişir. Karadeniz ve Akdeniz kıyılarının büyük bölümünde görülür. Dağların denize yaklaşması kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşımı zorlaştırır, kıyı ovalarını daraltır, kıta sahanlığını sınırlar ve falezleri yaygınlaştırır. Kıyı çizgisi enine kıyılara göre daha sade, doğal liman sayısı daha azdır.
Dağlar nemli havayı kıyıda yükselttiği için kıyı yamaçlarında orografik yağış artar; deniz etkisinin iç kesimlere geçişi zorlaşır. Karadeniz’de kıyı ile iç kesimler arasındaki belirgin iklim farkı, Akdeniz’de ise kıyı ile İç Anadolu arasındaki ulaşım geçitlerinin önemi bu uzanışın sonucudur.
B) Kıyı ile iç kesimler arasında ulaşımın zorlaşması
C) Kıta sahanlığının genellikle dar olması
D) Doğal limanların çok fazla olması
E) Falezlerin yaygınlaşabilmesi
B) Gelgitin güçlü olmasıyla
C) Mercan resiflerinin bulunmasıyla
D) Kıyı ovalarının çok geniş olmasıyla
E) Akarsuların denize ulaşmamasıyla
ENİNE KIYILAR
Dağların denize dik uzandığı kıyılarda enine kıyı tipi görülür. Türkiye’de en belirgin örnek Ege kıyılarıdır. Horstlar ve grabenler doğu-batı yönünde denize açıldığı için kıyı çizgisi çok girintili çıkıntılıdır; koy, körfez, yarımada, ada ve doğal liman sayısı fazladır. Kıta sahanlığı geniş, kıyı ovaları görece geniştir.
Deniz etkisi grabenler boyunca iç kesimlere ilerler; kıyı ile iç kesimler arasında ulaşım kolaylaşır. Ege kıyılarındaki dağ-ova dizilişi aynı zamanda tarım, yerleşme ve ulaşım koridorlarının doğu-batı yönünde uzanmasına yardım eder.
B) Kıyı çizgisinin girintili çıkıntılı olması
C) Gelgit genliğinin çok yüksek olması
D) Buzulların denize ulaşması
E) Kıta sahanlığının çok dar olması
B) Kıyı ovalarının genişlemesi
C) Kıyı ile iç kesimler arasında ulaşımın kolaylaşması
D) Kıyı çizgisinin sadeleşmesi
E) Koy ve körfez sayısının artması
DENİZ SEVİYESİNİN YÜKSELMESİYLE OLUŞAN KIYILAR
Deniz seviyesinin yükselmesi veya karanın alçalmasıyla akarsu vadileri sular altında kalırsa ria tipi kıyı oluşur. İstanbul ve Çanakkale boğazları çevresi ile İstanbul’daki Haliç, ria karakterli kıyılara örnektir. Buradaki “Haliç” özel yer adıdır; gelgit kökenli haliç kıyısıyla karıştırılmamalıdır.
Kıyıya paralel uzanan dağ sıraları arasındaki vadiler deniz altında kalırsa Dalmaçya tipi kıyı gelişir. Kıyıya paralel uzun adalar ve kanallar belirgindir. Türkiye’de Antalya’nın Kaş çevresi, özellikle Teke Yarımadası kıyıları örnek gösterilir. Esas klasik örnek Adriyatik Denizi’nin doğu kıyılarıdır.
B) Boyuna
C) Enine
D) Fiyort
E) Resif
B) Dalmaçya
C) Skyer
D) Enine
E) Mercanlı
DALGA VE AKINTILARIN OLUŞTURDUĞU KIYI ŞEKİLLERİ
Dalga aşındırması dik kıyılarda falez ve abrazyon platformu oluşturur. Kıyı akıntıları kum ve çakılı biriktirerek kıyı oku ve kıyı kordonu meydana getirir. Kordon bir koyun önünü kapatırsa lagün oluşur; Büyükçekmece, Küçükçekmece ve Terkos başlıca örneklerdir. Bir ada kıyı kordonuyla karaya bağlanırsa tombolo gelişir; Kapıdağ ve Sinop önemli örneklerdir.
B) Tombolo
C) Lagün
D) Polye
E) Obruk
B) Volkan kraterinin suyla dolması
C) Buzul çanağının su tutması
D) Fay hattının çökmesi
E) Karstik çözünme
TÜRKİYE’DE GÖRÜLMEYEN KIYI TİPLERİ
Fiyort ve skyer kıyıları yüksek enlemlerde buzulların denize kadar ulaştığı sahalara özgüdür. Haliçli kıyılar güçlü gelgit gerektirir. Mercanlı kıyılar ise yıl boyunca sıcak, sığ ve temiz tropikal denizlerde gelişir. Türkiye’nin enlem, iklim ve gelgit koşulları bu kıyı tipleri için uygun değildir.
| Kıyı tipi | Temel oluşum | Türkiye’deki durum |
|---|---|---|
| Boyuna | Dağlar kıyıya paralel | Karadeniz, Akdeniz |
| Enine | Dağlar denize dik | Ege |
| Ria | Akarsu vadilerinin boğulması | İstanbul ve Çanakkale çevresi |
| Dalmaçya | Paralel sıraların kısmen sular altında kalması | Kaş çevresi |
B) Enine
C) Ria
D) Fiyort
E) Dalmaçya