KPSS Türkiye’de basınç ve rüzgârlar konusu; basıncın oluşumunu, Türkiye’yi etkileyen basınç merkezlerini, rüzgârların yön ve hızını belirleyen etkenleri ve yerel rüzgârları birlikte ele alır. Önceki Türkiye’de sıcaklık konusunda öğrenilen ısınma farkları, basınç farklarının ve hava hareketlerinin temelini oluşturur.
ATMOSFER BASINCI
Atmosferi oluşturan gazların ağırlığı nedeniyle yeryüzüne uyguladığı kuvvete atmosfer basıncı denir. Basınç barometreyle ölçülür; meteorolojide milibar (mb) ya da hektopaskal (hPa) kullanılır. Deniz seviyesinde 45° enleminde ve 15 °C sıcaklıkta kabul edilen 1013 mb değeri normal basınçtır. Bunun üzerindeki değerler yüksek, altındaki değerler alçak basınç olarak değerlendirilir.
Basıncı Etkileyen Faktörler
Sıcaklık arttığında hava genleşip hafifler ve yükselir; yüzeyde basınç azalır. Soğuyan hava yoğunlaşıp ağırlaşır ve çöker; yüzey basıncı artar. Yükselti arttıkça üzerimizdeki hava sütunu kısaldığı için basınç azalır. Yer çekimi, havanın yoğunluğu ve Dünya’nın günlük hareketine bağlı dinamik süreçler de basıncı etkiler.
| Etken | Değişim | Basınca Etkisi |
|---|---|---|
| Sıcaklık | Artarsa | Genellikle azalır |
| Yükselti | Artarsa | Azalır |
| Hava yoğunluğu | Artarsa | Artar |
| Yer çekimi | Artarsa | Artar |
B) Yalnız A
C) İkisinde eşit
D) Mevsime göre kesinlikle değişir
E) Boylam bilinmeden söylenemez
Termik ve Dinamik Basınç
Sıcaklık farkıyla oluşan merkezler termik, Dünya’nın günlük hareketi ve genel hava dolaşımındaki alçalıcı-yükselici hareketlerle oluşanlar dinamik kökenlidir. Termik yüksek basınç soğuma ve çökmeyle, termik alçak basınç ısınma ve yükselmeyle meydana gelir. Dinamik merkezlerde ise sıcaklık, basıncın doğrudan açıklaması olmayabilir.
B) Isınan havanın yükselmesi
C) Havanın merkezden çevreye dağılması
D) Sürekli açık hava oluşturması
E) Yükseltinin artmasıyla meydana gelmesi
TÜRKİYE’Yİ ETKİLEYEN BASINÇ MERKEZLERİ
Türkiye orta kuşakta ve kıtalar arasında bulunduğu için yıl boyunca tek bir basınç merkezinin etkisinde değildir. Mevsime ve merkezlerin güçlenme alanına göre hava kütlesinin sıcaklığı, nemi ve izlediği yol değişir.
Sibirya Yüksek Basıncı
Termik kökenli Sibirya Yüksek Basıncı özellikle kışın kuzeydoğudan Türkiye’ye sokulur. Kara üzerinden geldiği için soğuk ve çoğunlukla kurudur. Uzun süre etkili olduğunda sıcaklıklar belirgin biçimde düşer; ayaz ve don olayları artar. Karadeniz üzerinden nem kazanırsa kuzey kesimlerde kar yağışına yol açabilir.
İzlanda Alçak Basıncı
Dinamik kökenli İzlanda Alçak Basıncı, Atlas Okyanusu ve Avrupa üzerinden gelen cephe sistemleriyle birlikte daha çok kışın etkilidir. Deniz üzerinden taşınan hava nispeten ılık ve nemlidir. Akdeniz çevresinde gelişen alçak basınçlarla birleştiğinde Türkiye’de cephe yağışlarını artırabilir.
B) Asor Yüksek Basıncı
C) Sibirya Yüksek Basıncı
D) İzlanda Alçak Basıncı
E) Ekvatoral Alçak Basınç
Asor Yüksek Basıncı
Dinamik kökenli Asor Yüksek Basıncı yazın kuzeye doğru genişleyerek Türkiye üzerinde alçalıcı hava hareketlerini güçlendirir. Alçalan hava ısındığı için bağıl nem ve bulutlanma azalır; özellikle batı ve güney kesimlerde yaz kuraklığının belirginleşmesine katkı sağlar. Kışın batıdan gelen sistemlerin yönünü de etkileyebilir.
Basra Alçak Basıncı
Termik kökenli Basra Alçak Basıncı yazın aşırı ısınan Güneybatı Asya üzerinde gelişir. Türkiye’nin güneydoğusunda sıcak ve kuru hava koşullarını güçlendirir. Basınç gradyanına bağlı olarak kuzeybatıdan güneydoğuya doğru hava akışlarını etkileyebilir; sıcaklık ve buharlaşma artar.
B) Sibirya Yüksek Basıncı
C) İzlanda Alçak Basıncı
D) Kutup Yüksek Basıncı
E) Ekvatoral Alçak Basınç
B) Basra Alçak Basıncı — termik
C) Asor Yüksek Basıncı — dinamik
D) İzlanda Alçak Basıncı — dinamik
E) Basra Alçak Basıncı — dinamik
RÜZGÂRIN OLUŞUMU VE ÖZELLİKLERİ
Rüzgâr, yatay yönde yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru gerçekleşen hava hareketidir. Basınç farkı büyüdükçe ve merkezler arasındaki uzaklık azaldıkça basınç gradyanı artar; rüzgâr hızlanır. Eş basınç eğrilerinin sık geçtiği haritalar bu nedenle kuvvetli rüzgâr koşullarını gösterir.
Kuzey Yarım Küre’de rüzgârlar Dünya’nın günlük hareketine bağlı Coriolis etkisiyle hareket yönünün sağına sapar. Yer şekilleri rüzgârı vadilere ve boğazlara yönlendirir; yüzey sürtünmesi hızını azaltır. Bir rüzgâr, geldiği yönün adıyla anılır.
B) Artar
C) Değişmez
D) Önce azalır sonra artar
E) Tamamen durur
B) Kuzeybatıda basınç gradyanı daha büyüktür
C) İki bölgede rüzgâr hızı aynıdır
D) İzobar sıklığı yalnız sıcaklığı gösterir
E) Kuzeybatıda kesinlikle yağış yoktur
TÜRKİYE’DE YEREL RÜZGÂRLAR
Türkiye’de yönlere göre adlandırılan rüzgârların sıcaklık üzerindeki etkisi, geldikleri enlem ve geçtikleri yüzeylerle ilişkilidir. Kuzey sektörlü rüzgârlar genellikle sıcaklığı düşürür; güney sektörlü rüzgârlar yükseltir. Ancak nem ve yağış etkisi, rüzgârın deniz ya da kara üzerinden geçmesine göre değişebilir.
| Rüzgâr | Geldiği Yön | Genel Etki |
|---|---|---|
| Yıldız | Kuzey | Soğutucu |
| Poyraz | Kuzeydoğu | Soğutucu |
| Karayel | Kuzeybatı | Soğutucu |
| Kıble | Güney | Isıtıcı |
| Keşişleme | Güneydoğu | Isıtıcı, çoğu kez kuru |
| Lodos | Güneybatı | Isıtıcı, denizden nemli |
| Gündoğusu | Doğu | Yerel koşula bağlı |
| Günbatısı | Batı | Yerel koşula bağlı |
B) Karayel
C) Yıldız
D) Lodos
E) Gündoğusu
Fön Rüzgârı
Nemli hava bir dağın yamacında yükselirken soğur ve yağış bırakabilir. Dağın öteki yamacına geçen hava alçalırken her 100 metrede yaklaşık 1 °C ısınır; bağıl nemi düşer. Bu sıcak ve kuru yamaç rüzgârına fön denir. Türkiye’de Kuzey Anadolu Dağları ve Torosların yamaçlarında görülebilir. Fön; kar erimesini hızlandırır, çığ ve taşkın riskini artırabilir, tarım ürünlerinin erken olgunlaşmasına katkı sağlayabilir ve kurutucu etkisiyle orman yangını riskini büyütebilir.
B) Fön
C) Muson
D) Kutup rüzgârı
E) Alize
Meltemler
Meltemler, gün içinde ya da mevsimler arasında komşu yüzeylerin farklı ısınıp soğumasından doğan yerel ve kısa süreli rüzgârlardır. Gündüz kara daha çabuk ısındığı için deniz meltemi denizden karaya, gece kara daha çabuk soğuduğu için kara meltemi karadan denize eser. Gündüz yamaçlar ısınınca vadi meltemi vadiden yamaca; gece yamaçlar soğuyunca dağ meltemi dağdan vadiye yönelir.
B) Kara ve denizin farklı ısınıp soğuması
C) Sürekli rüzgâr kuşakları
D) Okyanus akıntıları
E) Gelgit genliğinin artması
Basınç merkezleri Türkiye’nin mevsimlik hava koşullarını, rüzgârlar ise sıcaklık ve nemin taşınmasını belirler. Bir soruda yalnız rüzgâr adını ezberlemek yerine rüzgârın geldiği yönü, geçtiği yüzeyi ve yükselip alçalmasını birlikte değerlendirmek gerekir.