KPSS Türkiye’de nem ve yağış konusu, havadaki su buharını, yoğuşma koşullarını, yağış türlerini ve Türkiye’deki yağış dağılışını neden-sonuç ilişkisiyle açıklar. Önceki Türkiye’de Basınç ve Rüzgârlar konusu bu başlığın temelini oluşturur.
NEM KAVRAMLARI
Mutlak, Maksimum ve Bağıl Nem
Mutlak nem, bir metreküp havadaki gerçek su buharı miktarıdır. Maksimum nem, havanın belirli sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla su buharıdır; sıcaklık arttıkça büyür. Bağıl nem ise mutlak nemin maksimum neme oranıdır ve yüzdeyle ifade edilir. Su buharı miktarı değişmese bile hava soğursa maksimum nem azalır, bağıl nem yükselir. Bağıl nem yüzde 100’e ulaştığında hava doygun olur.
B) Bağıl nem azalır
C) Bağıl nem artar
D) Buharlaşma kesinlikle artar
E) Hava basıncı sıfırlanır
B) 50
C) 60
D) 70
E) 80
Yoğuşma, Yoğuşma Noktası ve Sis
Hava sıcaklığı yoğuşma noktasına düştüğünde fazla su buharı sıvı ya da katı hâle geçer. Yeryüzüne yakın havada gerçekleşen yoğuşma sis, yüzey üzerinde oluşan damlacıklar çiydir. Sıcaklık 0 °C’nin altında doğrudan buz kristali oluşursa kırağı görülür. Soğuk zemine temas eden yağmur damlalarının donması kırç olayını meydana getirebilir.
B) Kırağı
C) Dolu
D) Kırç
E) Sis
B) Yoğuşma
C) Karasallık
D) Fön
E) İzostazi
YAĞIŞIN OLUŞUMU
Yamaç, Konveksiyonel ve Cephe Yağışları
Nemli hava bir dağ yamacında yükselmeye zorlanırsa yamaç yağışı oluşur. Türkiye’de Doğu ve Batı Karadeniz kıyıları ile Torosların denize bakan yamaçları belirgin örneklerdir. Isınan havanın dikey yükselmesi konveksiyonel yağışları oluşturur; İç Anadolu’daki ilkbahar sağanakları kırkikindi adıyla bilinir. Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşmasıyla oluşan cephe yağışları ise orta kuşakta, özellikle kışın yaygındır.
B) Konveksiyonel
C) Yamaç
D) Muson
E) Çiy
B) Gelgit
C) Soğuk akıntı
D) Fönle alçalma
E) Karstlaşma
TÜRKİYE’DE YAĞIŞ DAĞILIŞI
Yağışlı ve Kurak Alanlar
Türkiye’de en fazla yağış Doğu Karadeniz kıyılarında, özellikle Rize çevresinde görülür. Batı Karadeniz ve Antalya çevresinin yüksek kıyı kuşağı da yağışlıdır. Tuz Gölü çevresi, Iğdır Ovası ve Güneydoğu Anadolu’nun bazı kesimleri az yağış alır. Iğdır’ın kuraklığı çevresine göre alçakta kalması ve dağlarla çevrili olmasıyla; Tuz Gölü çevresinin kuraklığı karasallık ve yağış gölgesiyle ilişkilidir.
B) Dağlarla çevrili çukur alanda kalması
C) Ekvatora yakın olması
D) Musonlara açık olması
E) Batı rüzgârlarının başlaması
B) Iğdır
C) Rize
D) Şanlıurfa
E) Karaman
Yağış Rejimi ve Mevsimsellik
Karadeniz kıyılarında her mevsim yağış görülür; en yüksek değerler kıyının bölümüne göre sonbahar ya da kışta olabilir. Akdeniz ve Ege kıyılarında kışlar yağışlı, yazlar kuraktır. İç Anadolu’da ilkbahar yağışları; Erzurum-Kars çevresinde yaz yağışları daha belirgindir. Yağışın yıl içindeki dağılışına yağış rejimi denir ve tarım, akarsu akımı ile doğal bitki örtüsünü doğrudan etkiler.
B) Yağış rejimi
C) Yerel saat
D) Jeolojik yaş
E) Yer çekimi
B) Batı Karadeniz
C) Akdeniz
D) Yıldız Dağları
E) Çatalca-Kocaeli
YAĞIŞIN SONUÇLARI
Su Bilançosu ve Coğrafi Etkiler
Yağış miktarı tek başına nemlilik derecesini açıklamaz. Sıcaklık ve buharlaşma da su bilançosunu belirler. Yağışın fazla, buharlaşmanın düşük olduğu alanlarda su fazlası; yağışın az ve buharlaşmanın yüksek olduğu alanlarda su açığı oluşur. Bu denge akarsu rejimini, toprak yıkanmasını, bitki örtüsünün sıklığını, kuraklık ve taşkın riskini etkiler.
Türkiye’de yağışın miktarı yalnız denize yakınlıkla açıklanamaz; hava kütlesinin geliş yönü, dağların uzanışı, yükselti ve sıcaklık birlikte değerlendirilmelidir. KPSS sorularında yağış türünü belirlerken havayı yükselmeye zorlayan mekanizma bulunmalıdır.