Türk anayasa tarihi, siyasal iktidarın sınırlandırılması düşüncesinin Osmanlı dönemindeki anayasal belgelerden günümüz anayasal düzenine kadar geçirdiği dönüşümü inceler. Bu gelişim yalnız anayasa adlarını ve tarihlerini ezberlemekten ibaret değildir. Her metnin egemenlik anlayışı, yasama-yürütme ilişkisi, temel hak yaklaşımı ve getirdiği kurumlar birlikte değerlendirilmelidir.
Türk anayasal gelişmelerinde yön, padişahın yetkilerinin belgelerle sınırlandırılmasından millî egemenliğe; tek meclisli ve kuvvetler birliğine dayalı yapılardan kuvvetler ayrılığı ve anayasa yargısına doğru ilerlemiştir. Bununla birlikte her anayasa, hazırlandığı dönemin siyasi ve toplumsal koşullarının izlerini taşır.
ANAYASA ÖNCESİ ANAYASAL GELİŞMELER
1808 tarihli Sened-i İttifak, 1839 tarihli Tanzimat Fermanı ve 1856 tarihli Islahat Fermanı birer anayasa değildir. Ancak devlet iktidarının kullanılması, kişi güvenceleri ve yönetimin kurallara bağlanması bakımından ilk anayasal gelişmeler olarak kabul edilir.
Sened-i İttifak (1808)
Sened-i İttifak, II. Mahmut döneminde merkezî yönetim ile taşradaki güçlü âyanlar arasında imzalanmıştır. Padişahın otoritesi ilk kez kendi iradesi dışında bir belgeyle sınırlanmış, merkez ile âyanlar arasında karşılıklı yükümlülükler belirlenmiştir. Belge halkın temsilcilerince hazırlanmadığı ve temel hakları genel bir güvenceye bağlamadığı için anayasa sayılmaz.
Sened-i İttifak, İngiliz anayasa tarihindeki Magna Carta’ya benzetilir. Bu benzetmenin nedeni iki belgenin aynı içeriğe sahip olması değil, hükümdar iktidarını başka güç odakları karşısında sınırlayan bir uzlaşma niteliği taşımasıdır.
A) Islahat Fermanı
B) Tanzimat Fermanı
C) Sened-i İttifak
D) Kanun-ı Esasi
E) Teşkilat-ı Esasiye Kanunu
Tanzimat Fermanı (1839)
Gülhane Hatt-ı Hümayunu olarak da anılan Tanzimat Fermanı, Sultan Abdülmecid döneminde ilan edilmiştir. Can, mal ve namus güvenliği; vergilerin mali güce göre alınması; askerlik işlerinin düzene bağlanması ve yargılama yapılmadan ceza verilmemesi gibi güvenceler öngörmüştür.
Tanzimat Fermanı bir halk hareketinin sonucu veya temsilî bir meclisin ürünü değildir. Padişahın tek taraflı iradesiyle ilan edilmiş olsa da padişahın kendi yetkilerini hukuk kurallarıyla sınırlandırması ve kanun üstünlüğü fikrini güçlendirmesi bakımından önemlidir.
A) Can güvenliği
B) Mal güvenliği
C) Vergide adalet
D) Yargılamasız ceza verilememesi
E) Millî egemenlik
Islahat Fermanı (1856)
Islahat Fermanı, özellikle Müslümanlar ile gayrimüslimler arasındaki hukuki eşitliği geliştirmeyi amaçlamıştır. Kamu hizmetine girme, eğitim, yargılanma, vergi ve askerlik gibi alanlarda ayrımcılığın azaltılmasına yönelik hükümler içermiştir. Dış siyasi etkilerin belirgin olduğu bu belge de bir anayasa değil, padişah fermanıdır.
1876 KANUN-I ESASİ VE MEŞRUTİYET
Kanun-ı Esasi, 23 Aralık 1876’da kabul edilmiş ve 24 Aralık 1876’da II. Abdülhamid tarafından ilan edilmiştir. İlk yazılı Türk anayasasıdır. Bu metinle mutlak monarşiden meşruti monarşiye geçilmiş ve anayasal temele dayanan parlamentolu dönem başlamıştır.
Yasama organı iki kanatlı Meclis-i Umumidir. Halk tarafından seçilen Heyet-i Mebusan ile üyeleri padişah tarafından atanan Heyet-i Âyandan oluşur. Padişah yürütmede güçlüdür; bakanları atayıp görevden alabilir, meclisi toplantıya çağırabilir ve feshedebilir. Bu nedenle anayasal düzen kurulmuş olmakla birlikte padişahın üstün konumu korunmuştur.
Kanun-ı Esasi kişi özgürlüğü, konut dokunulmazlığı, eğitim, basın ve mülkiyet gibi bazı hakları düzenlemiştir. Bununla birlikte hakların güvencesi ve siyasal sorumluluk mekanizmaları günümüz demokratik anayasacılığına göre sınırlıdır.
A) Yalnız Heyet-i Mebusan
B) Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu
C) TBMM ve Danışma Meclisi
D) Heyet-i Mebusan ve Heyet-i Âyan
E) Kurucu Meclis ve Millî Birlik Komitesi
1909 Değişiklikleri
II. Meşrutiyet döneminde yapılan 1909 değişiklikleri, Kanun-ı Esasi’nin parlamenter niteliğini güçlendirmiştir. Padişahın yetkileri daraltılmış, hükûmetin meclise karşı siyasal sorumluluğu belirginleşmiş, padişah kararlarında karşı imza esası genişletilmiş ve meclisin konumu güçlendirilmiştir.
Bu nedenle 1876 ile 1909 aynı anayasal metnin iki farklı güç dengesi olarak düşünülmelidir: 1876 metninde padişah ağırlığı, 1909 sonrasında ise meclis ve sorumlu hükûmet ağırlığı artmıştır.
A) Padişahın yetkilerini genişletmek
B) Millî egemenlik ilkesini ilk kez kabul etmek
C) Meclisi ve hükûmetin parlamentoya karşı sorumluluğunu güçlendirmek
D) Cumhuriyet yönetimine geçmek
E) Anayasa Mahkemesini kurmak
1921 TEŞKİLAT-I ESASİYE KANUNU
21 Ocak 1921 tarihli Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, Millî Mücadele şartlarında TBMM tarafından kabul edilmiştir. “Hâkimiyet bilâ kaydü şart milletindir” hükmüyle millî egemenliğe dayanan yeni devlet düzeninin temelini oluşturmuştur.
1921 Anayasası kısa ve çerçeve bir metindir. Değiştirilmesi için olağan kanunlardan farklı özel bir usul öngörmediği için yumuşak anayasadır. Temel haklar ve yargı ayrıntılı biçimde düzenlenmemiş; ağırlık devlet teşkilatına ve yerinden yönetim esaslarına verilmiştir.
Yasama ve yürütme yetkileri TBMM’de toplandığından kuvvetler birliği ve meclis hükûmeti sistemi benimsenmiştir. Bakanlar meclis tarafından tek tek seçilir; ayrı ve bağımsız bir devlet başkanlığı makamı bulunmaz. 29 Ekim 1923 değişikliğiyle devletin yönetim şeklinin Cumhuriyet olduğu açıkça yazılmış ve Cumhurbaşkanlığı makamı oluşturulmuştur.
A) Millî egemenlik
B) Meclis hükûmeti sistemi
C) Kuvvetler birliği
D) Yumuşak ve çerçeve anayasa
E) Çift meclisli yasama
1924 TEŞKİLAT-I ESASİYE KANUNU
20 Nisan 1924’te kabul edilen 1924 Anayasası, Cumhuriyet’in yeni kurumlarını daha ayrıntılı biçimde düzenlemiştir. Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu ve milletin tek temsilcisinin TBMM olduğunu kabul etmiştir. Yasama yetkisi ile yürütme yetkisinin sahibi TBMM olmakla birlikte meclis, yürütme yetkisini Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu eliyle kullanmıştır.
Bu yapı, meclis hükûmeti ile parlamenter sistem özelliklerini bir araya getirdiği için karma hükûmet sistemi olarak nitelendirilir. Meclisin üstünlüğü korunmuş; yargı ayrı bir erk olarak düzenlenmiş ancak kanunların anayasaya uygunluğunu denetleyecek bir Anayasa Mahkemesi kurulmamıştır.
A) Monarşi ile cumhuriyeti birleştirmesi
B) Federal ve üniter yapıyı birlikte uygulaması
C) Meclis hükûmeti ve parlamenter sistem özelliklerini birlikte taşıması
D) İki ayrı anayasa mahkemesi kurması
E) Yasama organını iki meclise ayırması
1924 Anayasası’ndaki Temel Değişiklikler
- 1928 değişiklikleriyle “Devletin dini İslam’dır” hükmü çıkarılmış, milletvekili ve Cumhurbaşkanı yeminlerindeki dinî ifadeler değiştirilmiştir.
- 1934’te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanınmıştır.
- 1937’de cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik ve inkılapçılık ilkeleri anayasa metnine girmiştir.
- 1945’te metnin dili Türkçeleştirilmiş ve “Anayasa” adı kullanılmış; 1952’de önceki dil ve Teşkilat-ı Esasiye Kanunu adı yeniden benimsenmiştir.
A) 1924
B) 1928
C) 1934
D) 1937
E) 1945
1961 ANAYASASI
27 Mayıs 1960 askerî müdahalesinden sonra Millî Birlik Komitesi ile Temsilciler Meclisinden oluşan Kurucu Meclis tarafından hazırlanan 1961 Anayasası, 9 Temmuz 1961 halkoylamasıyla kabul edilmiştir. 1924 Anayasası’na tepki niteliğinde daha ayrıntılı, hak ve özgürlükleri geniş düzenleyen bir metindir.
1961 Anayasası kuvvetler ayrılığı ve çoğulcu demokrasi anlayışını güçlendirmiştir. Yasama organı Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu olmak üzere iki kanatlıdır. Yürütme Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulundan oluşan çift başlı parlamenter yapıdadır.
Kanunların anayasaya uygunluğunu denetlemek üzere Anayasa Mahkemesi ilk kez kurulmuştur. Sosyal devlet, hukuk devleti, ekonomik ve sosyal haklar, yargı bağımsızlığı ve üniversite özerkliği gibi alanlarda yeni güvenceler getirilmiştir. Millî Güvenlik Kurulu, Devlet Planlama Teşkilatı ve Yüksek Hâkimler Kurulu da bu anayasal dönemin belirgin kurumları arasındadır.
A) TBMM
B) Cumhurbaşkanlığı
C) Anayasa Mahkemesi
D) Bakanlar Kurulu
E) Danıştay
1971–1973 Değişiklikleri
1971 ve 1973 değişiklikleri yürütmeyi güçlendirmiş, temel hakların sınırlanmasını kolaylaştırmış ve bazı özerklikleri daraltmıştır. Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi tanınmış; Devlet Güvenlik Mahkemeleri ile Askerî Yüksek İdare Mahkemesi anayasal düzene eklenmiştir. Böylece 1961 Anayasası’nın özgürlükçü dengesi güvenlik ve otorite yönünde değiştirilmiştir.
A) Yürütmeyi zayıflatmak ve özgürlükleri sınırsızlaştırmak
B) Çift meclisli yapıyı ilk kez kurmak
C) Monarşiye dönmek
D) Yürütmeyi güçlendirmek ve temel haklara yönelik sınırlamaları artırmak
E) Anayasa Mahkemesini kaldırmak
1982 ANAYASASI
12 Eylül 1980 askerî müdahalesinden sonra oluşturulan Kurucu Meclis, Millî Güvenlik Konseyi ile Danışma Meclisinden meydana gelmiştir. Hazırlanan anayasa 7 Kasım 1982’de halkoyuyla kabul edilmiş ve 9 Kasım 1982’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
1982 Anayasası ayrıntılı ve katı bir anayasadır. İlk hâlinde yürütmeyi yasama karşısında güçlendiren, devlet otoritesi ve kamu düzenine daha fazla ağırlık veren bir yapı kurmuştur. Yasama yeniden tek meclisli TBMM’ye bırakılmış; Anayasa Mahkemesi ve parlamenter sistem korunmuştur. Sonraki anayasa değişiklikleri hak ve özgürlükler, yargı, siyasal katılım ve hükûmet sistemi üzerinde önemli dönüşümler meydana getirmiştir.
2007 değişikliği Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesini kabul etmiş; 2017 değişikliklerinin 2018 seçimleriyle bütünüyle uygulanmaya başlaması sonucunda parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemine geçilmiştir. Bu nedenle 1982 Anayasası’nın ilk metnindeki kurumlarla güncel metindeki kurumlar aynı kabul edilmemelidir.
A) Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu
B) Heyet-i Mebusan ve Heyet-i Âyan
C) Millî Birlik Komitesi ve Temsilciler Meclisi
D) Millî Güvenlik Konseyi ve Danışma Meclisi
E) TBMM ve Bakanlar Kurulu
1982 Anayasası Sonrasındaki Başlıca Dönüşümler
1982 Anayasası yürürlüğe girdiği biçimiyle kalmamış, farklı dönemlerde yapılan değişikliklerle önemli ölçüde dönüşmüştür. Sınav sorularında bir kurumun “1982 Anayasası’nın ilk hâlinde” bulunması ile “güncel anayasal düzende” bulunması arasındaki fark özellikle gözetilmelidir.
- 1987 değişikliği, anayasanın değiştirilme usulünü ve halkoylaması düzenini yenilemiş; geçici siyasi yasakların kaldırılması halkoyuna sunulmuştur.
- 1995 değişikliği, siyasal katılım ve örgütlenme alanında düzenlemeler yapmış; siyasi partiler ile dernek, sendika ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarına ilişkin bazı sınırlamaları azaltmıştır.
- 2001 değişikliği, temel hakların genel sınırlama sistemini yenilemiş; ölçülülük, demokratik toplum düzeni ve laik Cumhuriyet gerekleri gibi güvenceleri 13. maddede belirginleştirmiştir.
- 2004 değişikliği, temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası antlaşmalarla kanunların çatışması hâlinde antlaşma hükümlerinin esas alınacağını kabul etmiş; ölüm cezasına ilişkin anayasal ifadeleri kaldırmıştır.
- 2007 değişikliği, Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi esasını getirmiş ve görev süresini yeniden düzenlemiştir.
- 2010 değişikliği, Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yolunu kabul etmiş; Anayasa Mahkemesi ile hâkimler ve savcıların yönetim yapısında değişiklikler yapmıştır.
- 2017 değişikliği, Başbakanlık ve Bakanlar Kurulunu kaldırarak yürütme yetkisini Cumhurbaşkanında toplamış; Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve karşılıklı seçim yenileme gibi kurumları getirmiştir.
TÜRK ANAYASALARININ KARŞILAŞTIRILMASI
| Metin | Temel Yapı | Ayırt Edici Özellik |
|---|---|---|
| 1876 | Meşruti monarşi, çift meclis | İlk yazılı Türk anayasası |
| 1921 | Kuvvetler birliği, meclis hükûmeti | Millî egemenlik; tek yumuşak ve çerçeve anayasa |
| 1924 | Karma hükûmet sistemi, tek meclis | Cumhuriyet kurumlarını ayrıntılı düzenleme |
| 1961 | Parlamenter sistem, çift meclis | Anayasa Mahkemesi, sosyal devlet ve geniş hak güvencesi |
| 1982 | İlk hâlinde parlamenter, güncel hâlinde Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi | Ayrıntılı, katı ve yürütmeyi güçlendiren yapı |
Anayasa tarihi sorularında her metni dört ölçütle ayırmak yararlıdır: egemenlik kime aittir, kuvvetler nasıl dağılmıştır, yasama kaç meclislidir ve hangi kurum ilk kez getirilmiştir? Bu yöntem, birbirine benzeyen tarih ve özellikleri tek tek ezberlemek yerine sistem içinde karşılaştırmayı sağlar.
Önceki konu: Devlet Biçimleri, Hükûmet Sistemleri ve Demokrasi
Sonraki konu: 1982 Anayasası: Genel Esaslar ve Devletin Temel Nitelikleri