DEVLET BİÇİMLERİ, HÜKÛMET SİSTEMLERİ VE DEMOKRASİ

Devlet biçimleri, hükûmet sistemleri ve demokrasi, devlet iktidarının kaynağını, ülke üzerindeki örgütlenmesini ve yasama-yürütme ilişkisini farklı ölçütlerle açıklar. Monarşi ile cumhuriyet devlet başkanının göreve gelişini; üniter devlet ile federasyon yetkinin ülke içinde nasıl paylaşıldığını; parlamenter, başkanlık ve yarı başkanlık sistemleri ise yasama ile yürütmenin kuruluş ve sorumluluk ilişkisini gösterir.

Bu ayrımlar aynı sorunun farklı cevapları değildir. Bir devlet cumhuriyet ve üniter yapıda olup başkanlık tipi bir hükûmet sistemi uygulayabilir; başka bir devlet monarşi olduğu hâlde parlamenter demokrasiyle yönetilebilir. Soruyu çözerken önce hangi sınıflandırma ölçütünün sorulduğunu belirlemek gerekir.

DEVLET KAVRAMI VE TEMEL UNSURLARI

Devlet, belirli bir ülke üzerinde yaşayan insan topluluğunun egemen bir kamu gücü altında siyasal ve hukuki bakımdan örgütlenmesidir. Devletin klasik üç unsuru insan topluluğu (millet), ülke ve egemenliktir. Yasama, yürütme ve yargı ise devletin iradesini oluşturan ve uygulayan temel organlardır; devletin kurucu unsurlarıyla karıştırılmamalıdır.

• Millet, devletin insan unsurudur. Ortak vatandaşlık bağı, birlikte yaşama iradesi ve hukuki aidiyet bu unsurun açıklanmasında önem taşır.
• Ülke, devlet egemenliğinin kullanıldığı kara, hava ve şartları içinde deniz alanlarından oluşan coğrafi zemindir.
• Egemenlik, devletin kendi ülkesinde üstün kamu gücüne sahip olması ve dış ilişkilerde bağımsız hareket edebilmesidir.

EGEMENLİĞİN KAYNAĞINA VE DEVLET BAŞKANINA GÖRE BİÇİMLER

Monarşi ve Cumhuriyet

Monarşi, devlet başkanlığının kural olarak veraset yoluyla geçtiği devlet biçimidir. Hükümdarın yetkilerinin başka bir organla paylaşılmadığı model mutlak monarşi; hükümdarın anayasa ve parlamento ile sınırlandığı model ise meşruti monarşi olarak adlandırılır. Meşruti monarşide hükümdarın varlığı, tek başına yönetimin demokratik olmadığı anlamına gelmez; siyasal yetkilerin seçilmiş organlarda toplanması mümkündür.

Cumhuriyet, devlet başkanlığının veraset dışı bir yöntemle ve belirli süre için kazanıldığı devlet biçimidir. Cumhuriyet, devlet başkanının göreve geliş biçimini açıklar; demokrasi ise siyasal iktidarın halk iradesine, özgür seçimlere, hak güvencelerine ve çoğulculuğa dayanmasını anlatır. Bu nedenle her cumhuriyetin kendiliğinden demokratik, her monarşinin de kendiliğinden antidemokratik olduğu söylenemez.

Oligarşi ve Teokrasi

Oligarşi, siyasal iktidarın dar bir kişi grubu veya zümre tarafından kullanılmasıdır. Teokrasi ise devlet düzeninin ve siyasal meşruiyetin dinî kurallara veya dinî otoriteye dayandırıldığı yönetim anlayışıdır. Bu kavramlar bazı ders kaynaklarında devlet biçimleri başlığı altında gösterilse de aslında iktidarın kim tarafından ve hangi meşruiyet temeliyle kullanıldığını açıklayan rejim nitelikleridir.

HUKUKİ YAPISINA GÖRE DEVLETLER

Üniter ve Bölgeli Devlet

Üniter devlet, ülke üzerinde tek devlet tüzel kişiliğinin, tek egemenlik merkezinin ve ülke genelinde geçerli tek anayasal düzenin bulunduğu devlet yapısıdır. Yerel yönetimlere idari yetkiler verilmesi üniter yapıyı ortadan kaldırmaz; önemli olan egemenliğin anayasal olarak ayrı devletler arasında paylaşılmamasıdır.

Bölgeli devlet, üniter yapı ile federasyon arasında değerlendirilen bir modeldir. Bölgeler geniş siyasal veya yasama özerkliğine sahip olabilir; ancak federal sistemdeki gibi ayrı egemen federe devletler bulunmaz. Bölgesel yetkilerin kaynağı ve sınırı merkezi anayasal düzene dayanır.

Federasyon ve Konfederasyon

Federasyon, federal devlet ile federe devletlerin yetkilerinin ortak bir anayasa tarafından paylaştırıldığı birleşik devlet yapısıdır. Uluslararası hukuk kişiliği kural olarak federal devlete aittir. Federe devletler kendi anayasal organlarına ve iç işlerinde önemli yetkilere sahip olsalar da tek taraflı ayrılma hakkına sahip değildir.

Konfederasyon, egemen devletlerin antlaşmayla belirli ortak amaçlar için oluşturduğu devletler birliğidir. Üye devletler uluslararası kişiliklerini korur; ortak yapının kararları çoğu kez üye devletlerin aracılığıyla uygulanır ve ayrılma imkânı daha geniştir. Bu nedenle konfederasyon, federasyon gibi tek bir birleşik devlet değil, devletler arası birlik niteliğindedir.

HÜKÛMET SİSTEMLERİ

Hükûmet sistemi, yasama ve yürütme organlarının nasıl kurulduğunu, birbirinden ne ölçüde ayrıldığını ve birbirlerine karşı hangi hukuki-siyasi araçlara sahip olduğunu gösterir. Sınıflandırmanın merkezinde kuvvetler birliği ve kuvvetler ayrılığı bulunur.

Kuvvetler Birliği ve Meclis Hükûmeti

Kuvvetler birliği, yasama ve yürütme yetkilerinin aynı organda toplanmasıdır. Yetkilerin hükümdar veya tek kişi çevresinde birleşmesi mutlak monarşi ya da diktatörlük biçiminde; yasama organında birleşmesi ise meclis hükûmeti sistemi biçiminde görülür.

Meclis hükûmeti sisteminde meclisin üstünlüğü esastır. Yürütme görevini yerine getiren kurul, meclis tarafından seçilir ve meclisin talimatına/siyasal denetimine bağlıdır. Ayrı ve güçlü bir devlet başkanlığı makamı bulunmaz; bakanlar meclise karşı bireysel olarak sorumludur. Türkiye’de 1921 Anayasası dönemi bu sistemin temel örneğidir.

Parlamenter Sistem

Parlamenter sistem, yasama ile yürütmenin hukuken ayrı fakat karşılıklı etkileşim içinde olduğu yumuşak kuvvetler ayrılığı modelidir. Yürütme iki başlıdır: devlet başkanı siyasal bakımdan kural olarak sorumsuz ve tarafsız bir konumdayken başbakan ve bakanlardan oluşan hükûmet siyasal sorumluluğu taşır.

Hükûmet parlamentonun güvenine dayanır ve güvensizlik sonucunda görevden düşebilir. Buna karşılık sistemin anayasal düzenine göre yürütme de parlamentoyu feshetme veya seçimleri yenileme aracına sahip olabilir. Bir kişinin hem yasamada hem yürütmede görev alabilmesi ve bakanların çoğunlukla parlamento içinden çıkması mümkündür.

Başkanlık Sistemi

Başkanlık sistemi, yasama ile yürütmenin ayrı seçimlerle oluştuğu ve birbirlerinin görevine siyasal güvensizlik yoluyla son veremediği sert kuvvetler ayrılığı modelidir. Yürütme tek başlıdır ve başkana aittir. Başkan hem devlet başkanı hem hükûmet başkanıdır; bakanlar başkanın yardımcılarıdır ve parlamentoya karşı kolektif siyasal sorumluluk taşımaz.

Başkanlık sisteminde yasama ve yürütmenin görev süreleri kural olarak sabittir. Bu ayrılık, organların birbirini hiç denetlemediği anlamına gelmez; veto, bütçe, atama onayı veya yargısal denetim gibi fren ve denge araçları bulunabilir.

Yarı Başkanlık Sistemi

Yarı başkanlık sistemi, halk tarafından seçilen ve önemli anayasal yetkilere sahip cumhurbaşkanı ile parlamentoya karşı siyasal sorumluluk taşıyan başbakan ve bakanlar kurulunun birlikte bulunduğu çift başlı yürütme modelidir. Başkanlık ve parlamenter sistemin bazı özelliklerini birleştirir; ancak hükûmetin parlamentonun güvenine dayanması onu klasik başkanlık sisteminden ayırır.

TÜRKİYE’NİN DEVLET YAPISI VE HÜKÛMET SİSTEMİ

Anayasa’nın 1. maddesine göre Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir. 2. madde Türkiye Cumhuriyeti’ni demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti olarak tanımlar; 3. madde ise devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü düzenler. Türkiye bu yönüyle cumhuriyet ve üniter devlettir.

Anayasa’nın 6. maddesi egemenliğin kayıtsız şartsız Millete ait olduğunu; 7, 8 ve 9. maddeler yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin sırasıyla TBMM, Cumhurbaşkanı ve bağımsız-tarafsız mahkemeler eliyle kullanılacağını belirtir. 2017 anayasa değişikliğinin bütünüyle uygulanmaya başladığı 2018 seçimlerinden sonra yürütme yetkisinin Cumhurbaşkanına ait olduğu Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi uygulanmaktadır.

Bu sistemde yürütme tek başlıdır; başbakan ve bakanlar kurulu bulunmaz. Cumhurbaşkanı doğrudan halk tarafından seçilir. Türkiye modeli klasik başkanlık sistemiyle benzerlik taşısa da Cumhurbaşkanı ile TBMM’nin belirli anayasal şartlarda karşılıklı olarak seçimleri yenileyebilmesi gibi kendine özgü özelliklere sahiptir.

DEMOKRASİ KAVRAMI VE UYGULANMA BİÇİMLERİ

Demokrasinin Temel Unsurları

Demokrasi, egemenliğin halka ait olduğu ve siyasal iktidarın halk iradesine dayandığı yönetim anlayışıdır. Demokrasi yalnız sandığa indirgenemez. Serbest ve düzenli seçimler yanında siyasi çoğulculuk, eşit vatandaşlık, temel hakların güvence altında olması, hukuk devleti, muhalefetin iktidar olabilme imkânı, hesap verebilirlik ve bağımsız yargı demokratik düzenin temel unsurlarıdır.

Çoğunluk ilkesi, kararların çoğunluğun iradesine göre alınmasını sağlar. Çoğulculuk ise çoğunluk yönetiminin azınlık haklarını ortadan kaldıramayacağını; farklı düşünce, kimlik ve siyasi seçeneklerin meşru biçimde var olabilmesini ifade eder. Çoğulcu demokraside iktidar hukuki sınırlar ve denetim mekanizmaları içinde kullanılır.

Doğrudan, Temsili ve Yarı Doğrudan Demokrasi

• Doğrudan demokrasi, kamusal kararların temsilci olmadan halk tarafından alınmasıdır. Nüfus ve yönetim ölçeği nedeniyle modern devletlerde bütünüyle uygulanması güçtür.
• Temsili demokrasi, halkın egemenliği belirli süreler için seçtiği temsilciler aracılığıyla kullanmasıdır. Türkiye’de temel model temsili demokrasidir.
• Yarı doğrudan demokrasi, temsili sisteme halkın bazı kararlara doğrudan katıldığı araçların eklenmesidir. Halkoylaması, halk girişimi, halk vetosu ve temsilcilerin azli bu başlıkta incelenir.

Halkoylaması (referandum), bir anayasa veya kararın seçmenlerin oyuna sunulmasıdır. Halk girişimi, belirli sayıda seçmenin bir düzenleme yapılmasını gündeme getirmesi; halk vetosu, kabul edilmiş düzenlemenin halk tarafından reddedilebilmesi; temsilcilerin azli ise seçilmiş kişinin görev süresi dolmadan seçmenlerce görevden alınabilmesidir. Her ülke bu araçların tamamını kullanmaz. Türkiye’de ulusal düzeyde anayasa değişiklikleri için halkoylaması öngörülmüş olmakla birlikte halk girişimi, halk vetosu ve temsilcilerin azli genel birer anayasal kurum değildir.

Devlet biçimi sorularında önce ölçütü bulmak gerekir: “Devlet başkanı nasıl göreve geliyor?” monarşi-cumhuriyet; “yetki ülke içinde nasıl örgütleniyor?” üniter-federal; “yasama ile yürütme nasıl kuruluyor ve birbirine karşı sorumlu mu?” hükûmet sistemi; “halk yönetime nasıl katılıyor?” ise demokrasi biçimleri ayrımını çözer.