Sözel mantık ve muhakeme soruları, verilen kurallardan zorunlu sonuç çıkarma becerisini ölçer. Başarı için bilgileri kısa sembollere dönüştürmek, uygun tabloyu kurmak ve seçenekleri koşullarla sistemli biçimde sınamak gerekir.
Sözel Mantık Çözüm Akışı
Önce Soru Kökünü Okuyun
Soru “kesinlikle doğrudur”, “olabilir”, “olamaz” veya “hangisi belirlenemez” diyebilir. Kurguya başlamadan önce aranan sonucun türünü bilmek, gereksiz olasılık üretimini azaltır.
| Soru kökü | Aranan kanıt |
|---|---|
| Kesinlikle doğrudur | Bütün geçerli dizilimlerde ortak sonuç |
| Olabilir | Kurallara uyan tek bir örnek |
| Olamaz | Kurallardan en az biriyle çelişen seçenek |
Soru kökü, kanıt yükünü değiştirir. “Olabilir” seçeneği için tek bir geçerli düzen kurmak yeterliyken “kesinlikle doğrudur” seçeneğinin bütün geçerli düzenlerde korunması gerekir. “Belirlenemez” sorusunda ise en az iki farklı geçerli durumda değişebilen bilgi aranır.
- Kesinlik: Karşı örnek bulmaya çalışın. Bir karşı örnek varsa seçenek kesin değildir.
- Olabilirlik: Seçeneği sağlayan tek bir kurallı tablo kurun.
- Olamazlık: Seçeneği tabloya yerleştirip hangi kuralla çeliştiğini gösterin.
- Belirlenemezlik: Bilginin iki geçerli senaryoda farklı değer alabildiğini kanıtlayın.
Kuralları Sembolleştirin
- “A, B’den önce” → A < B
- “C ile D yan yana” → CD / DC blok
- “E, 2. sırada değildir” → E ≠ 2
- “F seçilirse G seçilmez” → F → ¬G
Uzun cümleleri yeniden yazmak yerine kişi ve nesnelerin baş harflerini kullanın. Ancak aynı harfle başlayan unsurları karıştırmayacak işaretler seçin.
| Sözel kural | Kısa gösterim | Dikkat |
|---|---|---|
| A, B’nin hemen önündedir. | AB blok | Araya başka unsur giremez. |
| C, D’den önce fakat E’den sonradır. | D < C < E | “Önce/sonra” yönünü ters çevirmeyin. |
| F ile G aynı grupta değildir. | F ≠ G grubu | İkisinden biri dışarıda kalmak zorunda değildir. |
| H seçilirse K seçilir. | H → K | K’nın seçilmesi H’yi zorunlu kılmaz. |
Soru Türüne Uygun Şema Kurun
Sıralama Soruları
Gün, sıra, kat veya koltuk gibi sabit yerleri kutularla gösterin. Kesin konumları yerleştirin; göreli kuralları oklarla veya bloklarla işaretleyin.
“Hemen önce” ile “önce” aynı değildir. A, B’den önce kuralında araya başka unsurlar girebilir; A, B’nin hemen önünde kuralında AB birlikte hareket eden bir bloktur.
A, B, C ve D soldan sağa dört koltuğa oturacaktır. A, B’nin hemen solunda; C ise D’nin solundadır. Buna göre aşağıdaki sıralamalardan hangisi mümkündür?
A) A-B-C-D
B) B-A-C-D
C) C-D-B-A
D) A-C-B-D
E) D-C-A-B
Ece, Fırat, Gül ve Hakan pazartesiden perşembeye kadar farklı günlerde sunum yapacaktır. Ece, Fırat’tan önce; Gül çarşamba günü; Hakan ise pazartesi günü sunum yapmayacaktır. Buna göre Fırat hangi gün sunum yapabilir?
A) Yalnız pazartesi
B) Yalnız salı
C) Yalnız çarşamba
D) Yalnız perşembe
E) Salı veya perşembe
Gruplama ve Dağıtım Soruları
Grupları sütunlara ayırın; birlikte/ayrı olma, sayı ve kapasite koşullarını tablonun yanında tutun.
Grup kapasitesi dolduğunda yalnız yerleşenleri değil, dışarıda kalmak zorunda olanları da işaretleyin. Örneğin üç kişilik bir gruba A ve B birlikte girmek zorundaysa, kalan tek yer için diğer adaylar birbirinin alternatifi olur.
K, L, M ve N iki kişilik X ve Y gruplarına ayrılacaktır. K ile L aynı grupta olmayacak, M ise K ile aynı grupta olacaktır. Buna göre aşağıdaki ikililerden hangisi kesinlikle aynı grupta bulunur?
A) K ve L
B) K ve M
C) L ve N
D) L ve M
E) M ve N
Eşleştirme Soruları
Kişi, ürün, şehir veya özellikleri satır ve sütunlarda çaprazlayın. Kesin eşleşmeye “✓”, imkânsız eşleşmeye “×” koyun.
Bir satırda yalnız tek boş seçenek kaldığında bu eşleşme zorunlu hâle gelir. Ardından aynı sütundaki diğer olasılıklar elenir. Bu zincirleme eleme, uzun sorularda en hızlı ilerleme yollarından biridir.
Ali, Berna, Ceren ve Doruk; matematik, tarih, Türkçe ve coğrafya derslerinden farklı birini seçmiştir. Ali matematiği, Ceren Türkçeyi seçmiştir. Berna ise tarihi seçmemiştir. Buna göre Doruk hangi dersi seçmiştir?
A) Matematik
B) Tarih
C) Türkçe
D) Coğrafya
E) Belirlenemez
Koşullu Sorular
“A olursa B” kuralı, A’nın gerçekleştiği durumda B’yi zorunlu kılar. B’nin gerçekleşmesi tek başına A’yı zorunlu kılmaz.
Koşullu kuralın karşıt tersi kullanılabilir: A → B ise B değil → A değil sonucu çıkar. Ancak B → A sonucu çıkarılamaz. Bu ayrım özellikle “hangisi kesinlikle doğrudur?” sorularında belirleyicidir.
K, L, M ve N kişileri bir toplantıya katılacaktır. K katılırsa L de katılacak; M katılırsa N katılmayacaktır. K ile M’nin toplantıya katılacağı kesin olduğuna göre aşağıdakilerden hangisi toplantıya katılamaz?
A) K
B) L
C) M
D) N
E) Belirlenemez
Doğrudan ve Dolaylı Çıkarım
Önce tek kuraldan çıkan doğrudan bilgileri, ardından kurallar birleşince ortaya çıkan zincirleri yazın.
A, B’den önce; B de C’den önceyse A < B < C sonucu zorunludur. A ile C arasındaki ilişki ayrıca verilmemiş olsa da zincirden çıkarılır.
Kuralları birleştirirken kesin bilgi ile olasılığı ayırın. A < B < C zinciri A’nın birinci sırada olduğunu göstermez; yalnız göreli sırayı belirler. Boş kalan yerlere başka unsurlar girebilir.
“Olabilir” sorusunda tek geçerli örnek yeterlidir. “Kesinlikle” sorusunda ise yalnız bir senaryoya bakmak yetmez; bütün olasılıklarda ortak kalan bilgi aranır.
Aşağıdakilerden hangisi sözel mantık sorularında doğrudan verilen bilgi ile çıkarılan bilgiyi ayırmanın en güvenli yoludur?
A) Bütün olasılıkları zihinden tutmak
B) Her koşulu ayrı sembolleştirip çıkarımları farklı biçimde işaretlemek
C) Önce seçenekleri ezberlemek
D) Soru kökünü en son okumak
E) Tablo kurmadan yalnız sezgiyle ilerlemek
Tablo Kurarken Sabit, Blok ve Yasakları Ayırın
Kuralları aynı anda zihinde tutmak yerine üç katmanda işlemek daha güvenlidir:
- Sabitler: Doğrudan yeri veya grubu belli olan unsurları tabloya yazın.
- Bloklar: Yan yana, ardışık veya birlikte hareket eden unsurları tek parça gibi gösterin.
- Yasaklar: Bir konumda bulunamayacak unsurları küçük çarpılarla işaretleyin.
Sonra kapasite ve sayı kurallarını uygulayın. Bir yere yalnız tek aday kalması, yeni bir kesin bilgi üretir; bu bilgi diğer satır ve sütunlarda yeni elemeler doğurabilir.
Seçeneklerden Gitme Yöntemi
Bütün olasılıkları çıkarmak yerine seçenekleri denemek bazı “olabilir” ve “olamaz” sorularında daha hızlıdır. Seçeneği geçici olarak tabloya yerleştirin ve kuralları sırayla kontrol edin.
- İlk çelişkide seçeneği bırakın; gereksiz yere tabloyu tamamlamayın.
- “Olabilir” sorusunda kurallara uyan ilk tamamlanabilir seçenek kanıttır.
- “Olamaz” sorusunda dört seçeneğin olabildiğini göstermek zorunda değilsiniz; çelişen seçeneği bulmak yeterlidir.
- “Kesinlikle” sorusunda seçenek denemek için karşı örnek arayın.
Mini Sözel Mantık Uygulaması
A, B, C ve D sunumlarını pazartesiden perşembeye birer gün yapacaktır.
- A, B’den önce sunum yapacaktır.
- C çarşamba günü sunum yapacaktır.
- D pazartesi günü sunum yapmayacaktır.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?
A) A pazartesidir.
B) B perşembedir.
C) D salıdır.
D) A salıdır.
E) D perşembedir.
İkinci Uygulama: Gruplama
K, L, M, N ve P adlı beş kişi X ve Y gruplarına ayrılacaktır. X grubunda iki, Y grubunda üç kişi olacaktır.
- K ile L aynı grupta olmayacaktır.
- M, X grubunda olacaktır.
- N, K ile aynı grupta olacaktır.
Buna göre X grubunda aşağıdaki ikililerden hangisi bulunabilir?
A) K ve L
B) K ve N
C) L ve M
D) M ve N
E) N ve P
Zaman Yönetimi
- Kuralları bir kez dikkatle okuyun.
- Kesin bilgileri hemen tabloya yerleştirin.
- En kısıtlayıcı kuraldan başlayın.
- Seçeneklerden gitmek daha kısa ise bütün olasılıkları çıkarmayın.
- Çözüm sonunda bütün kuralları bir kez kontrol edin.
Çözümü Bitirmeden Önce
- Soru kökü çözüm stratejisini belirler.
- Kurallar kısa sembollere dönüştürülür.
- Soru türüne uygun tablo veya şema kurulur.
- Doğrudan ve zincirleme çıkarımlar ayrılır.
- Kesinlik sorularında bütün geçerli olasılıklar dikkate alınır.
Bir önceki konu için Cümle Türleri yazısına dönebilirsiniz. Bu yazı Türkçe konu anlatımı sırasının son başlığıdır.