Cümle türleri; yüklemin türüne ve yerine, cümlenin anlamına ve yapısına göre belirlenir. Aynı cümle bu dört ölçütün her birine göre ayrı ayrı sınıflandırılabilir.
Cümle Türleri Haritası
Yüklemin Türüne Göre Cümleler
Fiil Cümlesi
Yüklemi çekimli fiildir: “Öğrenciler salonda bekliyor.”
İsim Cümlesi
Yüklemi ek fiille çekimlenmiş isim soylu sözcüktür: “Salon bugün çok sakindi.”
Yüklemin son sözcüğüne bakmak her zaman yeterli değildir; yüklem bir söz grubu olabilir. “Onun en büyük isteği öğretmen olmaktı.” cümlesinin yüklemi “öğretmen olmaktı” grubudur ve isim cümlesi kabul edilir. “Bizi görünce çok sevindi.” cümlesinde ise yüklem çekimli fiildir.
- Bu kitap çok sürükleyiciymiş. → isim cümlesi
- Bu kitap beni çok etkiledi. → fiil cümlesi
- Toplantının başlama saati dokuzdu. → isim cümlesi
- Toplantı saat dokuzda başladı. → fiil cümlesi
Aşağıdaki cümlelerden hangisi yüklemin türüne göre isim cümlesidir?
B) Bu oda evin en aydınlık yeridir.
C) Otobüs biraz önce kalktı.
D) Soruları dikkatle çözdü.
E) Misafirler salonda bekliyor.
Yüklemin Yerine Göre Cümleler
- Kurallı cümle: Yüklem sondadır. “Kitapları masaya bıraktım.”
- Devrik cümle: Yüklem sonda değildir. “Masaya bıraktım kitapları.”
- Eksiltili cümle: Yüklem söylenmemiştir. “Bir yanda deniz, bir yanda dağlar…”
Devrik cümle anlatım bozukluğu değildir. Şiirde, konuşma dilinde veya vurgu amacıyla kullanılabilir. “Bekliyorum seni akşamdan beri.” cümlesi fiil, devrik ve olumlu bir cümledir. Eksiltili cümlede ise yargı bağlamdan tamamlanır: “Az veren candan, çok veren maldan.”
Aşağıdaki cümlelerden hangisi devrik cümledir?
B) Çocuklar parkta neşeyle oynadı.
C) Bizi kapıda bekliyordu kardeşim.
D) Toplantı saat üçte başlayacak.
E) Kitapları rafa dikkatle yerleştirdi.
Anlamına Göre Cümleler
| Tür | Örnek |
|---|---|
| Olumlu | Bizi dikkatle dinledi. |
| Olumsuz | Bizi dinlemedi. |
| Soru | Bizi dinledi mi? |
| Ünlem | Ne güzel anlatıyor! |
Biçimce olumlu görünen cümle anlamca olumsuz olabilir: “Bu kadar işi tek günde bitirmek ne mümkün!” Tersi durumda da olumsuzluk eki bulunduğu hâlde olumlu anlam oluşabilir: “Seni özlemedim değil.”
Olumlu ve olumsuzluk belirlenirken cümlenin gerçek yargısı esas alınır. Soru cümlesi de olumlu veya olumsuz olabilir: “Bizi aradı mı?” olumlu soru, “Bizi aramadı mı?” olumsuz sorudur. Bazı soru biçimleri cevap beklemeden güçlü bir yargı aktarır; bunlara sözde soru denir: “Bu iyiliğini hiç unutur muyum?” cümlesi “Unutmam.” anlamındadır.
| Cümle | Biçim | Anlam |
|---|---|---|
| Burada onu tanımayan yoktur. | olumsuzluk unsurları var | Herkes tanır; anlamca olumlu. |
| Bu sözlere inanır mıyım? | soru | İnanmam; anlamca olumsuz. |
| Ne güzel bir gün! | ünlem | beğenme ve coşku |
Aşağıdaki cümlelerin hangisi anlamına göre olumsuz, biçimce olumludur?
B) Seni hiç unutur muyum?
C) Kimse toplantıya gelmedi.
D) Bu işi yapacak değilim.
E) Hem aradı hem de haber verdi.
Yapısına Göre Cümleler
Basit Cümle
Tek yüklemi vardır ve fiilimsiyle kurulmuş yan yargı içermez: “Çocuklar bahçede oynadı.”
Bir cümlenin uzun olması, yapıca birleşik olduğunu göstermez. “Bahçenin köşesindeki yaşlı çınar ağacı dün geceki şiddetli fırtınada devrildi.” cümlesinde tek yargı vardır ve fiilimsi yoktur; cümle basittir.
Birleşik Cümle
Bir temel yargı ile en az bir yan yargıdan oluşur.
- Girişik birleşik: Fiilimsi içerir. “Eve gelince beni ara.”
- Şartlı birleşik: Şart yan cümlesi vardır. “Çalışırsan başarırsın.”
- Ki’li birleşik: “ki” ile bağlanır. “Biliyorum ki başaracaksın.”
- İç içe birleşik: Bir cümle başka cümlenin ögesidir. “Öğretmen, ‘Defterleri açın.’ dedi.”
Girişik birleşik cümlede fiilimsi grubu temel cümlenin bir ögesi olabilir: “Düzenli çalışmak başarıyı artırır.” cümlesinde “düzenli çalışmak” isim-fiil grubudur ve özne görevindedir. Şartlı birleşik cümlede yan yargı, temel yargının gerçekleşmesini koşula bağlar.
Aşağıdaki cümlelerin hangisi şartlı birleşik cümledir?
B) Kapı açıldı ve çocuklar içeri girdi.
C) Kitabı aldı, çantasına koydu.
D) Eve gelince beni aradı.
E) Dün aldığım kalem kırıldı.
Sıralı Cümle
Birden fazla cümle virgül veya noktalı virgülle sıralanır. Öge ortaklığı varsa bağımlı, yoksa bağımsız sıralı cümledir.
- Kapıyı açtı, içeri girdi. → gizli özne ortak; bağımlı sıralı
- Güneş battı, sokak lambaları yandı. → ortak öge yok; bağımsız sıralı
Aşağıdaki cümlelerin hangisi bağımlı sıralı cümledir?
B) Kitabı aldı, sayfalarını dikkatle çevirdi.
C) Güneş battı, sokak lambaları yandı.
D) Yağmur dindi, hava açtı.
E) Otobüs geldi, yolcular sıraya girdi.
Bağlı Cümle
Birden fazla cümle bağlaçla bağlanır: “Kapıyı açtı ve içeri girdi.”
Bir cümlede bağlaç bulunması, yapının mutlaka bağlı cümle olduğu anlamına gelmez. Bağlaç iki ayrı yargıyı birleştiriyorsa bağlı cümle kurar. “Ali ve Ayşe geldi.” cümlesinde “ve” iki özneyi bağlar; yalnız bir yüklem bulunduğu için cümle bağlı değil, basittir.
Aşağıdaki cümlelerden hangisi bağlı cümledir?
B) Eve gelince beni aradı.
C) Kapıyı açtı ve misafirleri karşıladı.
D) Çalışırsan başarırsın.
E) Bu oda oldukça genişti.
Aynı Cümleyi Dört Yönden İnceleme
“Yağmur başlayınca çocuklar hızla eve döndü.” cümlesi şu şekilde sınıflandırılır:
- Yüklemin türü: “döndü” çekimli fiil olduğu için fiil cümlesi.
- Yüklemin yeri: Yüklem sonda olduğu için kurallı cümle.
- Anlamı: Yargı gerçekleştiği için olumlu cümle.
- Yapısı: “başlayınca” zarf-fiili yan yargı kurduğu için girişik birleşik cümle.
Bir cümle için yalnız “fiil cümlesi” demek sınıflandırmayı tamamlamaz. Soru, aynı cümleyi yüklem türü, yüklemin yeri, anlam ve yapı bakımından birlikte incelemenizi isteyebilir.
Bir Cümleyi Dört Ölçüte Göre İnceleme
- Yüklem türüne göre fiil ve isim cümlesi vardır.
- Yüklemin yerine göre kurallı, devrik ve eksiltili cümleler bulunur.
- Anlamına göre olumlu, olumsuz, soru ve ünlem cümleleri incelenir.
- Yapısına göre basit, birleşik, sıralı ve bağlı cümleler vardır.
“Sınav bitince öğrenciler sessizce dışarı çıktı.” cümlesinin özellikleri hangisidir?
B) Fiil – kurallı – olumlu – girişik birleşik
C) Fiil – devrik – olumsuz – bağlı
D) İsim – kurallı – soru – birleşik
E) Fiil – kurallı – olumlu – sıralı
“Dün aldığım kitap masanın üzerinde duruyor.” cümlesinin doğru sınıflandırması hangisidir?
B) İsim – kurallı – olumlu – basit
C) Fiil – devrik – olumsuz – bağlı
D) İsim – devrik – soru – sıralı
E) Fiil – kurallı – olumsuz – şartlı birleşik