MONDROS ATEŞKES ANTLAŞMASI, İŞGALLER VE CEMİYETLER

Mondros Ateşkes Antlaşması, işgaller ve cemiyetler konusu; Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’ndan çekilmesiyle başlayan askerî çözülmenin kısa sürede siyasi işgale, toplumsal tepkiye ve örgütlü direnişe dönüşmesini ele alır. Antlaşmanın maddeleri, işgal devletlerinin uygulamaları ve cemiyetlerin amaçları birlikte değerlendirildiğinde Millî Mücadele’nin neden başladığı daha açık anlaşılır.

Savaşın cephelerini, diplomatik gelişmelerini ve genel sonuçlarını hatırlamak için I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti yazısına göz atabilirsiniz.

Mondros Ateşkes Antlaşması Neden İmzalandı?

1918 sonbaharında Osmanlı Devleti askerî, ekonomik ve toplumsal bakımdan savaşı sürdüremeyecek duruma gelmişti. Cephelerdeki geri çekilme, insan ve malzeme kayıpları, ulaşım ve iaşe sorunları devletin direncini zayıflattı. Bulgaristan’ın 29 Eylül 1918’de savaştan çekilmesiyle Almanya ile Osmanlı Devleti arasındaki kara bağlantısı kesildi; İstanbul ve Doğu Trakya doğrudan tehdit altına girdi. Almanya’nın yenilgisinin belirginleşmesi de İttifak grubunun savaşta kalma ihtimalini ortadan kaldırdı.

V. Mehmet Reşat’ın ölümünün ardından VI. Mehmet Vahdettin tahta çıktı. Talat Paşa Hükûmeti istifa etti ve Ahmet İzzet Paşa Hükûmeti kuruldu. Yeni yönetim, ABD Başkanı Wilson’ın yayımladığı ilkelerin daha adil bir barış sağlayacağına güvenerek ateşkes istedi. Bahriye Nazırı Rauf Bey başkanlığındaki Osmanlı heyeti, İngiltere adına Amiral Somerset Calthorpe ile Limni Adası’nın Mondros Limanı’nda görüştü.

Yirmi beş maddelik ateşkes, 30 Ekim 1918’de İngiliz donanmasına ait Agamemnon Zırhlısında imzalandı ve 31 Ekim öğle saatinde yürürlüğe girdi. Rauf Bey dönüşünde devletin bağımsızlığı ile saltanat hukukunun korunduğu yönünde iyimser bir açıklama yaptı; ancak maddelerin geniş yoruma açık yapısı ve İtilaf Devletlerinin uygulamaları bu beklentinin gerçekleşmediğini gösterdi.

Mondros’un Önemli Maddeleri ve Amaçları

Mondros bir barış antlaşması değil, silahlı çatışmayı durduran bir ateşkes metniydi. Buna rağmen hükümleri yalnız cephelerdeki savaşı durdurmakla kalmadı; Osmanlı Devleti’nin savunma, ulaşım, haberleşme ve ekonomik kaynaklarını İtilaf denetimine açtı. Böylece daha sonra yapılacak işgaller için askerî imkân ve siyasi gerekçe oluşturuldu.

7. Madde: İşgallerin Genel Dayanağı

Antlaşmanın en tartışmalı hükümlerinden olan 7. madde, İtilaf Devletlerine güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal etme hakkı tanıyordu. “Güvenlik tehdidi” ile “stratejik nokta” kavramlarının açık biçimde tanımlanmaması, maddenin İtilafların kendi çıkarlarına göre yorumlanmasına imkân verdi. Anadolu ve çevresindeki birçok işgal bu hükme dayandırıldı.

24. Madde ve Vilayet-i Sitte

24. madde, Vilayet-i Sitte adı verilen Erzurum, Van, Bitlis, Sivas, Harput ve Diyarbakır’da bir karışıklık çıkması hâlinde bu bölgelerin işgal edilebileceğini belirtiyordu. İngilizce metinde bu illerin “altı Ermeni vilayeti” olarak adlandırılması, Doğu Anadolu’da bir Ermeni devleti kurulmasına zemin hazırlama amacıyla ilişkilendirilir. Maddenin uygulanabilmesi için bölgede karışıklık çıkarılması ihtimali, millî cemiyetlerin kuruluş gerekçelerinden biri oldu.

Mondros’un Sonuçları ve İşgallerin Başlaması

Ateşkesin ardından Osmanlı ordusunun büyük bölümü terhis edildi; stratejik ulaşım noktaları ve haberleşme ağı İtilaf denetimine girdi. Bu nedenle devlet, işgallere karşı düzenli ve merkezî bir savunma geliştirmekte zorlandı. İtilaf Devletleri gizli paylaşım antlaşmalarındaki hedeflerini, Mondros’un özellikle 7. maddesini gerekçe göstererek uygulamaya başladı. Ateşkes, Osmanlı Devleti’ni hukuken hemen sona erdirmedi; fakat egemenlik ve savunma gücünü ağır biçimde sınırladığı için devletin fiilen sona erme sürecine girdiği kabul edilir.

İlk işgal edilen Osmanlı toprağı, İngiltere’nin 3 Kasım 1918’de ele geçirdiği Musul oldu. İskenderun ve Dörtyol, Anadolu’daki ilk işgal hareketlerinin görüldüğü yerler arasındaydı. Dörtyol çevresinde Fransız birlikleri ve onlarla hareket eden Ermeni unsurlarına karşı başlayan çatışmalar, Anadolu’daki ilk silahlı direniş örneği olarak öne çıktı. Bu ayrım önemlidir: Musul ilk işgal edilen Osmanlı toprağı; Dörtyol ise ilk silahlı direnişle anılan merkezdir.

İstanbul’un Fiilen İşgali ve “Geldikleri Gibi Giderler” Sözü

İtilaf donanması 13 Kasım 1918’de İstanbul önlerine geldi ve şehre asker çıkarıldı. Bu gelişme İstanbul’un fiilen işgali olarak değerlendirilir. Aynı gün Suriye’den İstanbul’a dönen Mustafa Kemal, Boğazdaki İtilaf gemilerini görünce yaveri Cevat Abbas’a “Geldikleri gibi giderler.” dedi. Söz, işgallerin kalıcı olmayacağına duyduğu güveni ve mücadele kararlılığını yansıtır.

İstanbul’un 13 Kasım 1918’deki fiilî işgali ile 16 Mart 1920’de devlet kurumlarının basılması, milletvekillerinin tutuklanması ve meclisin çalışamaz hâle getirilmesiyle gerçekleşen resmî işgal birbirinden ayrılmalıdır.

Paris Barış Konferansı ve İzmir’in İşgali

Paris Barış Konferansı (18 Ocak 1919)

Paris Barış Konferansı, yenilen devletlerle yapılacak barış antlaşmalarının esaslarını belirlemek amacıyla toplandı. Konferansta İngiltere ve Fransa’nın çıkarları belirleyici oldu; manda sistemi ve Milletler Cemiyetinin kurulması gündeme geldi. Almanya, Avusturya, Macaristan ve Bulgaristan’la yapılacak antlaşmalar şekillendirilirken Osmanlı Devleti’yle yapılacak barış, paylaşım anlaşmazlıkları nedeniyle ertelendi.

Gizli antlaşmalarda İtalya’ya vaat edilen İzmir ve çevresinin Yunanistan’a verilmesi kararlaştırıldı. İngiltere, Doğu Akdeniz’de güçlü bir İtalya yerine kendi politikalarına daha bağımlı bir Yunanistan’ı tercih etti. Bu karar İtalya’nın konferansı bir süre terk etmesine ve İtilaf Devletleri arasındaki görüş ayrılığının belirginleşmesine yol açtı.

İzmir’in İşgali (15 Mayıs 1919)

Yunan birlikleri Paris Barış Konferansı kararına dayanarak 15 Mayıs 1919’da İzmir’e çıktı. İşgal, bölgede Rum nüfusun çoğunlukta olduğu ve güvenliğin tehdit edildiği iddialarıyla savunuldu. Ancak şehir ve çevresinde Türk nüfus çoğunluktaydı. Gazeteci Osman Nevres’in, bilinen adıyla Hasan Tahsin‘in işgal birliklerine ateş açması İzmir’deki ilk silahlı tepkinin simgesi oldu.

İşgal sırasında yaşanan şiddet olayları Anadolu’da büyük tepki doğurdu; mitingler düzenlendi, protesto telgrafları gönderildi ve Batı Anadolu’da silahlı direniş hızlandı. Olayları inceleyen uluslararası heyetin hazırladığı Amiral Bristol Raporu, bölgede Türklerin çoğunlukta olduğunu ve işgal sırasında Yunan kuvvetlerinin ağır ihlaller gerçekleştirdiğini belirterek Türk tarafının haklılığını gösteren ilk uluslararası belgelerden biri oldu.

Mondros Sonrası Cemiyetler

İstanbul Hükûmetinin işgaller karşısında etkili bir politika geliştirememesi, ordunun terhis edilmesi ve azınlık örgütlerinin faaliyetleri toplumda farklı kurtuluş arayışları doğurdu. Cemiyetler amaçlarına göre üç ana grupta incelenir: vatanın bütünlüğünü korumak isteyen millî cemiyetler, ayrılıkçı hedefler taşıyan azınlık cemiyetleri ve kurtuluşu manda, himaye veya padişah-halife otoritesine bağlılıkta arayarak Millî Mücadele’ye karşı çıkan millî varlığa düşman cemiyetler.

Azınlıkların Kurduğu Cemiyetler

Azınlık cemiyetleri İtilaf Devletlerinin desteğinden ve Wilson İlkeleri’ndeki ulusların kendi geleceğini belirleme düşüncesinden yararlanmaya çalıştı. Bulundukları bölgelerde nüfus üstünlüğü iddiası oluşturmak, karışıklık çıkararak Mondros’un 7 ve 24. maddelerini işletmek ve bağımsız devletler kurmak temel hedefleriydi.

• Mavri Mira: Fener Rum Patrikhanesi çevresinde örgütlendi; Megali İdea doğrultusunda İstanbul, Trakya ve Batı Anadolu’nun Yunanistan’a katılmasını amaçladı.
• Etnik-i Eterya: Kökeni Yunan bağımsızlık hareketine dayanır; Büyük Yunanistan düşüncesini destekledi.
• Pontus Rum Cemiyeti: Doğu Karadeniz’de eski Pontus yapılanmasını canlandırmayı hedefledi.
• Kordos: Anadolu’ya Rum göçmen getirerek nüfus dengesini Yunan iddiaları lehine değiştirmeye çalıştı.
• Hınçak ve Taşnak: Doğu Anadolu ile Çukurova’da bağımsız bir Ermeni devleti kurmayı amaçlayan örgütlerdi.

Millî Varlığa Düşman Cemiyetler

Bu gruptaki kuruluşlar aynı hedefe ve düşünceye sahip değildi. Bir bölümü padişah ve halifeye bağlılığı tek kurtuluş yolu sayarken bir bölümü İngiliz veya Amerikan himayesini savundu; bazıları da etnik ayrılıkçılığı benimsedi. Ortak noktaları, bağımsız ve halk iradesine dayalı bir millî direniş fikrine karşı çıkmalarıydı.

• İngiliz Muhipleri Cemiyeti: İngiliz himayesini savundu. Damat Ferit Paşa, Sait Molla ve Rahip Frew adı cemiyetle birlikte anılır.
• Wilson Prensipleri Cemiyeti: ABD mandasının ülkeyi parçalanmaktan koruyabileceğini düşündü.
• Teali İslam Cemiyeti: Ümmetçilik ile saltanat-halifelik bağlılığını öne çıkardı ve Millî Mücadele’ye karşı propaganda yürüttü.
• Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası: Kurtuluşu padişah ve halifenin emirlerine bağlı kalmakta aradı.
• Hürriyet ve İtilaf Fırkası: İttihat ve Terakki karşıtlığı üzerinden Millî Mücadele kadrolarını İttihatçılıkla suçladı.
• Kürt Teali Cemiyeti: Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da ayrı bir siyasi yapı kurmayı amaçladı.

Millî Cemiyetler ve Bölgesel Savunma

Millî cemiyetler işgallere ve azınlık örgütlerinin faaliyetlerine karşı halkın can, mal ve vatan bütünlüğünü korumak amacıyla kuruldu. Çoğu belirli bir bölgeyi savundu; kongreler düzenledi, gazeteler yayımladı, nüfus ve tarih verileriyle bölgenin Türklüğünü kanıtlamaya çalıştı. Başlangıçta birbirlerinden bağımsız hareket etmeleri ortak ve merkezî bir mücadele kurulmasını zorlaştırdı; buna rağmen ulusal bilincin gelişmesine, Kuvay-ı Milliye’nin desteklenmesine ve Millî Mücadele kadrolarının örgütlenmesine katkı sağladılar.

Kuvay-ı Milliye’nin Ortaya Çıkışı

Ordunun terhis edilmesi, silahların teslim edilmesi, işgallerin yayılması ve İstanbul Hükûmetinin etkisiz kalması üzerine halk kendi imkânlarıyla silahlı direniş birlikleri oluşturdu. Bu birliklere Kuvay-ı Milliye adı verildi. İlk örnekler Güney Anadolu’da Fransız işgaline, Batı Anadolu’da ise Yunan ilerleyişine karşı ortaya çıktı. Ayvalık’ta Ali Çetinkaya, Ödemiş çevresindeki direniş ve Dörtyol’daki yerel mücadele bu sürecin simgeleşen örneklerindendir.

Kuvay-ı Milliye birlikleri düzenli ordu değildi; bölgesel, gönüllü ve yerel kaynaklara dayalıydı. Düşmanı oyalayarak Millî Mücadele’ye zaman kazandırdı, halkın işgallere boyun eğmeyeceğini gösterdi ve düzenli ordunun kurulmasına zemin hazırladı. Bununla birlikte disiplinsizlik, ortak komuta eksikliği ve ihtiyaçların halktan karşılanma biçimi zamanla sorun yarattı. Bu nedenle Millî Mücadele ilerledikçe merkezî ve düzenli orduya geçiş zorunlu oldu.

İşgallerden Örgütlü Millî Mücadele’ye Geçiş

Mondros’un ağır hükümleri Osmanlı Devleti’ni savunmasız bıraktı; 7 ve 24. maddeler işgallerin genişletilmesinde kullanıldı. Musul’dan İzmir’e uzanan işgaller, merkezî yönetimin etkisizliği ve azınlık örgütlerinin faaliyetleri halkı önce protestoya, sonra yerel cemiyetler ile silahlı direnişe yöneltti. Ancak bölgesel hareketlerin ortak komuta ve hedef altında birleşmesi gerekiyordu.

Mustafa Kemal’in Anadolu’ya geçmesiyle genelgeler, kongreler ve Temsil Heyeti çevresinde şekillenecek örgütlenme; dağınık millî cemiyetleri ulusal bir yapıya, yerel direnişi de ortak bağımsızlık mücadelesine dönüştürecekti.