MİLLÎ MÜCADELE CEPHELERİ

Millî Mücadele Cepheleri, TBMM Hükûmetinin bağımsızlık mücadelesini hangi bölgelerde, kimlere karşı ve hangi askerî güçlerle yürüttüğünü gösterir. Doğu Cephesi’nde düzenli birlikler, Güney Cephesi’nde halk direnişi ve Kuvayımilliye, Batı Cephesi’nde ise önce yerel kuvvetler ardından düzenli ordu etkili oldu. Bu üç cephede elde edilen askerî başarılar, Gümrü ve Ankara antlaşmaları gibi siyasi sonuçlar doğurdu; Büyük Taarruz ise Anadolu’daki Yunan işgalini sona erdirdi.

Meclisin açılması, merkezî otoritenin kurulması, iç ayaklanmalar ve Sevr’e verilen tepkiyi hatırlamak için TBMM’nin Açılması, Ayaklanmalar ve Sevr Antlaşması yazısına göz atabilirsiniz.

Millî Mücadele Cephelerinin Genel Görünümü

Millî Mücadele’deki cepheler yalnız coğrafi bölgelere göre ayrılmaz. Cephede mücadele edilen devlet, kullanılan askerî güç, savaşın niteliği ve cepheyi kapatan siyasi gelişme de birbirinden farklıdır. Doğu Cephesi’nin arkasında Osmanlı Devleti’nden kalan düzenli XV. Kolordu bulunurken Güney Cephesi’nde şehir halkının örgütlediği yerel direniş öne çıktı. Batı Cephesi ise başlangıçta Kuvayımilliye ile savunuldu; Yunan ordusunun geniş çaplı ilerleyişi karşısında düzenli orduya geçilmesi zorunlu oldu.

Doğu Cephesi

Ermenistan, Sevr Antlaşması’nın kendisine tanıdığı genişleme imkânından yararlanmak ve Doğu Anadolu’da hâkimiyet kurmak istiyordu. Bölgede Ermeni birliklerinin saldırıları ve sivil halka yönelik şiddet olayları artınca TBMM, 9 Haziran 1920’de Kâzım Karabekir Paşa’yı Doğu Cephesi Komutanlığına atadı. Osmanlı Devleti’nden kalan ve disiplinini koruyan XV. Kolordu, Millî Mücadele’nin bu cephedeki en önemli askerî gücüydü.

Türk birlikleri Eylül 1920’de harekete geçti; Sarıkamış, Kars ve Gümrü yönünde ilerledi. Ermenistan’ın barış istemesi üzerine 3 Aralık 1920’de Gümrü Antlaşması imzalandı. Antlaşmayla Ermenistan Sevr’i geçersiz saydı, TBMM’nin siyasi varlığını ve Misak-ı Millî’yi tanıdı; Kars, Sarıkamış, Kağızman ve Iğdır Türkiye’ye bırakıldı.

Gümrü Antlaşması’nın Önemi

• TBMM Hükûmetinin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşmadır.
• TBMM’nin ilk askerî ve siyasi başarısıdır.
• Ermenistan, TBMM’yi tanıyan ilk devlet olmuştur.
• Doğu Cephesi büyük ölçüde güvence altına alınmış, buradaki asker ve silahların bir bölümü Batı Cephesi’ne aktarılmıştır.
• Doğu sınırı son biçimini Gümrü ile değil, 13 Ekim 1921 tarihli Kars Antlaşması ile almıştır.

Gümrü’den sonra Gürcistan ile yürütülen süreçte Ardahan ve Artvin Türkiye’ye katıldı. 16 Mart 1921 tarihli Moskova Antlaşması’nda Batum Gürcistan’a bırakıldı. Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan ile imzalanan Kars Antlaşması ise doğu sınırını kesinleştirdi.

Güney Cephesi

Mondros Ateşkes Antlaşması’ndan sonra Adana, Antep, Maraş ve Urfa önce İngilizler tarafından işgal edildi. İngiltere ile Fransa arasındaki paylaşım düzenlemesinin ardından bölge Fransızlara bırakıldı. Fransız birliklerinin yanında yer alan silahlı Ermeni grupların baskıları, yöre halkının savunma amacıyla örgütlenmesini hızlandırdı.

Güney Cephesi’nde TBMM’ye bağlı büyük bir düzenli ordu bulunmuyordu. Mücadele; yerel Müdafaa-i Hukuk örgütleri, Kuvayımilliye birlikleri ve şehir halkı tarafından yürütüldü. Maraş’ta Sütçü İmam, Rıdvan Hoca ve Kılıç Ali; Urfa’da Ali Saip Bey; Antep’te Şahin Bey, Karayılan ve Kılıç Ali; Adana ve çevresinde Sinan Tekelioğlu ile yerel direnişçiler öne çıktı.

Maraş, Urfa ve Antep Savunmaları

Maraş halkı 21 Ocak–12 Şubat 1920 arasındaki direnişle Fransız birliklerini şehirden çekilmeye zorladı. Urfa’daki direniş de 11 Nisan 1920’de işgalin sona ermesiyle sonuçlandı. Antep savunması ise daha uzun ve yıpratıcı oldu; şehir 9 Şubat 1921’de teslim edilmek zorunda kalsa da gösterilen direniş millî mücadelenin simgelerinden biri hâline geldi. TBMM 1921’de Antep’e Gazi unvanını verdi. Maraş’a 1973’te Kahraman, Urfa’ya 1984’te Şanlı unvanı verildi.

Sakarya Zaferi’nden sonra Fransa, Anadolu’da kalıcı olamayacağını gördü. 20 Ekim 1921’de imzalanan Ankara Antlaşması ile çatışmalar sona erdi, Fransız kuvvetleri işgal ettikleri bölgelerden çekilmeyi kabul etti ve Hatay dışında bugünkü Suriye sınırının önemli bölümü belirlendi. Fransa böylece TBMM’yi tanıyan ilk İtilaf Devleti oldu; İtilaf Devletleri arasındaki birlik daha da zayıfladı.

Batı Cephesi ve Düzenli Orduya Geçiş

Batı Cephesi, Kurtuluş Savaşı’nın sonucunu belirleyen ana cephedir. Yunan ordusunun hedefi Batı Anadolu’yu işgal etmek, Eskişehir üzerinden Ankara’ya ilerlemek ve Sevr’i TBMM’ye kabul ettirmekti. İlk dönemde Balıkesir ve Alaşehir kongrelerinin örgütlediği Kuvayımilliye birlikleri Yunan ilerleyişini yavaşlattı. Ancak bu birliklerin ortak komutadan yoksun olması, asker ve malzeme disiplininin sağlanamaması ve güçlü Yunan birliklerini ülkeden çıkaracak taarruz kapasitesine ulaşamaması düzenli orduyu zorunlu kıldı.

24 Ekim–12 Kasım 1920 arasındaki Gediz Muharebesi, Kuvayımilliye birliklerinin başarısızlığıyla sonuçlandı. Bunun üzerine Batı Cephesi kuzey ve güney olarak ikiye ayrıldı; kuzeye İsmet Bey, güneye Refet Bey atandı. Ali Fuat Paşa Moskova Büyükelçiliğine gönderildi. Çerkez Ethem ve Demirci Mehmet Efe’nin birliklerini düzenli orduya katmayı reddetmesi de merkezî komutanlığın önemini gösterdi.

I. İnönü Muharebesi (6–10 Ocak 1921)

Yunan ordusu Eskişehir yönünde ilerleyerek demir yolu kavşağını ele geçirmek, Ankara’ya giden yolu açmak ve yeni kurulan düzenli orduyu güçlenmeden dağıtmak istedi. Taarruz aynı günlerde Çerkez Ethem Ayaklanması’nın bastırılmasıyla uğraşan TBMM ordusunu iki ateş arasında bırakmayı da amaçlıyordu. İsmet Bey komutasındaki düzenli birlikler İnönü mevzilerinde Yunan ilerleyişini durdurdu.

I. İnönü, askerî ölçekte sınırlı; siyasi ve psikolojik etkileri bakımından büyük bir zaferdi. Düzenli ordunun Batı Cephesi’ndeki ilk başarısı TBMM’ye duyulan güveni artırdı. Zaferden sonra 20 Ocak 1921’de Teşkilat-ı Esasiye Kanunu kabul edildi; Londra Konferansı toplandı; Afganistan ile dostluk, Sovyet Rusya ile Moskova antlaşmaları imzalandı ve 12 Mart’ta İstiklal Marşı kabul edildi. İsmet Bey generalliğe yükseltildi.

II. İnönü Muharebesi (23 Mart–1 Nisan 1921)

Londra Konferansı’ndan sonuç alınamaması üzerine Yunan ordusu Bursa ve Uşak yönlerinden yeniden taarruza geçti. Türk ordusu İnönü mevzilerinde ikinci kez savunma yaptı ve Yunan birliklerini geri çekilmek zorunda bıraktı. Mustafa Kemal’in İsmet Paşa’ya gönderdiği telgraftaki “Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz.” sözü zaferin moral değerini yansıtır.

II. İnönü’den sonra İtalya işgal bölgelerinden çekilmeye başladı, Fransa TBMM ile görüşme yollarını aradı ve İngiltere Malta’daki Türk esirlerin bir bölümünü serbest bıraktı. Türk ordusu kaçan Yunan birliklerini imha etmek amacıyla 8–11 Nisan 1921’de Aslıhanlar–Dumlupınar yönünde taarruza geçti; ancak sonuç alamadı. Bu gelişme, ordunun savunmada güçlendiğini fakat henüz kesin sonuç alacak taarruz kapasitesine ulaşmadığını gösterdi. Refet Bey görevden alındı ve Batı Cephesi İsmet Paşa’nın komutasında birleştirildi.

Kütahya–Eskişehir Muharebeleri (10–24 Temmuz 1921)

Yunan ordusu İnönü yenilgilerinin ardından daha geniş bir cephede güçlü bir saldırı başlattı. Afyon, Kütahya ve Eskişehir Yunan işgaline girdi. Türk ordusu kuşatılıp yok edilme tehlikesi karşısında Mustafa Kemal’in önerisiyle Sakarya Nehri’nin doğusuna çekildi. Böylece ordu korunmuş, Yunan kuvvetleri ikmal merkezlerinden uzaklaştırılmış ve yeni savunma hattı için zaman kazanılmıştır.

Bu geri çekilme Mecliste sert tartışmalara yol açtı; hükûmet merkezinin Kayseri’ye taşınması bile gündeme geldi. Buna rağmen 16–21 Temmuz 1921’de Ankara’da Maarif Kongresi toplandı. Savaşın en kritik günlerinde eğitim meselelerinin görüşülmesi, yeni devletin eğitimi bağımsızlık mücadelesinin ayrılmaz bir parçası saydığını gösterir.

Başkomutanlık Kanunu ve Tekâlif-i Milliye

TBMM, 5 Ağustos 1921’de kabul ettiği Başkomutanlık Kanunu ile Meclisin yetkilerini üç ay süreyle Mustafa Kemal’e kullanma yetkisi verdi. Mustafa Kemal bu yetkiye dayanarak 7–8 Ağustos’ta Tekâlif-i Milliye Emirlerini yayımladı. Her ilçede komisyonlar kuruldu; halkın elindeki yiyecek, giyecek, araç, silah ve taşıma imkânlarının belirli bir bölümü bedeli sonradan ödenmek üzere ordunun ihtiyacına ayrıldı. Emirlerin uygulanmasını denetlemek için İstiklal Mahkemeleri görevlendirildi. Bu düzenleme topyekûn seferberlik anlayışının somut örneğidir.

Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos–13 Eylül 1921)

Yunan ordusu Türk ordusunu Sakarya’nın doğusunda yok ederek Ankara’yı ele geçirmek ve TBMM’yi dağıtmak amacıyla saldırdı. Muharebe yaklaşık yüz kilometrelik geniş bir alanda 22 gün 22 gece sürdü. Çok sayıda subayın kaybedilmesi nedeniyle Subaylar Savaşı olarak da anılır.

Başkomutan Mustafa Kemal, savunmayı tek bir çizgiye bağlamayan “Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır.” emrini verdi. Birlikler bulundukları mevzileri kaybetseler bile geride yeni savunma hatları kurarak mücadeleyi sürdürdü. Yunan ordusunun saldırı gücü kırıldı ve birlikleri Sakarya’nın batısına çekildi.

Sakarya Zaferi, 1683 II. Viyana Kuşatması’ndan beri devam ettiği kabul edilen Türk geri çekilişinin sona ermesi ve stratejik üstünlüğün Türk ordusuna geçmesi bakımından dönüm noktasıdır. TBMM, 19 Eylül 1921’de Mustafa Kemal’e Gazi unvanı ve Mareşal rütbesi verdi. Zaferin ardından Kars ve Ankara antlaşmaları imzalandı, İtalya Anadolu’yu tamamen boşalttı ve İngiltere ile esir değişimi gerçekleştirildi.

Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi

Sakarya’dan sonra yaklaşık bir yıl boyunca ordunun insan gücü, silahı, cephanesi ve ulaşım imkânları geliştirildi. Doğu ve Güney cephelerinden aktarılan birliklerle Batı Cephesi güçlendirildi; Tekâlif-i Milliye yoluyla sağlanan kaynaklar taarruz hazırlıklarında kullanıldı. Hazırlıkların gizliliğine büyük önem verildi ve Yunan ordusunu Anadolu’dan kesin olarak çıkarmayı amaçlayan harekât 26 Ağustos 1922 sabahı Kocatepe’den başladı.

Türk ordusu Yunan savunma hatlarını kısa sürede yardı. 30 Ağustos’ta Dumlupınar’da yapılan Başkomutanlık Meydan Muharebesi Yunan ana kuvvetlerinin büyük bölümünün etkisiz hâle getirilmesiyle sonuçlandı. Mustafa Kemal’in “Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz’dir, ileri!” emriyle takip harekâtı başladı. Türk birlikleri 9 Eylül’de İzmir’e ulaştı; 18 Eylül 1922’de Batı Anadolu’da Yunan askerî varlığı sona erdi.

Büyük Taarruz, Kurtuluş Savaşı’nın askerî safhasını kesin Türk zaferiyle sonuçlandırdı. Yunan Başkomutanı Trikopis esir alındı; Türk ordusu Boğazlar ve Doğu Trakya yönünde ilerleyince İngiltere’nin askerî baskı politikası çözüldü ve ateşkes görüşmelerine geçildi. Bundan sonraki aşamada Mudanya Ateşkes Antlaşması ve Lozan Barış Antlaşması, savaş alanında kazanılan üstünlüğü diplomatik sonuca dönüştürdü.

Millî Mücadele Cephelerinin Tarihî Önemi

Doğu Cephesi’ndeki başarı, TBMM’nin ilk kez bir devlet tarafından tanınmasını ve kuvvetlerin Batı’ya aktarılmasını sağladı. Güney Cephesi’ndeki halk direnişi, düzenli bir cephe ordusu bulunmadan şehirlerin savunulabileceğini gösterdi ve Fransa’yı anlaşmaya zorladı. Batı Cephesi ise yerel direnişten düzenli orduya geçişin, milletin kaynaklarını seferber etmenin ve askerî başarıyı diplomatik sonuçlara dönüştürmenin sahnesi oldu.

Bu cepheler birbirinden bağımsız gelişmeler değildir. Doğu ve Güney’in güvence altına alınması Batı Cephesi’ni güçlendirmiş; İnönü zaferleri TBMM’nin uluslararası itibarını artırmış; Sakarya, Kars ve Ankara antlaşmalarının yolunu açmış; Büyük Taarruz ise işgali sona erdirerek barış dönemine geçişi sağlamıştır.