II. DÜNYA SAVAŞI

II. Dünya Savaşı, 1 Eylül 1939’da Almanya’nın Polonya’yı işgaliyle başlayıp 2 Eylül 1945’te Japonya’nın teslim belgesini imzalamasıyla sona eren küresel çatışmadır. Avrupa, Kuzey Afrika, Atlantik ve Pasifik cephelerine yayılan savaş; askerî dengeleri, devlet sınırlarını ve uluslararası sistemi kökten değiştirdi.

Savaştan önceki ekonomik ve siyasi ortamı anlamak için İki Dünya Savaşı Arasında Dünya yazısını; Türkiye’nin savaş yıllarındaki politikasını incelemek için İnönü Dönemi ve II. Dünya Savaşı’nda Türkiye yazısını kullanabilirsiniz. Bu sayfada ise Türkiye merkezli gelişmeler tekrarlanmayacak; savaşın nedenleri, cepheleri, dönüm noktaları, konferansları ve küresel sonuçları ele alınacaktır.

II. DÜNYA SAVAŞI’NIN NEDENLERİ VE TARAFLARI (1939-1945)

I. Dünya Savaşı sonunda imzalanan Versay Antlaşması’nın Almanya üzerinde oluşturduğu siyasi, askerî ve ekonomik baskı; Nazi yönetiminin revizyonist ve yayılmacı hedefleriyle birleşti. 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı demokratik yönetimlere duyulan güveni sarstı, işsizliği artırdı ve totaliter hareketlere alan açtı. Milletler Cemiyetinin Mançurya, Habeşistan ve Çekoslovakya krizlerinde etkili yaptırım uygulayamaması da kolektif güvenliğin zayıflığını gösterdi.

Almanya’nın Ren Bölgesi’ni silahlandırması, Avusturya’yı ilhak etmesi ve Çekoslovakya’yı parçalayarak işgal etmesi karşısında İngiltere ile Fransa bir süre yatıştırma politikası izledi. İtalya Akdeniz ve Afrika’da, Japonya ise Çin ve Pasifik’te genişlemeyi hedefliyordu. Almanya ile SSCB’nin 23 Ağustos 1939’da imzaladığı saldırmazlık paktı, Almanya’nın iki cepheli savaş riskini geçici olarak azaltırken gizli protokol Doğu Avrupa’nın nüfuz alanlarına ayrılmasını öngörüyordu.

SAVAŞIN BAŞLAMASI VE AVRUPA’DA MİHVER ÜSTÜNLÜĞÜ (1939-1941)

Almanya 1 Eylül 1939’da Polonya’ya saldırdı. İngiltere ve Fransa 3 Eylül’de Almanya’ya savaş ilan etti. SSCB de 17 Eylül’de doğudan Polonya’ya girdi; ülke Almanya ile SSCB arasında paylaşıldı. Alman ordusunun uçak, tank ve motorize birlikleri hızlı ve eş güdümlü biçimde kullandığı Blitzkrieg (Yıldırım Savaşı) yöntemi, savunma hatlarını kısa sürede çökertmeyi amaçlıyordu.

Almanya Nisan 1940’ta Danimarka ve Norveç’i işgal etti; mayıs ayında Hollanda, Belçika ve Lüksemburg üzerinden Fransa’ya yöneldi. Müttefik birliklerin önemli bölümü Dunkirk’ten tahliye edildi. Paris’in düşmesinin ardından Fransa 22 Haziran 1940’ta ateşkes imzaladı; kuzey ve batı kesimler Alman işgali altına girerken güneyde Vichy yönetimi kuruldu. Charles de Gaulle Londra’dan Özgür Fransa hareketini örgütledi.

Hitler, İngiltere’yi barışa zorlamak için 1940 yazından itibaren hava saldırılarını yoğunlaştırdı. Britanya Savaşında Kraliyet Hava Kuvvetleri, radar ağı ve hava savunması sayesinde Alman Luftwaffe’sinin üstünlük kurmasını engelledi. Almanya böylece Britanya’yı işgal planını ertelemek zorunda kaldı. Bu, Alman ilerleyişinin karşılaştığı ilk büyük stratejik başarısızlıklardan biriydi.

SAVAŞIN AKDENİZ, BALKANLAR VE KUZEY AFRİKA’YA YAYILMASI (1940-1943)

İtalya Haziran 1940’ta savaşa girerek Akdeniz’de ve Kuzey Afrika’da İngiliz varlığını hedef aldı. İtalyan kuvvetlerinin Mısır yönündeki ilerleyişi durunca Almanya, Erwin Rommel komutasındaki Afrika Kolordusunu bölgeye gönderdi. Kuzey Afrika’daki mücadelenin merkezinde Süveyş Kanalı, Akdeniz ulaşımı ve Orta Doğu petrollerine erişim bulunuyordu.

İtalya’nın Ekim 1940’ta Yunanistan’a saldırısının başarısız olması üzerine Almanya 1941 baharında Yugoslavya ve Yunanistan’ı işgal etti. Bu Balkan harekâtı Mihver denetimini genişletti; ancak Almanya’nın SSCB’ye saldırı hazırlıklarını da etkiledi. Kuzey Afrika’da İngiliz General Bernard Montgomery’nin kuvvetleri Ekim-Kasım 1942’deki İkinci El Alameyn Muharebesinde Mihver ordusunu geri çekilmeye zorladı. Aynı dönemde Müttefiklerin Fas ve Cezayir’e çıkmasıyla Mihver kuvvetleri iki yönden sıkıştırıldı ve Mayıs 1943’te Kuzey Afrika’da teslim oldu.

SSCB VE ABD’NİN SAVAŞA GİRMESİ (1941)

Barbarossa Harekâtı ve Doğu Cephesi (22 Haziran 1941)

Almanya 22 Haziran 1941’de Barbarossa Harekâtı ile saldırmazlık paktını bozarak SSCB’ye saldırdı. Amaç Sovyet ordusunu kısa sürede yok etmek, yaşam alanı olarak görülen toprakları ele geçirmek ve tahıl ile petrol kaynaklarına ulaşmaktı. Alman birlikleri ilk aylarda geniş alanları işgal etti; ancak ikmal hatlarının uzaması, Sovyet direnişi ve kış koşulları Moskova önlerindeki ilerleyişi durdurdu.

Doğu Cephesi savaşın en geniş ve en yıkıcı alanı hâline geldi. Alman ordusu 1942’de Kafkas petrollerine ve Volga üzerindeki Stalingrad’a yöneldi. Stalingrad’da kuşatılan Alman 6. Ordusunun Şubat 1943’te teslim olması, Almanya’nın doğudaki stratejik inisiyatifini kaybettiği temel dönüm noktalarından biri oldu. Temmuz 1943’teki Kursk Muharebesinden sonra Sovyet ordusu genel ilerleyişe geçti.

Pearl Harbor ve Pasifik Savaşı (7 Aralık 1941)

Japonya 1930’lardan itibaren Çin’de ilerlemiş, Fransız Hindiçini’ne yerleşmiş ve Güneydoğu Asya’nın ham madde kaynaklarına yönelmişti. ABD’nin petrol ve diğer stratejik ürünlere sınırlamalar getirmesi gerilimi artırdı. Japon donanması 7 Aralık 1941’de Hawaii’deki Pearl Harbor deniz üssüne ani saldırı düzenledi. ABD ertesi gün Japonya’ya savaş ilan etti; Almanya ile İtalya’nın da ABD’ye savaş ilan etmesi çatışmayı tam anlamıyla küreselleştirdi.

Japonya saldırıdan sonra Filipinler, Malaya, Singapur, Hollanda Doğu Hint Adaları ve Pasifik’teki geniş bir alanı hızla ele geçirdi. Fakat Haziran 1942’deki Midway Muharebesinde dört Japon uçak gemisinin kaybedilmesi deniz-hava dengesini değiştirdi. ABD, Guadalcanal’dan başlayarak “adadan adaya ilerleme” stratejisiyle Japon savunma hattını aşındırdı ve Japon ana adalarına yaklaştı.

MÜTTEFİKLERİN KARŞI TAARRUZU VE AVRUPA’DA ZAFER (1943-1945)

El Alameyn, Stalingrad ve Midway zaferleri Mihver ilerleyişinin farklı cephelerde durdurulduğunu gösterdi. Müttefikler Temmuz 1943’te Sicilya’ya çıktı. Mussolini görevden alındı ve yeni İtalyan hükûmeti 3 Eylül’de ateşkes imzaladı; ancak Almanya Kuzey ve Orta İtalya’yı işgal ederek savaşı sürdürdü. Roma Haziran 1944’te kurtarıldı, İtalya’daki çatışmalar ise Almanya’nın teslimine kadar devam etti.

Batılı Müttefikler 6 Haziran 1944’te Overlord Harekâtı kapsamında Normandiya’ya çıktı. D-Day olarak bilinen bu harekât Batı Avrupa’da ikinci cephenin açılmasını sağladı. Paris 25 Ağustos’ta kurtarıldı. Almanya’nın Aralık 1944’te Ardenler’de giriştiği son büyük karşı taarruz sonuçsuz kaldı. Doğudan Sovyetler, batıdan ABD, İngiltere ve müttefikleri Almanya’ya ilerledi; iki kuvvet 25 Nisan 1945’te Elbe Nehri’nde buluştu.

Hitler 30 Nisan’da Berlin’de intihar etti. Almanya’nın koşulsuz teslim belgesi 7 Mayıs’ta imzalandı ve Avrupa’daki savaş 8 Mayıs 1945’te sona erdi. Bu tarih VE Day, yani Avrupa Zafer Günü olarak anılır.

PASİFİK’TE SAVAŞIN SONA ERMESİ (1944-1945)

ABD kuvvetleri Mariana Adaları, Filipinler, Iwo Jima ve Okinawa üzerinden Japonya’ya yaklaştı. Deniz ablukası ve stratejik bombardıman Japon sanayi ve ulaşım ağını ağır biçimde etkiledi. Buna rağmen Japon hükûmeti koşulsuz teslimi kabul etmedi. ABD, Manhattan Projesi kapsamında geliştirilen ilk atom bombasını 6 Ağustos 1945’te Hiroşima’ya, ikinciyi 9 Ağustos’ta Nagazaki’ye attı.

SSCB, Yalta’da verdiği taahhüt doğrultusunda 8 Ağustos 1945’te Japonya’ya savaş ilan etti ve Mançurya’daki Japon kuvvetlerine saldırdı. Atom bombalarının yıkımı ile Sovyet saldırısı birleşince Japonya 14 Ağustos’ta teslim kararını açıkladı. Resmî teslim belgesi 2 Eylül 1945’te USS Missouri gemisinde imzalandı ve II. Dünya Savaşı sona erdi.

SAVAŞ DÖNEMİ KONFERANSLARI VE YENİ DÜNYA DÜZENİ (1941-1945)

Müttefik liderler hem ortak askerî stratejiyi hem savaş sonrasını belirlemek için bir dizi konferans düzenledi. Ağustos 1941 tarihli Atlantik Bildirisi, toprak kazanımı peşinde olunmaması, halkların yönetim biçimlerini seçmesi ve ekonomik iş birliği gibi ilkeler açıkladı. Ocak 1943’teki Casablanca Konferansı Mihver Devletlerinin koşulsuz teslimini hedef olarak ilan etti.

Kasım-Aralık 1943’teki Tahran Konferansında Roosevelt, Churchill ve Stalin Normandiya’da ikinci cephenin açılmasını kararlaştırdı. 4-11 Şubat 1945 tarihli Yalta Konferansında Almanya’nın işgal bölgelerine ayrılması, Birleşmiş Milletlerin kuruluş konferansı ve SSCB’nin Japonya’ya karşı savaşa katılması gibi konular görüşüldü. 17 Temmuz-2 Ağustos 1945 tarihli Potsdam Konferansında Almanya’nın silahsızlandırılması, Nazizmden arındırılması ve savaş sonrası yönetimi üzerinde duruldu.

II. DÜNYA SAVAŞI’NIN SONUÇLARI

Savaş milyonlarca asker ve sivilin ölümüne, kentlerin ve altyapının yıkılmasına, zorunlu göçlere ve büyük ekonomik kayıplara yol açtı. Nazi Almanyası ve iş birlikçileri, yaklaşık altı milyon Yahudi’yi sistematik biçimde öldürdü. Holokost olarak adlandırılan bu soykırımın yanı sıra Romanlar, engelliler, Polonyalılar, Sovyet savaş esirleri, siyasi muhalifler ve başka gruplar da kitlesel zulüm ve cinayetlerin hedefi oldu.

Almanya ve Berlin işgal bölgelerine ayrıldı; Avrupa’nın siyasi ağırlığı zayıflarken ABD ile SSCB iki süper güç olarak öne çıktı. İdeolojik ve stratejik rekabet kısa sürede Soğuk Savaş’a dönüştü. Avrupa devletlerinin zayıflaması Asya ve Afrika’daki bağımsızlık hareketlerini hızlandırdı. Atom bombasının kullanılması nükleer çağın başlangıcını simgeledi ve güvenlik anlayışını değiştirdi.

Milletler Cemiyetinin yerine daha geniş ve etkili bir uluslararası örgüt kurma amacıyla Birleşmiş Milletler oluşturuldu. Elli devletin katıldığı San Francisco Konferansı sonunda BM Antlaşması 26 Haziran 1945’te imzalandı ve 24 Ekim 1945’te yürürlüğe girdi. Güvenlik Konseyinin beş daimî üyesi ABD, SSCB, İngiltere, Fransa ve Çin oldu. Savaş suçlarını yargılamak amacıyla Nürnberg ve Tokyo mahkemeleri kuruldu.

II. Dünya Savaşı, 1939’da Avrupa’da başlayan bölgesel çatışmayı kısa sürede dünya ölçeğine taşıdı. Mihver üstünlüğü; Britanya direnişi, SSCB ve ABD’nin savaşa girmesi, Müttefik üretim kapasitesi ve Stalingrad, El Alameyn, Midway ile Normandiya gibi dönüm noktaları sonucunda kırıldı. Savaşın askerî sonu Almanya ve Japonya’nın teslimiyle geldi; siyasi sonuçları ise Birleşmiş Milletler, nükleer çağ, bağımsızlık hareketleri ve Soğuk Savaş düzeniyle onlarca yıl etkisini sürdürdü.