Sözcük Türleri içinde varlıkların yaptığı işleri, içinde bulunduğu durumları ve kendiliğinden gerçekleşen oluşları anlatan sözcüklere fiil (eylem) denir. Fiiller cümlede çoğunlukla yüklem olur; aldıkları kip ve kişi ekleriyle yargıyı zamana ve kişiye bağlar.
Fiilleri doğru incelemek için üç soruyu birbirinden ayırmak gerekir: Sözcük gerçekten fiil midir, anlamına göre hangi gruptadır ve yapısına göre nasıl kurulmuştur? Bu yazıda fiillerin temel çatısını özgün örneklerle kuracak; kip, ek fiil, birleşik zaman, fiilimsi ve çatı ayrıntılarını kendi başlıklarına bırakacağız.
Fiil (Eylem) Nedir?
Bir işi, hareketi, durumu veya zaman içinde gerçekleşen değişimi bildiren sözcüklere fiil denir. Fiillerin sözlük biçimi, kök ya da gövdeye -mak / -mek mastar eki getirilerek gösterilir.
- yazmak — iş ve hareket bildirir.
- beklemek — süren bir durum bildirir.
- sararmak — kendiliğinden gerçekleşen değişimi bildirir.
- gülmek — öznenin içinde bulunduğu durumu bildirir.
- büyümek — zamanla ortaya çıkan oluşu bildirir.
Fiilin cümlede çekimli kullanılması için kök veya gövdenin kip ve kişi anlamıyla tamamlanması gerekir: “yaz-dı-m”, “bekle-yecek-siniz”, “başla-mış-lar”.
Fiiller Nasıl Bulunur?
- Sözcüğün cümlede iş, hareket, durum veya oluş bildirip bildirmediğine bakın.
- Kök ya da gövdeye -mak / -mek getirin ve ortaya çıkan anlamı cümle bağlamıyla karşılaştırın.
- Yüklemde kip, olumsuzluk ve kişi eklerini ayırın.
- Fiilimsi eki alan sözcükleri çekimli fiille karıştırmayın.
- Aynı biçimde görünen isim ve fiilleri yalnız sözlük biçimine göre değil, cümledeki görevine göre değerlendirin.
Bir sözcüğün sonuna görünüşte -mak / -mek gelebilmesi tek başına yeterli değildir. “Ekmek”, “çakmak” ve “yemek” gibi sözcükler cümleye göre isim veya fiil olabilir.
| İsim | Fiil |
|---|---|
| Masadaki ekmek bayatlamış. — Varlık adı | Bahçeye domates ekmek istiyor. — Eylem adı |
| Elindeki çakmak bozuldu. — Varlık adı | Panoyu duvara çakmak istedi. — Eylem adı |
Fiillerin Anlam ve Yapı Haritası
Fiiller anlamına göre iş, durum ve oluş; yapısına göre basit, türemiş ve birleşik olarak incelenir. Bu iki sınıflandırma farklı ölçütlere dayanır. Bir fiil aynı anda anlamına göre “iş”, yapısına göre “türemiş” olabilir.
Anlamlarına Göre Fiiller
1. İş (Kılış) Fiilleri
Öznenin isteğiyle yapılan ve çoğunlukla bir varlığı etkileyen fiillerdir. Yükleme “neyi?” veya “kimi?” soruları yöneltildiğinde cevap alınabilir. Pratik olarak fiilin önüne “onu” getirilebilir.
- Ece raporu inceledi. — Neyi inceledi? Raporu.
- Çocuk duvarı boyadı. — Neyi boyadı? Duvarı.
- Görevli ziyaretçileri karşıladı. — Kimi karşıladı? Ziyaretçileri.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iş (kılış) fiili vardır?
A) Çocuk bütün gece uyudu.
B) Yapraklar sonbaharda sarardı.
C) Öğrenci mektubu dikkatle yazdı.
D) Yaşlı adam bankta oturdu.
E) Çiçekler birkaç günde soldu.
2. Durum Fiilleri
Öznenin içinde bulunduğu hâli veya sürmekte olan durumu bildirir. Belirgin bir nesneyi etkilemez; “neyi, kimi?” sorularına cevap vermez ve önüne “onu” getirilemez.
- Bebek öğleye kadar uyudu.
- Yolcular durakta uzun süre bekledi.
- Çocuk duyduğu habere güldü.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde durum fiili kullanılmıştır?
A) Çocuk topu bahçeye attı.
B) Bebek beşiğinde uyuyor.
C) Meyveler kısa sürede olgunlaştı.
D) Usta kapıyı onardı.
E) Güneşte kalan kumaş soldu.
3. Oluş Fiilleri
Öznenin iradesi dışında, zaman içinde kendiliğinden gerçekleşen değişimleri bildirir. Oluş fiillerinde bir durumdan başka bir duruma geçiş vardır.
- Sonbaharda yapraklar sarardı.
- Bahçedeki fideler kısa sürede büyüdü.
- Açıkta kalan meyveler çürüdü.
| Tür | Ayırt edici özellik | Özgün örnek |
|---|---|---|
| İş (kılış) | Özne isteği ve etkilenen nesne | Dosyaları düzenledi. |
| Durum | Süren hâl, nesne yok | Bankta oturdu. |
| Oluş | İrade dışı değişim | Saçları ağardı. |
Anlamına göre fiil ile fiilde çatı aynı inceleme değildir. “İş fiili” anlam sınıflandırması, “geçişli fiil” ise nesne-yüklem ilişkisine dayanan çatı sınıflandırmasıdır. KPSS sorusunda hangi ölçütün istendiğine dikkat edin.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde oluş fiili kullanılmıştır?
A) Görevli salonun kapısını açtı.
B) Çocuk bankta sessizce oturdu.
C) Yaşlı ağacın yaprakları sarardı.
D) Öğrenci soruyu dikkatle çözdü.
E) Yolcular durakta uzun süre bekledi.
Yapılarına Göre Fiiller
1. Basit Yapılı Fiiller
Yapım eki almamış fiillerdir. Kip, kişi ve olumsuzluk ekleri çekim ekidir; bu ekleri alan fiil yine basit yapılı kalır.
| Fiil | Çözümleme | Yapı |
|---|---|---|
| yazdık | yaz-dı-k | Basit |
| gelmeyecek | gel-me-y-ecek | Basit |
Aşağıdaki fiillerden hangisi çekim eki aldığı hâlde basit yapılıdır?
A) yazıyordu
B) güzelleşti
C) yardım etti
D) hissetti
E) bakakaldı
2. Türemiş Yapılı Fiiller
İsim veya fiil kök ve gövdelerine yapım eki getirilerek oluşturulan fiillerdir. Yapım eki yeni bir anlam veya yeni bir fiil gövdesi oluşturur.
- baş-la-dı — “baş” isminden fiil türemiştir.
- temiz-le-di — “temiz” isminden fiil türemiştir.
- kaç-ın-dı — fiil kökünden yeni bir fiil gövdesi oluşmuştur.
Aşağıdaki fiillerden hangisi yapısına göre diğerlerinden farklıdır?
A) temizledi
B) başlattı
C) sessizleşti
D) bekledi
E) güzelleşti
Aşağıdaki fiillerden hangisi yapım ekiyle türetilmiştir?
A) geldi
B) suladı
C) fark etti
D) bekledi
E) koştu
3. Birleşik Yapılı Fiiller
En az iki sözcüğün veya bir fiille yardımcı unsurun birleşerek tek bir eylemi karşıladığı yapılardır.
| Birleşik fiil türü | Kuruluş | Özgün örnek |
|---|---|---|
| Yardımcı fiille kurulan | İsim + etmek, olmak, eylemek, kılmak | fark etmek, hazır olmak |
| Anlamca kaynaşmış | Sözcüklerden biri gerçek anlamından uzaklaşır. | göz atmak, kulak vermek |
| Kurallı birleşik | Fiil + yardımcı fiil kalıbı | yapabilmek, çıkıvermek |
Kurallı Birleşik Fiiller
| Tür | Kalıp | Örnek |
|---|---|---|
| Yeterlik | -e / -a bilmek | Soruyu çözebildi. |
| Tezlik | -i / -ı / -u / -ü vermek | Birden gülüverdi. |
| Süreklilik | -e kalmak, -e durmak, -e gelmek | Kapıda bekleyedurdu. |
| Yaklaşma | -e yazmak | Bardağı düşüreyazdı. |
Yeterlik fiilinin olumsuzu çoğunlukla “-ama / -eme” biçimindedir: “Soruyu çözemedi.”
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik yapılı fiil kullanılmıştır?
A) Çocuklar bahçede neşeyle koştu.
B) Görevli belgeleri tek tek sıraladı.
C) Konuyu duyunca birden susuverdi.
D) Çiçekler sıcak havada soldu.
E) Öğrenciler sınıfta sessizce bekledi.
Çekimli Fiilin Temel Yapısı
Bir fiilin cümlede yargı bildirebilmesi için kip ve kişi anlamıyla tamamlanması gerekir. En temel çözümleme şöyledir:
- yaz-dı-m → fiil kökü + kip eki + kişi eki
- baş-la-yacak-sınız → isim kökü + yapım eki + kip eki + kişi eki
- gel-me-di-ler → fiil kökü + olumsuzluk eki + kip eki + kişi eki
Kip, zaman ve kişi eklerinin ayrıntılı çekimi sonraki Fiilde Kip, Zaman ve Kişi yazısında ele alınacaktır. Fiilimsiler ise kip ve kişi eki almadan isim, sıfat veya zarf görevi üstlenir; bu nedenle tek başlarına çekimli fiil değildir.
Fiil Yüklemi ile İsim Yüklemi Nasıl Ayrılır?
| Fiil cümlesi | İsim cümlesi |
|---|---|
| Yüklem çekimli fiildir. | Yüklem isim soylu bir sözcüktür. |
| Öğrenciler bahçede bekliyor. | Bahçe bugün çok sakindi. |
İsim soylu sözcüklerin yüklem yapılması ek fiil konusudur ve ayrı yazıda ayrıntılandırılacaktır.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi isimdir?
A) Çocuklar bahçede oynuyor.
B) Bu kitabı geçen hafta okudum.
C) Bugün hava oldukça serin.
D) Otobüs biraz önce kalktı.
E) Misafirler salonda bekliyor.
Fiil Sorularında Çözüm Sırası
- Fiiller iş, hareket, durum veya oluş bildiren sözcüklerdir.
- Anlamına göre iş (kılış), durum ve oluş fiilleri bulunur.
- İş fiilleri çoğunlukla nesneyi etkiler; durum fiilleri bir hâli, oluş fiilleri irade dışı değişimi bildirir.
- Yapısına göre fiiller basit, türemiş ve birleşik olarak ayrılır.
- Kip, kişi ve olumsuzluk ekleri fiili türemiş yapmaz.
- Birleşik fiiller yardımcı fiille, anlamca kaynaşma yoluyla veya kurallı kalıplarla kurulabilir.
- Çekimli fiil kip ve kişi anlamıyla yargı bildirir; fiilimsi tek başına çekimli fiil değildir.
Bir önceki konu için Bağlaçlar yazısına dönebilir; sıradaki konu için Ünlemler yazısına geçebilirsiniz.