Sözcük Türleri başlığı altında incelediğimiz görevli sözcüklerden biri de bağlaçlardır. Bağlaçlar; sözcükleri, söz gruplarını veya cümleleri birbirine bağlayarak aralarında ekleme, karşıtlık, neden, seçenek ve koşul gibi ilişkiler kurar.
Bağlaçları bulurken yalnızca sözcük ezberlemek yeterli değildir. “İle, yalnız, ancak, ise” gibi bazı sözcüklerin türü cümledeki görevine göre değişebilir. Bu yazıda bağlaçların görevlerini, anlam ilişkilerini ve sık karıştırılan kullanımlarını özgün örneklerle inceleyeceğiz.
Bağlaç Nedir?
Eş görevli sözcükleri, söz gruplarını veya anlamca ilişkili cümleleri birbirine bağlayan görevli sözcüklere bağlaç denir. Bağlaçlar, bağladıkları birimler arasında çeşitli anlam ilişkileri de kurabilir.
- Ece ve Deniz kütüphaneye gitti. — Sözcükleri bağlar.
- Mavi gömlek ile siyah ceketi seçti. — Söz gruplarını bağlar.
- Çok hazırlandı ama istediği puanı alamadı. — Cümleleri bağlar.
- Erken çıktık çünkü yol oldukça uzundu. — Neden ilgisi kurar.
Bağlaçlar tek başlarına bağımsız bir cümle ögesi sayılmaz. Bağladıkları sözcük veya söz grupları, cümlede birlikte bir öge oluşturabilir: “Ece ve Deniz sunum yaptı.” cümlesinde “Ece ve Deniz” birlikte öznedir; “ve” bağlacı tek başına özne değildir.
Bağlaçların Kurduğu Anlam İlişkileri
Bir bağlacın cümleye kattığı anlam, kullanıldığı bağlama göre belirlenir. Aynı bağlaç farklı cümlelerde yakın fakat farklı ilişkiler kurabilir.
| İlişki | Yaygın bağlaçlar | Özgün örnek |
|---|---|---|
| Ekleme | ve, de/da, hem…hem | Dosyayı ve notları masaya bıraktı. |
| Karşıtlık | ama, fakat, ancak, lakin, oysa | Hava soğuktu ama yürüyüşe çıktık. |
| Neden | çünkü, zira | Bekledik çünkü toplantı bitmemişti. |
| Seçenek | veya, ya da, yahut | Otobüsle ya da trenle gidebiliriz. |
| Koşul | eğer, şayet, yeter ki | Eğer zaman kalırsa sergiyi gezeriz. |
| Açıklama | yani, demek ki | İş tamamlandı, yani artık çıkabiliriz. |
| Pekiştirme | hatta, üstelik, bile, dahi | Soruları çözdü, hatta yeniden kontrol etti. |
1. “Ve”, “İle”, “Veya”, “Ya da” Bağlaçları
“Ve” ile bağlaç görevindeki “ile” eş görevli birimleri bir araya getirir. “Veya, ya da, yahut” bağlaçları ise seçenek veya tercih bildirir.
- Kitabı ve defteri çantasına koydu.
- Annesi ile babası toplantıya katıldı.
- Bugün ya da yarın sonuç açıklanacak.
- Çay veya kahve içebilirsin.
“İle” sözcüğü yerine “ve” getirilebiliyorsa bağlaçtır. Araç, durum veya birliktelik ilgisi kuruyorsa edat olur.
| Bağlaç olan “ile” | Edat olan “ile” |
|---|---|
| Kalem ile silgiyi aldı. Kalem ve silgiyi aldı. |
Notu kalem ile yazdı. |
| Ece ile Deniz sunum yaptı. | Ece, Deniz ile müzeye gitti. |
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “ile” sözcüğü bağlaç görevindedir?
A) Dosyayı dikkat ile inceledi.
B) Köye otobüs ile gittik.
C) Arkadaşı ile uzun süre konuştu.
D) Kalem ile silgiyi çekmeceye koydu.
E) Haberi sevinç ile karşıladı.
2. Karşıtlık Bildiren Bağlaçlar
“Ama, fakat, lakin, ancak, oysa, oysaki, hâlbuki, ne var ki” bağlaçları düşünceler arasında karşıtlık, beklenmezlik veya sınırlama ilişkisi kurabilir.
- Çok yoruldu fakat çalışmayı bırakmadı.
- Salon genişti ancak yeterince aydınlık değildi.
- Onu evde sanıyordum oysa çoktan yola çıkmış.
- Plan hazırdı, ne var ki uygulama ertelendi.
“Yalnız” ve “ancak” sözcükleri “ama/fakat” anlamındaysa bağlaç, “sadece” anlamındaysa zarftır.
- Sana yardım ederim yalnız bugün gelemem. — Bağlaç
- Bu bilgiyi yalnız müdür biliyor. — Zarf
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “yalnız” sözcüğü bağlaç görevindedir?
A) Bu ayrıntıyı yalnız editör fark etmiş.
B) Yalnız çocuk pencerenin önünde bekliyordu.
C) Sana katılıyorum yalnız bir noktayı açıklamalıyım.
D) Soruyu yalnız başına çözmeye çalıştı.
E) Salonda yalnız iki kişi kalmıştı.
3. Neden ve Açıklama Bildiren Bağlaçlar
“Çünkü” ve “zira” bir yargının nedenini açıklar. “Yani” ve “demek ki” ise önceki yargıyı açıklama, yeniden ifade etme veya sonuçlandırma amacıyla kullanılabilir.
| Bağlaç | Örnek | İlişki |
|---|---|---|
| çünkü | Pencereyi kapattı çünkü oda soğumuştu. | Neden |
| zira | Biraz bekleyelim zira ekip henüz gelmedi. | Neden |
| yani | Yarın izinliyim, yani toplantıya katılamam. | Açıklama |
| demek ki | Işıklar kapalı; demek ki kimse kalmamış. | Çıkarım |
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde neden bildiren bir bağlaç vardır?
A) Erken geldim çünkü seninle konuşacaktım.
B) Geldi fakat bizi bulamadı.
C) Çayı ve kahveyi masaya bıraktı.
D) İster gel ister gelme.
E) Bizi aradı ancak kısa konuştu.
4. Tekrarlı Bağlaçlar
Bazı bağlaçlar cümlede ikili veya tekrarlı biçimde kullanılır. Bağladıkları birimlerin yapı ve görev bakımından dengeli olması anlatımı güçlendirir.
| Bağlaç | Temel ilişki | Özgün örnek |
|---|---|---|
| hem…hem | Birlikte gerçekleşme | Hem araştırdı hem not çıkardı. |
| ne…ne | Olumsuzluk | Ne aradı ne mesaj gönderdi. |
| ya…ya | Seçenek | Ya bugün ya yarın gelecektir. |
| ister…ister | Seçenek, eşitlik | İster oku ister dinle. |
“Ne…ne” bağlacı cümleye olumsuzluk anlamı kattığı için yüklem genellikle olumlu biçimde kurulur: “Ne aradı ne yazdı.” “Ne aramadı ne yazmadı.” biçimi gereksiz bir olumsuzluk yığılması oluşturur.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tekrarlı bağlaç kullanılmıştır?
A) Kitabı aldı ve çantasına koydu.
B) Ya şimdi konuş ya da bir daha bu konuyu açma.
C) Çok çalıştı fakat kazanamadı.
D) Seni aradım çünkü merak ettim.
E) Bize geldi ancak fazla kalmadı.
“De/Da” Bağlacının Yazımı
Bağlaç olan “de/da” ayrı yazılır ve kendisinden önceki sözcüğün son ünlüsüne göre büyük ünlü uyumuna uyar. Ünsüz benzeşmesine girmez; “te/ta” biçiminde yazılmaz.
| Bağlaç olan “de/da” | Bulunma hâl eki “-de/-da” |
|---|---|
| Ben de toplantıya katılacağım. | Dosya dolapta duruyor. |
| Kitabı da yanına aldı. | Kitap çantada kaldı. |
| “Dahi” anlamı katar ve çıkarılabilir. | Yer bildirir; çıkarılırsa yapı bozulur. |
Özel adlardan sonra gelen bağlaç “de/da” kesme işaretiyle ayrılmaz: “Ankara da bu karardan etkilendi.” Bulunma hâl eki ise özel ada kesme işaretiyle bağlanır: “Ankara’da kar yağıyor.”
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bağlaç olan “de/da” yanlış yazılmıştır?
A) Ben de sizinle geleceğim.
B) Kitabı da çantasına koydu.
C) Ahmet de bu kuralı biliyor.
D) Çocuk ta bizimle gelecek.
E) Yarın da burada buluşabiliriz.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “de/da” bağlacı cümleden çıkarıldığında temel anlam bozulmaz?
A) Evde kimse kalmamış.
B) Masada iki kitap vardı.
C) Kardeşim de bizimle gelecek.
D) Bahçede çocuklar oynuyor.
E) Yolda uzun süre bekledik.
“Ki” Bağlacının Yazımı
Bağlaç olan “ki” ayrı yazılır: “Biliyorum ki bu işi tamamlayacaksın.” Şüphe veya pekiştirme görevindeki “ki” de ayrı yazılır: “Ders bitti mi ki herkes dışarı çıktı?”
Bazı sözcüklerde “ki” kalıplaşarak bitişik yazılır: belki, çünkü, hâlbuki, mademki, meğerki, oysaki, sanki.
| Görev | Yazım | Örnek |
|---|---|---|
| Bağlaç | Ayrı | Öyle hızlı koştu ki herkesi geçti. |
| Sıfat yapan “-ki” | Bitişik | Masadaki dosyayı getir. |
| İlgi zamiri “-ki” | Bitişik | Benimki daha yeni. |
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “ki” bağlacının yazımı yanlıştır?
A) Biliyorum ki sen de geleceksin.
B) Öyle yoruldu ki hemen uyudu.
C) Duydumki toplantı ertelenmiş.
D) Demek ki bizi beklemeyecekler.
E) Yeter ki sözünü tut.
Bağlaç Olan “İse”
“İse” sözcüğü iki yargı veya kavram arasında karşılaştırma ve karşıtlık kurduğunda bağlaçtır: “Ece erken geldi, Deniz ise toplantıya yetişemedi.” Bu kullanımda “ise” ayrı yazılabileceği gibi “-sa/-se” biçiminde sözcüğe bitişebilir: “Ece erken geldi, Denizse yetişemedi.”
“İse” bir koşul bildiriyorsa ek fiilin şart biçimi olarak değerlendirilir: “Hava güzelse dışarı çıkarız.” Sözcüğün türü belirlenirken karşılaştırma mı, koşul mu kurduğuna bakılmalıdır.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “ise” bağlaç görevindedir?
A) Bu oda oldukça geniş ise burada çalışabiliriz.
B) Ben çayı, kardeşim ise kahveyi seçti.
C) Hava soğuk ise montunu giy.
D) Sorular kolay ise süre yeter.
E) Yol açık ise erkenden varırız.
Bağlaçlar Nasıl Bulunur?
- Sözcüğün hangi iki birimi bağladığını belirleyin.
- Bağlanan birimlerin sözcük, söz grubu veya cümle olup olmadığını kontrol edin.
- Ekleme, karşıtlık, neden, seçenek, koşul veya açıklama ilişkisini bulun.
- “İle” için yerine “ve” getirme denemesini yapın.
- “Yalnız” ve “ancak” sözcüklerinde “sadece” ile “ama/fakat” anlamlarını karşılaştırın.
- “De/da” ve “ki” için görev ile yazımı birlikte değerlendirin.
- Bağlacın tek başına cümle ögesi olmadığını unutmayın.
Bağlaçları Ayırt Etme Kontrolü
- Bağlaçlar eş görevli sözcükleri, söz gruplarını veya cümleleri birbirine bağlar.
- Ekleme, karşıtlık, neden, seçenek, koşul, açıklama ve pekiştirme ilişkileri kurabilir.
- Bağlaç tek başına bağımsız bir cümle ögesi değildir.
- “İle” yerine “ve” getirilebiliyorsa bağlaçtır.
- “Yalnız” ve “ancak” sözcükleri “ama/fakat” anlamındaysa bağlaçtır.
- Bağlaç olan “de/da” ayrı yazılır ve “te/ta” biçimine dönüşmez.
- Bağlaç olan “ki” ayrı; sıfat yapan “-ki” ve ilgi zamiri “-ki” bitişik yazılır.
- “Ne…ne” bağlacı zaten olumsuzluk taşıdığı için yüklem genellikle olumlu biçimde kurulur.
Bir önceki konu için Edatlar (İlgeçler) yazısına dönebilir; sıradaki konu için Fiiller (Eylemler) yazısına geçebilirsiniz.