AYT İKİ DÜNYA SAVAŞI ARASINDAKİ DÖNEMDE DÜNYA

AYT İki Dünya Savaşı Arasındaki Dönemde Dünya konu anlatımı kapsamında, 1919–1939 yıllarındaki barış arayışları, siyasal rejimler, 1929 Ekonomik Bunalımı, ideolojiler ve bilim-kültür hayatı neden-sonuç bağlantılarıyla işlenecektir. AYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

I. Dünya Savaşı Sonrasında Yeni Düzen ve Barışı Koruma Çabaları

Paris Barış Düzeninin Temel Çelişkisi

I. Dünya Savaşı; Alman, Rus, Osmanlı ve Avusturya-Macaristan imparatorluklarının dağılmasına, Avrupa haritasında Polonya, Yugoslavya ve Çekoslovakya gibi yeni devletlerin ortaya çıkmasına ve milliyetçiliğin güçlenmesine yol açtı. Barış antlaşmalarında etnik dağılım ile sınırlar tam örtüşmediği için azınlık sorunları doğdu. ABD savaş sonrasında Monroe Doktrini’nin yalnızlık çizgisine dönerken Avrupa düzeninin ağırlığı İngiltere ve Fransa’da kaldı.

Galip devletler hem yeni bir uluslararası düzen kurmak hem de savaş kazançlarını korumak istedi. Paris Barış Konferansı’nda self-determinasyon ve yenilenlerden toprak alınmaması gibi Wilson ilkeleri öne sürülse de uygulamada sömürgeciliğin yerini manda ve himaye, savaş tazminatının yerini tamirat borcu aldı. Böylece barış söylemiyle galiplerin çıkarlarını koruyan antlaşmalar aynı düzen içinde yan yana geldi. Bu çelişki, sisteme karşı revizyonist tepkilerin doğmasına zemin hazırladı.

Milletler Cemiyeti ve Kolektif Güvenlik

Paris’te hazırlanan sözleşmeyle Milletler Cemiyeti 10 Ocak 1920’de Cenevre merkezli olarak kuruldu. Amaç; uyuşmazlıkları iş birliği ve uluslararası hukuk yoluyla çözmek, saldırganlığı ortak tepkiyle caydırmak ve barışı korumaktı. Ancak kurucu fikrin sahibi ABD’nin örgüte katılmaması, Sovyetler Birliği’nin uzun süre dışarıda kalması, büyük devletlerin ağırlığı ve askerî yaptırım mekanizmasının zayıflığı örgütün etkinliğini sınırladı. Japonya’nın Mançurya’ya, İtalya’nın Habeşistan’a saldırısı karşısında caydırıcı sonuç alınamaması bu yapısal açığı görünür kıldı.

Locarno Antlaşması (1925)

Almanya, Fransa, İngiltere, İtalya, Belçika, Polonya ve Çekoslovakya arasında imzalanan Locarno Antlaşması, Almanya’nın batı sınırları konusunda güvence vermesi ve Fransa-Almanya ilişkilerinin yumuşaması bakımından önemlidir. Almanya yeniden Avrupa diplomasisine kabul edildi ve 1926’da Milletler Cemiyetine üye oldu. Buna karşılık doğu sınırlarının batı sınırları kadar güçlü güvenceye bağlanmaması, Locarno sisteminin sınırlılıklarından biridir.

Briand-Kellogg Paktı (1928)

ABD ve Fransa’nın girişimiyle başlayan Briand-Kellogg Paktı, 27 Ağustos 1928’de dokuz devletçe imzalandı; Türkiye ve SSCB dâhil çok sayıda ülke daha sonra katıldı. Taraflar saldırı savaşını ulusal politika aracı olarak kullanmamayı ve uyuşmazlıkları barışçı yollarla çözmeyi kabul etti. Pakt savaşı hukuk dışı ilan eden normatif bir adım olsa da ihlale karşı zorlayıcı bir mekanizma kurmadığı için 1930’lardaki saldırganlığı önleyemedi.

SSCB ve Uzak Doğu’da Yeni Bir Güç Olarak Japonya

Lenin, NEP ve Stalin Dönüşümü

1917 Bolşevik Devrimi’nden sonra iç savaş ve savaş komünizmi üretimi düşürünce Lenin 1921’de Yeni Ekonomi Politikası’nı (NEP) uyguladı. Devlet ağır sanayi, bankacılık ve dış ticaretin denetimini korurken küçük üretim ve sınırlı özel girişime izin verildi. NEP, sosyalist hedeflerden vazgeçiş değil ekonomiyi toparlamak için geçici bir esneklikti. Stalin döneminde ise NEP terk edildi; beş yıllık planlar, hızlı ağır sanayileşme ve tarımda kolektifleştirme öne çıktı. Siyasal iktidar tek merkezde toplandı, muhalefet ve toplumsal hayat yoğun devlet denetimine alındı.

SSCB’nin Milliyetler Politikası ve Basmacı Hareketi

Bolşevikler başlangıçta ulusların kendi kaderini tayin hakkını ilan etti; ancak merkezî Sovyet yönetimi güçlendikçe bağımsızlık hareketleri bastırıldı. Türkistan’da 1917’den 1931’e kadar aralıklarla süren Basmacı Hareketi, bölgeyi Sovyet egemenliğinden kurtarma amacı taşıdı. Enver Paşa 1921’de harekete katıldı ve 1922’de hayatını kaybetti. Bu örnek, devrimci söylemdeki milliyetlerin özgürlüğü ile uygulamadaki merkezîleşme arasındaki gerilimi gösterir.

Meiji Restorasyonu’ndan Yayılmacı Japonya’ya

İmparator Mutsuhito 1867’den sonra derebeylikleri kaldırarak merkezî devleti güçlendirdi. Meiji Restorasyonu sırasında Prusya-Alman modelinden anayasa ve ordu, İngiliz modelinden donanma örnek alındı; zorunlu eğitim, çağdaş bankacılık, ağır sanayi, demir-çelik ve gemi yapımı geliştirildi. Japonya’nın Batı kurumlarını seçerek uyarlaması, kültürel kimliği tümüyle terk etmekten çok devlet gücünü artırma hedefi taşıdı. Hızlı sanayileşmenin hammadde ve pazar ihtiyacı, askerî çevrelerin siyasetteki ağırlığıyla birleşince Kore ve Mançurya yönünde yayılmacılık güçlendi.

Orta Doğu’da Manda Yönetimleri ve Yeni Siyasal Yapılar

San Remo Düzeni ve Manda Sisteminin Niteliği

1920 San Remo Konferansında Osmanlı’dan ayrılan Orta Doğu toprakları manda bölgelerine dönüştürüldü. Fransa Suriye ve Lübnan’da; İngiltere Irak, Filistin ve Ürdün’de etkili oldu. Manda, resmî söylemde toplumları kendi kendini yönetecek düzeye ulaştırma görevi olarak sunuldu; uygulamada ise Milletler Cemiyeti adına yürütülen yeni bir siyasal-ekonomik denetim biçimiydi. Süveyş Kanalı’nın Uzak Doğu yollarındaki önemi ve bölgenin petrol kaynakları, İngiltere açısından Orta Doğu’yu stratejik hâle getirdi.

İngiltere’nin Irak, Filistin ve Ürdün Politikası

İngiltere, Mekke Emiri Şerif Hüseyin’in oğlu Faysal’ı Irak kralı yaparak kendi çıkarlarıyla uyumlu bir monarşi kurmaya çalıştı. Irak 1930 antlaşmasıyla bağımsızlık yoluna girdi; fakat İngiliz askerî ve siyasal etkisi sürdü. Ürdün’de Şerif Hüseyin’in diğer oğlu Abdullah’ın yönetimi desteklendi. Filistin İngiliz mandasında kaldı ve çelişen ulusal talepler gelecekteki çatışmaların zeminini büyüttü. Mısır’ın bağımsızlığı 1922’de tanınsa da Süveyş ve savunma konularındaki İngiliz etkisi tam egemenliği sınırladı.

Fransa’nın Suriye ve Lübnan Politikası

Fransa, Suriye Krallığı’nı sona erdirerek bölgeyi askerî ve idarî denetime aldı; Lübnan’ı ayrı bir siyasal yapı hâlinde genişletti. Millî direnişler ve yönetim maliyeti arttıkça Lübnan’da 1926, Suriye’de 1930 anayasal-bağımsızlık süreçleri başladı; ancak Fransız askerî varlığının tamamen çekilmesi II. Dünya Savaşı sonrasını buldu. Bu nedenle “bağımsızlığın kabulü” ile “fiilî dış denetimin sona ermesi” aynı tarih değildir.

Suudi Arabistan’ın Kuruluşu

Necd Emiri Abdülaziz İbn Suud, Şerif Hüseyin’i yenerek Hicaz ve Necd’i yönetimi altında birleştirdi; 1932’de Suudi Arabistan Krallığı kuruldu. Petrol imtiyazlarının Amerikan şirketlerine verilmesi, bölgede yalnız İngiltere ve Fransa’nın değil ABD’nin de ekonomik etkisini artırdı. Böylece yerel hanedan mücadelesi, petrol ve büyük güç rekabeti aynı siyasal dönüşümde birleşti.

1929 Dünya Ekonomik Bunalımı

Bunalım Öncesi Kırılganlıklar

I. Dünya Savaşı ABD’yi Avrupa’nın alacaklısı hâline getirdi. Avrupa devletleri savaş ve yeniden yapılanma borçlarını, Almanya ise tamirat borçlarını ödemekte zorlandı. ABD’de şirketlerin holdingler altında tekelleşmesi, bankacılık sisteminin denetimsizliği, kolay krediyle hisse senedi alınması ve üretim artışının gerçek talebi aşması ekonomik yapıyı kırılganlaştırdı. “Kükreyen Yirmiler”in iyimserliği borsa değerlerini şirketlerin gerçek kazançlarından kopardı. İngiliz sterlininin aşırı değerlenmesi ve uluslararası ödeme zincirinin ABD kredilerine bağımlılığı da küresel riski artırdı.

Kara Perşembe ve Finansal Çöküşün Yayılması

Hisse satışlarının hızlanmasıyla New York Borsası 24 Ekim 1929’da büyük çöküş yaşadı; bu gün Kara Perşembe olarak anıldı. Borsa kaybı, hisse alımlarını krediyle finanse eden yatırımcıları ve alacaklı bankaları aynı anda vurdu. Banka iflasları krediyi daralttı; kredi bulamayan işletmeler üretimi kıstı veya kapandı. İşsizlik yükselince tüketim daha da azaldı. Böylece finans piyasasındaki şok reel ekonomiye domino etkisi ile aktarıldı.

Küresel Sonuçlar ve Korumacılık Sarmalı

Bunalım milyonlarca kişinin işsiz kalmasına, banka ve fabrika iflaslarına, tarım ürünleri ile hammadde fiyatlarının düşmesine, inşaat ve madenciliğin gerilemesine yol açtı. Devletler iç piyasayı korumak için gümrük duvarlarını yükseltti ve ithalatı sınırladı. Fakat bir ülkenin ithalatı diğerinin ihracatı olduğundan, eş zamanlı korumacılık dünya ticaretini daha da daralttı. Ekonomik güvensizlik liberal demokrasilere duyulan güveni aşındırdı; radikal ve otoriter hareketler işsizlik, yoksulluk ve toplumsal öfkeden yararlandı. Planlı ekonomisi ve dışa görece kapalı yapısı nedeniyle SSCB krizden kapitalist sanayi ülkelerine göre daha az doğrudan etkilendi.

New Deal ve Türkiye’nin Tepkileri

ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt 1933’ten itibaren New Deal politikalarıyla bankacılığı düzenlemeye, kamu yatırımlarıyla istihdam yaratmaya, sosyal güvenliği genişletmeye ve toplam talebi canlandırmaya çalıştı. Bu yaklaşım klasik “devlet ekonomiye mümkün olduğunca az karışmalıdır” düşüncesinden belirgin bir sapmaydı. Türkiye ise ithalatı sınırladı, gümrükleri yükseltti, yerli malı ve tasarrufu teşvik etti, Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyetini destekledi ve karşılıklı mal takasına dayalı kliring sistemini kullandı. Bunalım, Türkiye’de devletçi-korumacı sanayileşme yönelimini güçlendirdi.

Görsel Belge Yorumu: Bunalımın Aşamaları

Örnek - 21

Görseldeki belgeler kriz sürecindeki işlevlerine göre “yapısal neden → finansal aktarım → toplumsal sonuç → politika tepkisi” biçiminde sıralandığında doğru sıra hangisidir?

A) P – R – S – T
B) R – P – T – S
C) P – S – R – T
D) T – R – P – S
E) S – T – P – R

Cevabı Göster

Savaş kredilerinin geri ödeme sorunu kırılganlığı, banka iflası aktarımı, işsizlik ve ticaret düşüşü sonucu, kamu yatırımı ile talep desteği ise politika tepkisini gösterir.

Cevap: A

Örnek - 22

Görselde R belgesindeki iki gelişmenin S belgesindeki sonuçlara dönüşmesinde aşağıdaki ara mekanizmalardan hangisi etkilidir?

A) Ücretlerin ve yatırımın hızla yükselmesi
B) Kredi bulamayan işletmelerin üretimi ve istihdamı azaltması
C) İthalatın dünya çapında artması
D) Devlet harcamalarının kendiliğinden çoğalması
E) Tarım fiyatlarının kalıcı biçimde yükselmesi

Cevabı Göster

Banka iflası ve kredi daralması işletme sermayesini azaltır. Üretimin kısılması işsizliği, gelir kaybı ise ticaret daralmasını büyütür.

Cevap: B

Örnek - 23

Görselde T belgesinin temsil ettiği yaklaşım klasik liberal ekonomi anlayışında hangi değişime işaret eder?

A) Özel mülkiyetin tamamen kaldırılmasına
B) Dış ticaretin sona erdirilmesine
C) Devletin ekonomik daralmayı gidermek için etkin müdahale üstlenmesine
D) Bütün bankaların işçilere devredilmesine
E) Tarımsal üretimin zorla kolektifleştirilmesine

Cevabı Göster

Kamu yatırımı ve talep desteği, piyasanın kendiliğinden hızla dengeleneceği beklentisi yerine devletin konjonktürü yönetmesini öngörür.

Cevap: C

İdeolojiler ve Totaliter Rejimlerin Yükselişi

Liberalizm, Kapitalizm, Sosyalizm ve Komünizm

Liberalizm; temel haklar, hukukun üstünlüğü, güçler ayrılığı, temsil, serbest seçim ve bireysel özgürlüğü savunan siyasal-fikrî çerçevedir. Kapitalizm özel mülkiyet, sermaye, rekabet, kâr ve piyasa mekanizmasına dayanan ekonomik sistemdir. Sosyalizm, üretim araçları üzerindeki toplumsal mülkiyet ve eşitsizliğin azaltılması fikrini öne çıkaran geniş ideoloji ailesidir. Komünizm ise Marx ve Engels’in teorisi çerçevesinde sınıfsız ve ortak mülkiyetçi toplum hedefini ileri sürmüş; 1917’den sonra Lenin önderliğinde devlet pratiğine dönüşmüştür.

İtalya’da Faşizm

İtalya savaşın galipleri arasında bulunmasına rağmen beklediği toprak ve sömürge kazançlarını elde edemediğini düşündü. Ekonomik sıkıntı, işsizlik, grevler ve komünizm korkusu Mussolini’nin Faşist Partisini güçlendirdi. Kara Gömleklilerin Roma Yürüyüşü sonrasında Kral, Mussolini’yi 30 Ekim 1922’de başbakan atadı. Zamanla diğer partiler ve özgür sendikalar tasfiye edildi; 1927 Korporatif İş Yasası ile işçi ve işveren örgütleri devlet denetimindeki korporasyonlara bağlandı. Faşizm bireyi devlete tabi kıldı, lider kültünü ve militarizmi yüceltti; “Mare Nostrum” söylemiyle Akdeniz’de Roma mirasına dayalı yayılmacılık benimsendi.

Almanya’da Nazizm

Versay’ın ağır koşulları, Weimar Cumhuriyeti’nin siyasal istikrarsızlığı, hiperenflasyon ve 1929 Bunalımı Nazi Partisinin kitle desteğini artırdı. Adolf Hitler 1933’te başbakan olduktan sonra tek parti diktatörlüğü kurdu. Gestapo ve toplama kampları baskı aracı, eğitim ve propaganda kitleleri biçimlendirme aracı hâline geldi. Nazizm, faşizmin otoriter-militarist özelliklerine ek olarak Alman ırkının üstünlüğü ve antisemitizmi merkezîleştirdi. Dış politikada Versay’ın kaldırılması, bütün Almanların birleştirilmesi ve doğuda Hayat Sahası elde edilmesi hedeflendi.

İspanya İç Savaşı ve Militarist Japonya

İspanya’da 1936-1939 arasında Cumhuriyetçiler ile General Franco önderliğindeki Milliyetçiler savaştı. Almanya ve İtalya Milliyetçilere, SSCB Cumhuriyetçilere destek verirken Batılı demokrasiler geniş ölçüde müdahalesiz kaldı. Franco’nun zaferi otoriter yönetimi kurdu; çatışma aynı zamanda Avrupa’daki ideolojik kutuplaşmanın deneme alanı oldu. Japonya’da ise ordu siyaset üzerindeki etkisini artırdı; Mançurya’nın işgali ve Asya’da genişleme, Milletler Cemiyetinin yaptırım zayıflığını açığa çıkardı.

Görsel Belge Yorumu: Rejim Dosyaları

Örnek - 29

Görseldeki K, L, M ve N dosyalarının ait olduğu devletler sırasıyla hangisidir?

A) Almanya – İtalya – Japonya – SSCB
B) İtalya – Almanya – Japonya – SSCB
C) SSCB – Almanya – İtalya – Japonya
D) İtalya – Japonya – SSCB – Almanya
E) İtalya – Almanya – SSCB – Japonya

Cevabı Göster

Korporatif düzen ve Kara Gömlekliler İtalya; Gestapo ve Hayat Sahası Almanya; plan-kolektifleştirme SSCB; Mançurya ve askerî yayılma Japonya’dır.

Cevap: E

Örnek - 30

Görselde K ve M dosyalarındaki uygulamalar karşılaştırıldığında ortak sonuç aşağıdakilerden hangisidir?

A) Özel girişimin koşulsuz biçimde genişlemesi
B) Üretim ve emek ilişkileri üzerinde devlet denetiminin artması
C) Çok partili sistemin kurulması
D) Sendikaların devletten tamamen bağımsızlaşması
E) Dışa açık liberal ekonomiye geçilmesi

Cevabı Göster

Korporatif sistem farklı toplumsal grupları, beş yıllık plan ve kolektifleştirme ise kaynak ve üretimi devlet merkezine bağlamıştır. İdeolojik temeller farklı olsa da denetim artar.

Cevap: B

Örnek - 31

Görselde L ve N dosyalarını Milletler Cemiyetinin zayıflığıyla ilişkilendiren ortak nokta aşağıdakilerden hangisidir?

A) Serbest seçimleri yaygınlaştırmaları
B) Kollektif tarımı birlikte uygulamaları
C) Yayılmacı hedeflerin uluslararası düzeni ve mevcut sınırları tehdit etmesi
D) New Deal programına katılmaları
E) Saldırı savaşını etkili biçimde yasaklamaları

Cevabı Göster

Hayat Sahası ve Mançurya örnekleri revizyonist genişlemeyi temsil eder. Cemiyet bu tür saldırganlıkları caydıramadığı için kolektif güvenlik aşındı.

Cevap: C

Örnek - 32

Görseldeki dört dosyanın tümünde doğrudan ya da dolaylı biçimde gözlenen ortak eğilim aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bireysel özgürlüklerin devlet karşısında genişlemesi
B) Uluslararası barış örgütlerinin güçlenmesi
C) Ekonomik ve siyasal kararların yerel yönetimlere devredilmesi
D) Devlet veya askerî bürokrasinin toplum ve dış politika üzerindeki ağırlığının artması
E) Sömürgecilikten bütünüyle vazgeçilmesi

Cevabı Göster

İtalya, Almanya ve SSCB’de parti-devlet; Japonya’da askerî çevreler karar alanını daralttı. Dört örneğin ideolojisi aynı değildir, fakat merkezî otorite artışı ortaktır.

Cevap: D

Bilim, Teknoloji, Toplum ve Sanat

Tıp, Fizik ve Teknolojik Gündelik Hayat

İki savaş arası yıllarda Albert Einstein’ın görelilik çalışmaları modern fiziği dönüştürdü; baskı ortamı nedeniyle Almanya’dan ayrılan bilim insanları bilginin uluslararası dolaşımını hızlandırdı. Alexander Fleming 1928’de penisilini keşfederek antibiyotik çağının yolunu açtı; BCG aşısı tüberkülozla mücadelede kullanıldı, insülinin elde edilmesi şeker hastalığının tedavisini değiştirdi. C vitamini araştırmaları, elektron mikroskobu, DDT’nin böcek ilacı olarak kullanılması ve organ nakli denemeleri tıp-biyoloji alanındaki dönüşümü genişletti. Elektrik ve petrolün gündelik hayata girmesi; otomobil, yolcu uçağı ve radyo kullanımının yayılması zaman-mekân algısını değiştirdi.

Kitle İletişimi, Mimari ve Popüler Kültür

Radyo “konuşan basın” dönemini başlatarak haber, reklam, müzik ve propaganda mesajlarını aynı anda geniş kitlelere ulaştırdı. Sinema ve çizgi film endüstrisi büyüdü; Charlie Chaplin’in Modern Zamanlar ve Büyük Diktatör filmleri modern fabrika düzeni ile diktatörlük eleştirilerini perdeye taşıdı. Caz ABD’den Avrupa’ya yayıldı. Şehirleşme hızlanırken Empire State Building gibi gökdelenler modern ekonomik gücün simgesi oldu; Bauhaus işlevsellik, yalın geometrik tasarım ve sanat-zanaat-teknoloji birlikteliğiyle mimariyi etkiledi.

Sürrealizm, Dışavurumculuk ve Yeni Düşünce Akımları

Savaşın yıkımı, geleneksel akıl ve ilerleme anlayışına duyulan güveni sarstı. Sürrealizm bilinç dışı, düş ve beklenmedik çağrışımlara yöneldi; Salvador Dalí, Max Ernst ve Joan Miró öne çıktı. Dışavurumculuk dış gerçekliği aynen kopyalamaktan çok sanatçının kaygı ve duygusunu çarpıtılmış biçimlerle görünür kıldı. Dadaizm yerleşik sanat ve burjuva değerlerine radikal tepki gösterdi. Picasso’nun Guernica‘sı İspanya İç Savaşı’ndaki bombardımanın yıkımını, John Steinbeck’in Gazap Üzümleri ise ekonomik bunalımın toplumsal sonuçlarını sanatın diliyle yansıttı. Felsefede varoluşçuluk, sosyal bilimlerde psikoloji önem kazandı. Tarih yazıcılığı da yalnız hükümdar ve savaşlardan yerel, sosyal, ekonomik ve medeniyet konularına doğru genişledi.

1919-1939 Döneminin Bütüncül Okuması

Barış Düzeninden Sistem Krizine

Dönemin temel gerilimi üç aşamada okunabilir. Birincisi, Paris düzeninin eşitsiz ve cezalandırıcı hükümleri revizyonist hoşnutsuzluk üretti. İkincisi, 1929 Bunalımı işsizlik ve güvensizlik yaratarak liberal demokrasilerin toplumsal desteğini zayıflattı. Üçüncüsü, Milletler Cemiyeti ve savaş karşıtı paktlar etkili yaptırımdan yoksun kalınca Almanya, İtalya ve Japonya’nın yayılmacılığı cesaret kazandı. Buna karşılık bilim, tıp, iletişim ve sanat alanındaki yenilikler modern toplumun dönüşümünü hızlandırdı. Dolayısıyla iki savaş arası dönem yalnız “savaşa hazırlık” değil; siyasal kriz ile kültürel-teknolojik dinamizmin aynı anda yaşandığı çelişkili bir çağdır.