AYT DİVAN EDEBİYATI: ÖZELLİKLERİ, NAZIM BİÇİMLERİ VE TÜRLERİ

Divan edebiyatı; Türklerin İslam medeniyeti çevresine girmesinden sonra Arap ve Fars edebiyatlarının etkisiyle oluşan, Anadolu’da XIII. yüzyıldan XIX. yüzyılın ikinci yarısına kadar varlığını sürdüren klasik şiir ve nesir geleneğidir. AYT divan edebiyatı soruları yalnız bir nazım biçiminin adını değil; nazım birimini, uyak düzenini, bölüm yapısını, konuyu ve ayırıcı terimleri birlikte yorumlatır. Bu nedenle biçim, tür ve nesir sınıflandırmalarının birbirine karıştırılmadan öğrenilmesi gerekir.

DİVAN EDEBİYATININ YAPISI VE ŞİİR DÜNYASI

Genel Özellikler ve Divan Tertibi

Divan edebiyatına klasik Türk edebiyatı, eski Türk edebiyatı, yüksek zümre edebiyatı ve saray edebiyatı adları da verilmiştir. Medrese kültürüyle yetişen aydın çevrede gelişmiş; şiir, nesre göre daha güçlü ve yaygın bir anlatım alanı olmuştur. Şiirde çoğunlukla aruz ölçüsü, nazım birimi olarak beyit, göz için kafiye anlayışı, tam ve zengin uyak kullanılır. Dörtlük ve bentlerle kurulan biçimler de vardır.

Bu gelenekte konu kadar, hatta çoğu zaman konudan daha çok, konunun işleniş biçimi önemsenir. Sanatlı söyleyiş, mazmunlar, söz sanatları ve hayal inceliği öne çıkar. Şiirlerde aşk, sevgili, şarap, tabiat, din, tasavvuf, övgü ve yergi işlenebilir. Şairlerin aynı ortak malzemeyi özgün söyleyişle yeniden kurması beklenir. Bir şiirin bütününden çok tek tek beyitlerin güzelliğine önem verilmesi parça güzelliği anlayışıdır; bununla birlikte mesnevide olay örgüsü, yekâhenk gazelde ise konu bütünlüğü bulunur.

Şairin şiirlerini belirli bir düzenle topladığı kitaba divan denir. Tam düzenlenmiş bir mürettep divanda genel sıra; mukaddime/dibace, kasideler, tarihler, musammatlar, gazeller ve mukattaat biçimindedir. Her divanda bütün bölümlerin bulunması zorunlu değildir.

Şiir Dili ve Temel Kavramlar

Divan şiirinin merkezinde çoğu zaman âşık–maşuk–rakip ilişkisi bulunur. Âşık, sevgiliye ulaşamamanın acısını çeker; maşuk merhametsiz, erişilmez ve ideal güzelliğin sahibidir. Rakip ise âşıkla sevgili arasına giren kişidir. Bu ilişki beşerî aşkı anlatabildiği gibi tasavvufi anlamlara da açılabilir.

Mazmun, belli bir kavramı gelenek içinde yerleşmiş söz ve hayal ilişkileriyle anlatan kalıplaşmış imgedir. Sevgilinin kaşı yay, kirpiği ok; yanağı gül, saçı sümbül veya gece; ağzı gonca gibi düşünülebilir. Mazmun, yalnız tek kelimelik benzetme değil, okurun kültürel çağrışımlarla çözdüğü anlam örgüsüdür.

Bir şairin başka bir şiire aynı ölçü, uyak ve redifle yazdığı benzer şiire nazire; alay ve taklit amacıyla yazılana tehzil denir. Başka bir şiire bağlı olmayan bağımsız dize mısra-ı azade, vecize değerine ulaşmış çarpıcı dize mısra-ı berceste adını alır. Şairin şiirde kullandığı takma ad mahlas, mahlası anlamını da düşündürecek biçimde kullanması hüsn-i tahallustur.

Tarzlar ve Şiir Anlayışları

Divan şiiri tek bir söyleyiş çizgisinde kalmamıştır. Türkî-i Basit, Arapça–Farsça kelime ve tamlamaları azaltıp halkın deyimlerine ve yalın Türkçeye yönelir. Sebk-i Hindî, anlamı derinleştirir; çağrışımı, özgün ve girift hayali, söz sanatlarını ve az sözle çok anlamı öne çıkarır. Mahallileşme, İstanbul Türkçesini, yerli yaşayışı, deyimleri ve gündelik çevreyi şiire taşır. Hikemî tarz ise düşünce, öğüt, toplumsal gözlem ve özlü söyleyişe dayanır.

BEYİTLERLE YAZILAN NAZIM BİÇİMLERİ

Gazel

Gazel, çoğunlukla aşk, sevgili, güzellik, şarap ve hayat zevki gibi lirik konuların işlendiği; genellikle 5–15 beyitten oluşan nazım biçimidir. Uyak düzeni aa / ba / ca / da… biçimindedir. İlk beyit matla, son beyit makta, en güzel beyit beytü’l-gazel veya şah beyit, şairin mahlasının bulunduğu beyit mahlas beyti adını alır.

Matladan sonraki beyit hüsn-i matla, maktadan önceki beyit hüsn-i maktadır. Bütün beyitleri aynı konuyu işleyen gazel yekâhenk, bütün beyitleri aynı söyleyiş gücünde olan gazel yekâvaz, iç kafiyeler taşıyan gazel musammat gazel, gazel tamamlandıktan sonra mahlas beytinin ardından ek beyitler taşıyan gazel müzeyyel gazeldir.

Konusuna göre gazel; âşıkane, rindane, şuhane ve hikemî adlarını alabilir. Âşıkane gazel aşk ve ıstırabı, rindane gazel hayat zevki ve dünya kaygılarından uzaklığı, şuhane gazel sevgilinin güzelliğini ve çapkın söyleyişi, hikemî gazel düşünce ve öğüdü öne çıkarır.

Kaside

Kaside, bir kişiyi veya değeri övmek; kimi örneklerde yermek amacıyla yazılan, genellikle 33–99 beyitlik nazım biçimidir. Uyak düzeni gazel gibi aa / ba / ca…dır. Redifine göre “Su Kasidesi”, “Güneş Kasidesi”; nesib bölümünün konusuna göre bahariye, şitaiye, ramazaniye veya iydiye gibi adlar alabilir.

Kasidenin bölüm yapısı sınav sorularında belirleyicidir:

Kasidenin ilk beyti matla, son beyti makta; en başarılı beyti beytü’l-kasid, şairin mahlasının bulunduğu beyit taç beyittir. Bu adlandırmalar gazelin terimleriyle karıştırılmamalıdır.

Mesnevi

Mesnevi, her beyti kendi içinde uyaklı olan aa / bb / cc / dd… düzenindeki uzun nazım biçimidir. Beyit sayısının sınırsız oluşu; aşk hikâyeleri, dinî-tasavvufi konular, savaşlar, öğütler, şehir hayatı ve mizah gibi uzun anlatılara elveriş sağlar. Divan edebiyatında roman ve hikâyenin üstlendiği anlatma işlevini büyük ölçüde mesnevi yerine getirir.

Mesnevide dibace, tevhid, münacat, naat, dört halifeye ve devlet büyüklerine övgü, sebeb-i telif, asıl olayın başladığı âgâz-ı destan ve bitiş bölümü hatime bulunabilir. Bu bölümlerin hepsi her mesnevide zorunlu değildir. Bir şairin beş mesnevisinden oluşan bütüne hamse denir.

Müstezat, Kıta ve Nazm

Müstezat, gazel yapısındaki uzun dizelere ziyade denen kısa dizelerin eklenmesiyle kurulur. Ziyadeler çıkarıldığında ana dizelerin anlamı bozulmamalıdır. Kıta, genellikle iki veya daha fazla beyitten oluşur; matla ve mahlas beyti bulunmayan gazel görünümündedir, uyak düzeni çoğunlukla xa / xa…dır. Felsefi düşünce, hiciv, nükte, tarih düşürme ve özlü sözler kıtada işlenebilir. Nazm da iki veya daha fazla beyitlidir; kıtadan farklı olarak ilk beyit kendi arasında uyaklıdır ve düzeni aa / xa… biçimindedir.

DÖRTLÜK VE BENTLERLE YAZILAN NAZIM BİÇİMLERİ

Rubai ve Tuyug

Rubai ve tuyug tek dörtlükten oluşur; uyak düzenleri çoğunlukla aaxadır. Rubai İran edebiyatından gelir, aruzun hezec bahrine ait özel kalıplarıyla yazılır; felsefe, tasavvuf, hayat görüşü, nükte ve hiciv gibi yoğun düşünceler taşır. Ömer Hayyam rubainin dünya edebiyatındaki, Azmizade Haleti Türk edebiyatındaki önemli adlarındandır.

Tuyug, Türklerin Divan şiirine kazandırdığı millî nazım biçimidir. Aruzun fâilâtün / fâilâtün / fâilün kalıbıyla yazılır; cinaslı uyak kullanımına elverişlidir. Azerbaycan ve Çağatay sahasında yaygındır; Kadı Burhaneddin, Nesimi ve Ali Şir Nevai önemli temsilcilerdir. Yalnız hece saymak rubai–tuyug ayrımı için güvenli değildir; kalıp, cinas, gelenek ve şair ipuçları birlikte değerlendirilir.

Şarkı ve Murabba

Murabba, dörder dizelik bentlerle yazılan; aşk, övgü, yergi, din, felsefe ve öğüt gibi çok farklı konuları işleyebilen nazım biçimidir. Bent sonunda aynı dizenin yinelendiği murabba mütekerrir, yalnız uyakların tekrarlandığı murabba müzdeviçtir.

Şarkı, Türk edebiyatına özgü, bestelenmek amacıyla yazılan ve çoğunlukla 3–5 bentten oluşan bir murabba türüdür. Aşk, sevgili, tabiat ve eğlenceyi işler. Tekrarlanan dize nakarat, nakarattan önceki üçüncü dize miyan adını alır. İlk örnekleri Naili’de görülür; biçimin en güçlü adı Nedim’dir.

Terkibibent ve Terciibent

Terkibibent ve terciibent, birden çok bentten oluşan uzun nazım biçimleridir. Her bendin ana bölümüne terkiphane veya tercihane, bentleri birbirine bağlayan beyte vasıta beyti denir. Terkibibentte vasıta beyti her bendin sonunda değişir; terciibentte aynı vasıta beyti tekrarlanır.

Terkibibentte toplumsal eleştiri, felsefe, ölüm ve mersiye; terciibentte dinî, felsefi, tasavvufi düşünceler daha belirgin olabilir. Konu tek başına karar vermeye yetmez; en güvenli ölçüt vasıta beytinin değişip değişmemesidir.

Diğer Musammatlar

Bentlerle kurulan nazım biçimlerinin genel adı musammattır. Bentteki dize sayısına göre muselles üç, murabba dört, muhammes beş, müseddes altı, müsebba yedi, müsemmen sekiz, mütessa dokuz ve muaşşer on dizelidir. Bir gazelin her beytine başka bir şairin aynı ölçü ve uyakta dizeler eklemesi de ayrı adlar doğurur.

DİVAN EDEBİYATINDA NAZIM TÜRLERİ

Biçim ile Tür Arasındaki Ayrım

Nazım biçimi; şiirin beyit, dörtlük veya bent yapısını, uyak düzenini ve kuruluşunu belirtir. Nazım türü ise şiirin konusuna ve yazılış amacına göre belirlenir. Aynı tür farklı biçimlerle yazılabilir: naat kaside, mesnevi veya bentli biçimle; mersiye kaside, terkibibent ya da başka biçimlerle kurulabilir. Bu yüzden yalnız “ne anlatılıyor?” sorusu biçimi, yalnız “nasıl uyaklanmış?” sorusu türü göstermez.

Dinî, Övgü ve Eleştiri Türleri

Mevlit, Hz. Muhammed’in doğumu ve hayat çevresini; hilye, başta Hz. Muhammed olmak üzere din büyüklerinin iç ve dış özelliklerini anlatır. Siyer, Hz. Muhammed’in hayatını bütün olarak konu edinir. Kırk hadis, seçilmiş kırk hadisin açıklanmasına dayanır.

Diğer Manzum ve Karma Türler

Divan edebiyatında hayatın farklı alanlarını işleyen çok sayıda tür vardır. Şehrengiz bir şehrin güzelliklerini ve tanınmış kişilerini, surname düğün ve şenlikleri, gazavatname din uğruna yapılan savaşları, menakıpname velilerin kerametlerini, kıyafetname dış görünüşten karakter çıkarma düşüncesini anlatır. Lugaz bir nesnenin, muamma çoğunlukla bir adın sorulduğu manzum bilmecedir.

Bahariye baharı, şitaiye kışı, sayfiye yazı, ramazaniye ramazanı, iydiye bayramı, nevruziye nevruzu anlatır. Rahşiye atlar, hammamname hamam kültürü, pendname/nasihatname öğüt, habname rüya kurgusu çevresinde gelişir. Bu adların bir kısmı kasidenin nesib bölümünün konusuna göre de kullanılabilir.

DİVAN EDEBİYATINDA NESİR

Divan Nesrinin Genel Özellikleri

Divan edebiyatında düzyazıya nesir veya inşa, düzyazı yazarına nâsir veya münşi, düzyazı esere mensur denir. Mektupların toplandığı eserlere münşeat adı verilir. Nesir, şiir kadar gelişmemiş olmakla birlikte tarih, gezi, biyografi, din, ahlak ve devlet yönetimi gibi geniş alanlarda ürün vermiştir.

Klasik nesirde noktalama işaretleri kullanılmaz; bağlaçlarla uzayan cümleler, Arapça–Farsça kelime ve tamlamalar, söz sanatları ve seci denen cümle içi uyak görülebilir. Üslup düzeyine göre üç nesir kolu vardır:

Divan Nesri Türleri

Tezkire, modern biyografiyle aynı değildir; sanatçıların hayatını, mizacını ve eserlerinden örnekleri dönemin anlatım anlayışıyla verir. Seyahatname yalnız coğrafya kitabı değildir; giyim, gelenek, ekonomi ve toplumsal hayatı da içerir. Sefaretname görevli elçinin yabancı ülke izlenimine, siyasetname ideal yönetim ilkelerine dayanır.

AYT divan edebiyatı sorularında güvenli çözüm yolu, önce şiirin yapı ölçütlerini belirlemektir: nazım birimi, bent veya beyit sayısı, uyak düzeni ve özel bölüm adları biçimi gösterir. Konu ve yazılış amacı türü; dil, hayal ve söyleyiş özellikleri ise şiir anlayışını belirler. Nesirde de metnin konusu kadar sade, orta veya süslü üslup özellikleri birlikte değerlendirilir.