AYT DİVAN EDEBİYATI SANATÇILARI VE ESERLERİ

AYT Divan edebiyatı sanatçıları sorularında yalnız bir eser adını hatırlamak yeterli değildir. Sanatçının yaşadığı yüzyıl, bağlı olduğu şiir anlayışı, öne çıktığı nazım biçimi, dil ve üslup özelliği ile eser türü birlikte değerlendirilir. Bu konu anlatımı, 13. yüzyıldaki ilk temsilcilerden 19. yüzyıldaki son klasik şairlere kadar şiir ve nesir sanatçılarını kronolojik ve karşılaştırmalı biçimde ele alır.

DİVAN EDEBİYATI SANATÇILARINI ÖĞRENME YOLU

Yüzyıl, Tarz, Tür ve Eser Bağlantısı

Divan sanatçıları dört eksende öğrenildiğinde karışıklık azalır: yüzyıl tarihsel yeri, tarz şiir anlayışını, tür veya biçim sanatçının öne çıktığı alanı, eser ise somut eşleşmeyi verir. Örneğin Fuzuli için 16. yüzyıl, lirik ve âşıkane söyleyiş, gazel ve mesnevi, Leyla vü Mecnun ile Şikâyetname birlikte düşünülür.

13 VE 14. YÜZYIL: KURULUŞ DÖNEMİ SANATÇILARI

Hoca Dehhani, Mevlana ve Sultan Veled

Hoca Dehhani, Anadolu’da din dışı konuları işleyen ilk Divan şairlerinden kabul edilir. Aşk, şarap ve tabiat temalarını İran şiiri etkisiyle işlemiş; Selçuklu hükümdarı adına yazdığı düşünülen Selçuk Şehnamesi günümüze ulaşmamıştır.

Mevlana Celaleddin Rumi, tasavvufi düşünceyi evrensel bir sevgi anlayışıyla birleştirir. Altı ciltlik Mesnevi öğretici hikâyelerle tasavvufi düşünceyi açıklar. Gazel ve rubailerini Divan-ı Kebir içinde toplamıştır. Sohbetlerinden oluşan Fihi Ma Fih, vaazlarını içeren Mecalis-i Seb’a ve mektuplarını bir araya getiren Mektubat diğer önemli eserleridir.

Sultan Veled, Mevlana’nın oğludur ve Mevleviliğin kurumsallaşmasında etkilidir. İbtidaname, Rebabname, İntihaname ve Maarif başlıca eserleridir. Eserlerinin çoğu Farsçadır; Türkçe şiirleri dönem dilinin izlerini taşır.

Ahmed Fakih, Şeyyad Hamza ve Hoca Mesut

Ahmed Fakih, dinî ve tasavvufi şiirin ilk temsilcilerindendir. Dünyanın geçiciliğini işleyen Çarhname ile hac yolculuğu ve kutsal mekânları anlattığı Kitabu Evsafı Mesacidi’ş-Şerife ona bağlanır.

Şeyyad Hamza, sade dile yaklaşan dinî-tasavvufi şiirleriyle tanınır. En önemli eseri, mesnevi biçimindeki Yusuf u Züleyha‘dır. Hoca Mesut ise Farsçadan çevirdiği Süheyl ü Nevbahar ve Ferhengname-i Sadi ile 14. yüzyılın çeviri geleneğinde öne çıkar.

Kadı Burhaneddin, Nesimi ve Aşık Paşa

Kadı Burhaneddin, devlet adamı ve şair kimliğiyle tanınır. Türk edebiyatında tuyug biçiminin önde gelen adıdır; gazel ve rubaileri de bulunan eseri Divan‘dır. Seyyid Nesimi, Hurufilik düşüncesini coşkulu ve güçlü bir söyleyişle işler; Türkçe ve Farsça divanları vardır. Cinaslı tuyuglarıyla da dikkat çeker.

Aşık Paşa, halka tasavvufu öğretmek amacıyla sade Türkçeye yönelmiştir. On bölümden oluşan büyük mesnevisi Garibname, Türkçenin öğretici eser üretmeye elverişli olduğunu gösteren önemli yapıtlardandır. Fakrname ve Vasf-ı Hal diğer eserlerindendir.

Gülşehri, Ahmedî ve Erzurumlu Darir

Gülşehri, Feridüddin Attar’ın aynı adlı eserinden hareketle yazdığı Mantıku’t-Tayr‘da kuşların Simurg’a yolculuğunu tasavvufi bir arayış olarak işler. Felekname diğer önemli eseridir. Ahmedî, 14. yüzyılın üretken şairidir. Büyük mesnevisi İskendername, yalnız İskender hikâyesini değil çeşitli bilim ve tarih bilgilerini de içerir; Cemşid ü Hurşid diğer tanınmış mesnevisidir.

Erzurumlu Kadı Mustafa Darir, siyer alanındaki Sîretü’n-Nebî ile tanınır. Yusuf u Züleyha ve Fütûhu’ş-Şam da ona bağlanan eserlerdir. Bu sanatçı, dinî anlatıyı halkın anlayabileceği bir dille aktarmasıyla önemlidir.

14. yüzyılın diğer önemli adı Şeyhoğlu Mustafa‘dır. Aşk konulu Hurşidname mesnevisi ile devlet yönetimi ve ahlakı ele alan Kenzü’l-Kübera ve Mehekkü’l-Ulema ona aittir. Böylece yüzyılda tasavvufi mesnevi, siyer, aşk hikâyesi ve siyaset-ahlak öğretisi birlikte gelişmiştir.

15. YÜZYIL: KLASİK YAPININ GÜÇLENMESİ

Şeyhi, Ahmed Paşa ve Necati Bey

Şeyhi, 15. yüzyılın başlıca şairlerindendir. Hüsrev ü Şirin mesnevisi ve hiciv niteliğindeki kısa mesnevisi Harnâme ile tanınır. Harnâme‘de boynuz sahibi olmak isteyen eşeğin başına gelenler üzerinden toplumdaki yanlış yükselme arzusunu eleştirir.

Ahmed Paşa, Fatih Sultan Mehmet çevresinde yetişmiş; güçlü kasideleri ve gazelleriyle sultanü’ş-şuara unvanını almıştır. Kerem Kasidesi tanınmış şiirlerindendir. Necati Bey, atasözü ve deyimlerle yerli söyleyişi şiire taşıyarak mahallileşmenin öncülerinden olmuştur. En önemli eseri Divan‘ıdır.

Ali Şir Nevai ve Çağatay Sahası

Ali Şir Nevai, Çağatay Türkçesinin en büyük şairidir. Türkçenin Farsçadan geri olmadığını savunduğu Muhakemetü’l-Lügateyn, şair biyografilerini içeren Mecalisü’n-Nefais ve aruzla ilgili Mizanü’l-Evzan temel eserleridir. Türk edebiyatında ilk hamse sahibi kabul edilir. Dört Türkçe divanını yaş dönemlerine göre düzenlemiş; bunları Hazainü’l-Maani adı altında toplamıştır.

Süleyman Çelebi, Hamdullah Hamdi ve Yazıcıoğlu Mehmed

Süleyman Çelebi, halk arasında “Mevlit” adıyla bilinen Vesiletü’n-Necat‘ı yazmıştır. Eser, Hz. Muhammed’in doğumu, üstünlüğü ve miracını anlatan dinî bir mesnevidir. Hamdullah Hamdi, Anadolu sahasında hamse kuran ilk şair kabul edilir. Yusuf u Züleyha, Leyla vü Mecnun ve Kıyafetname önemli eserleridir. Yazıcıoğlu Mehmed, dinî-didaktik Muhammediye ile tanınır.

15. Yüzyıl Nesri: Mercimek Ahmed ve Sinan Paşa

Mercimek Ahmed, Keykavus’un siyaset ve ahlak öğütlerini içeren Kabusname‘sini Farsçadan sade bir Türkçeyle çevirmiştir. Sinan Paşa, süslü nesrin erken ve güçlü temsilcisidir. Yakarışlarla örülü Tazarruname, ahlak ve tasavvuf içerikli Maarifname ile evliya menkıbelerini anlatan Tezkiretü’l-Evliya başlıca eserleridir.

15. yüzyılın öğretici nesrinde Ahmet-i Dai‘nin ilk mektup örneklerini içeren Teressül‘ü ve musiki alegorisi kuran Çengname‘si de önemlidir. Mesihi, şehir hayatını konu alan Edirne Şehrengizi ile şehrengiz türünün erken örneklerinden birini vermiştir.

16. YÜZYIL: DİVAN ŞİİRİNİN ZİRVESİ

Fuzuli

Fuzuli, aşkı ıstırap ve manevi derinlikle anlatan 16. yüzyıl şairidir. Türkçe, Farsça ve Arapça divanları vardır. Gazellerinde içtenlik ve lirizm; kasidelerinde güçlü söyleyiş görülür. Leyla vü Mecnun aşkı beşerî düzeyden ilahî aşka taşıyan mesnevisidir. Su redifli naatı Su Kasidesi, bürokratik aksaklığı anlattığı mektubu Şikâyetname, Kerbela olayını işleyen Hadikatü’s-Süeda, afyon ile şarabı konuşturduğu Beng ü Bade, ayrıca Rind ü Zahid ve Sıhhat u Maraz önemli eserleridir.

Baki, Zati ve Hayali Bey

Baki, “sultanü’ş-şuara” ve “şairler sultanı” unvanlarıyla anılır. Kanuni Sultan Süleyman döneminin ihtişamını güçlü, ahenkli ve sanatlı bir dille yansıtır. Din dışı konularda, özellikle gazelde başarılıdır. Kanuni’nin ölümü üzerine yazdığı Kanuni Mersiyesi terkibibent biçimindedir; temel eseri Divan‘ıdır.

Zati, Bayezid Camii çevresindeki dükkânıyla genç şairlerin yetişmesinde etkili olmuş, çok sayıda gazel ve kaside yazmıştır. Hayali Bey, rindane ve hayal gücü güçlü şiirleriyle tanınır; en önemli eseri Divan‘ıdır.

Taşlıcalı Yahya, Bağdatlı Ruhi ve Diğer Şairler

Taşlıcalı Yahya, hamse sahibi bir mesnevi şairidir. Şehzade Mustafa’nın öldürülmesi üzerine yazdığı mersiye, siyasi eleştirisi ve lirizmiyle tanınır. Bağdatlı Ruhi, toplumdaki ikiyüzlülüğü ve bozuklukları eleştirdiği Terkibibent‘iyle ün kazanmıştır. Lami’i Çelebi, çok sayıdaki çeviri ve telif eseri nedeniyle “Cami-i Rum” diye anılmış; Bursa Şehrengizi ile yerli hayatı işlemiştir. Zati ve Hayali Bey de yüzyılın güçlü gazel şairleridir.

16. Yüzyıl Nesri ve Tezkireciler

Anadolu sahasındaki ilk şair tezkiresi Sehi Bey‘in Heşt Behişt‘idir. Latifi, alfabetik düzeni ve eleştirel değerlendirmeleriyle öne çıkan Tezkiretü’ş-Şuara‘yı; Aşık Çelebi, canlı anlatımı ve ayrıntılı şair portreleriyle Meşairü’ş-Şuara‘yı yazmıştır. Piri Reis‘in Kitab-ı Bahriye‘si denizcilik ve coğrafya bilgisini haritalarla birleştirir.

Gelibolulu Mustafa Ali, tarih ve biyografi alanında Künhü’l-Ahbar; hat ve süsleme sanatçılarını anlattığı Menakıb-ı Hünerveran ile öne çıkar. Böylece 16. yüzyıl nesrinde tezkire, tarih, biyografi, denizcilik ve coğrafya bir arada gelişir.

17. YÜZYIL: KASİDE, HİKEMÎ TARZ VE NESİR

Nef’i, Nabi, Naili ve Neşati

Nef’i, övgü ve yergide aşırı uçlara ulaşan güçlü kaside şairidir. Türkçe ve Farsça divanları ile hicivlerini topladığı Siham-ı Kaza başlıca eserleridir. Nabi, düşünce ve öğüdü öne çıkaran hikemî tarzın en önemli temsilcisidir. Oğluna öğüt verdiği Hayriyye, aşk mesnevisi Hayrabad, hac yolculuğunu anlattığı Tuhfetü’l-Harameyn ve mektuplarını içeren Münşeat önemli eserleridir.

Naili, derin ve girift anlam, yoğun hayal ve çağrışımla tanınan Sebk-i Hindî şairidir. Neşati de Sebk-i Hindî etkisindedir; ince ve zarif gazelleriyle tanınır. Bu iki şairde sözcükten çok anlam yoğunluğu ve hayal ilişkisi belirgindir.

Yüzyılın tamamlayıcı adları arasında gazelde sade ve rindane söyleyişiyle Şeyhülislam Yahya, rubaileriyle Azmizade Haleti, Sebk-i Hindî etkisindeki Fehim-i Kadim ve Cevri, yerli hayata açılan diliyle Sabit bulunur. Bu adlar, 17. yüzyıl şiirinin yalnız Nef’i ve Nabi’den oluşmadığını; gazel, rubai ve Sebk-i Hindî çevresinde çeşitlendiğini gösterir.

Katip Çelebi, Evliya Çelebi, Naima ve Peçevi

Katip Çelebi, bilgiye dayalı orta nesrin başlıca adıdır. Coğrafya kitabı Cihannüma, bibliyografya eseri Keşfü’z-Zünun, tarih eseri Fezleke, denizcilik tarihi Tuhfetü’l-Kibar fi Esfari’l-Bihar ve düşünce eseri Mizanü’l-Hak başlıca yapıtlarıdır.

Evliya Çelebi, kırk yılı aşkın gezilerini on ciltlik Seyahatname‘de anlatır; coğrafya, halk kültürü, dil, mimari ve gündelik hayatı gözlemle birleştirir. Naima, ilk resmî Osmanlı vakanüvisi kabul edilir; Naima Tarihi ile tanınır. Peçevi İbrahim Efendi‘nin Peçevi Tarihi, olayları tanıklık ve kaynaklarla aktaran önemli bir tarih eseridir.

Veysi ve Nergisi

Veysi ile Nergisi, sanatlı ve ağır süslü nesrin 17. yüzyıldaki başlıca temsilcileridir. Veysi, rüya biçiminde toplumsal ve siyasi eleştiri yaptığı Habname ile tanınır. Nergisi, birbirinden farklı beş mensur eseri bir araya getiren Hamse‘siyle nesir alanında hamse kuran özgün bir yazardır. Uzun cümle, yoğun tamlama ve söz sanatları iki yazarda da belirgindir.

18 VE 19. YÜZYIL: YENİLEŞME VE SON KLASİKLER

Nedim ve Mahallileşme

Nedim, Lale Devri’nin yaşama sevincini, İstanbul’un eğlence ve mesire yerlerini, günlük konuşma dilini şiire taşır. Mahallileşme eğiliminin en güçlü temsilcisidir. Şarkı nazım biçiminin en başarılı şairi kabul edilir; hece ölçüsüyle bir koşma da yazmıştır. Temel eseri Divan‘ıdır. Tasavvufi derinlikten çok somut hayat, sevgili, eğlence ve şehir kültürü öne çıkar.

Şeyh Galip ve Sebk-i Hindî

Şeyh Galip, 18. yüzyılın ve Sebk-i Hindî’nin son büyük temsilcisidir. Mevlevi şeyhidir. Alegorik mesnevisi Hüsn ü Aşk‘ta Hüsn güzelliği, Aşk insanın arayışını; Kalp Diyarı, Mekteb-i Edep ve diğer kişiler tasavvufi kavramları simgeler. Eseri genç yaşta ve kısa sürede yazmış; Nabi’nin Hayrabad‘ından daha güçlü bir mesnevi ortaya koyma iddiasını taşımıştır. Diğer temel eseri Divan‘ıdır.

Koca Ragıp Paşa ve Enderunlu Fazıl

Koca Ragıp Paşa, Nabi’nin açtığı hikemî söyleyişi 18. yüzyılda sürdüren şair ve devlet adamıdır. Özlü, düşünce ağırlıklı beyitleriyle tanınır; eseri Divan‘ıdır. Enderunlu Fazıl, mesnevilerinde şehir hayatı ve insan tiplerini işler. Defter-i Aşk, Hubanname, Zenanname ve Çenginâme başlıca eserleridir.

18. yüzyılda Fitnat Hanım güçlü gazelleri ve Divan‘ıyla; Sünbülzade Vehbi oğluna öğüt verdiği Lütfiyye, Farsça-Türkçe sözlüğü Tuhfe-i Vehbi ve Arapça-Türkçe sözlüğü Nuhbe-i Vehbi ile tanınır. Esrar Dede‘nin Tezkire-i Şuara-yı Mevleviyye‘si Mevlevi şairleri bir araya getirir.

Enderunlu Vasıf ve Keçecizade İzzet Molla

Enderunlu Vasıf, 19. yüzyılda mahallileşme çizgisini sürdüren, gündelik hayatı ve halk söyleyişini şarkılarında kullanan son klasik şairlerdendir. Temel eseri Divan‘ıdır. Keçecizade İzzet Molla, klasik şiir ile yenileşme dönemi arasında köprü kurar. Keşan sürgününü anlattığı Mihnet-Keşan, alegorik Gülşen-i Aşk ve divanları Bahar-ı Efkâr ile Hazan-ı Âsâr önemli eserleridir.

Yüzyıllara Göre Büyük Karşılaştırma

AYT Divan edebiyatı sanatçıları sorularında bir eseri tek başına ezberlemek yerine eseri yüzyıl ve üslupla birlikte düşünmek daha sağlam sonuç verir. Kuruluş döneminde tasavvuf ve öğreticilik; 15. yüzyılda klasikleşme; 16. yüzyılda şiirin zirvesi; 17. yüzyılda kaside, hikemî tarz ve nesir; 18. yüzyılda mahallileşme ile Sebk-i Hindî; 19. yüzyılda ise son klasikler belirginleşir.