Anayasanın değiştirilmesi, devletin temel hukuk düzenine ilişkin hükümlerin Anayasada öngörülen özel usulle yeniden düzenlenmesidir. 1982 Anayasası sert bir anayasadır; değişiklik için sıradan kanunlardan daha yüksek teklif ve kabul çoğunlukları, iki görüşme, gizli oy ve bazı durumlarda halkoylaması gerekir.
Önceki konu olan Yargı Organları ve Anayasa Mahkemesi, anayasa değişikliklerinin şekil bakımından denetimini de kapsar. Bu yazıda değişiklik süreci; 200, 360 ve 400 milletvekili eşikleri ile olağanüstü hâlin ilanı, denetimi, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve temel haklara etkisi birlikte incelenir.
ANAYASANIN DEĞİŞTİRİLMESİNİN SINIRLARI
Değiştirilemeyecek Hükümler
Anayasanın 4. maddesine göre devletin şeklinin Cumhuriyet olduğunu belirten 1. madde, Cumhuriyetin niteliklerini düzenleyen 2. madde ve devletin bütünlüğü, resmî dili, bayrağı, millî marşı ile başkentini belirleyen 3. madde değiştirilemez; bunların değiştirilmesi teklif dahi edilemez. Dördüncü madde, bu korumayı sağlayan yasak hükmüdür.
Başlangıç kısmı Anayasa metnine dâhildir; ancak değiştirilemezlik yasağı doğrudan 1, 2 ve 3. maddeler için kurulmuştur. Bir değişiklik teklifinin bu hükümlere dokunup dokunmadığı değerlendirilirken yalnız başlığına değil, doğurduğu hukuki sonuca bakılır.
A) Milletvekili seçilme yaşı
B) TBMM seçim dönemi
C) Başkentin Ankara olması
D) Cumhurbaşkanının görev süresi
E) Anayasa Mahkemesi üye sayısı
ANAYASA DEĞİŞİKLİĞİNİN TEKLİFİ VE GÖRÜŞÜLMESİ
Teklif Yeter Sayısı: 200 Milletvekili
Anayasa değişikliği, TBMM üye tam sayısının en az üçte biri tarafından yazıyla teklif edilebilir. TBMM 600 üyeden oluştuğu için teklif için en az 200 milletvekilinin imzası gerekir. Cumhurbaşkanı, siyasi parti grubu veya vatandaşlar doğrudan anayasa değişikliği teklifi sunamaz.
A) 120
B) 151
C) 184
D) 200
E) 301
İki Görüşme ve Gizli Oy
Anayasa değişikliği teklifleri TBMM Genel Kurulunda iki defa görüşülür. Teklifin kabulü, üye tam sayısının en az beşte üçünün gizli oyuyla mümkündür. Buna göre kabul için gereken en düşük sayı 360 milletvekilidir. Bu çoğunluk toplantıya katılanlara göre değil, TBMM’nin üye tam sayısına göre hesaplanır.
Anayasa değişikliği teklifleri ivedilikle görüşülemez. Görüşme ve kabul, Anayasanın 175. maddesindeki özel koşullar dışında kanunların görüşülmesine ilişkin kurallara tabidir. Maddelerin kabulü kadar teklifin tümünün kabulünde de gerekli nitelikli çoğunluk aranır.
A) Tek görüşme ve açık oy yeterlidir.
B) İki görüşme yapılır ve en az 360 gizli oy gerekir.
C) Kabul için toplantıya katılanların salt çoğunluğu yeterlidir.
D) En az 301 açık oy gerekir.
E) Teklif ivedilikle görüşülmek zorundadır.
KABUL, CUMHURBAŞKANI VE HALKOYLAMASI
Anayasa değişikliğinin TBMM’de aldığı oy, Cumhurbaşkanının önündeki seçenekleri belirler. 360–399 aralığında kabul edilen değişiklik ile 400 ve üzeri oyla kabul edilen değişiklik aynı sonuca bağlanmaz.
| TBMM’deki Kabul Oyu | Cumhurbaşkanının İşlemi | Temel Sonuç |
|---|---|---|
| 360–399 | Meclise geri gönderme veya halkoyuna sunma | Geri gönderilmezse halkoylaması zorunludur. |
| 400 ve üzeri | Meclise geri gönderme, yayımlama veya halkoyuna sunma | Halkoylaması Cumhurbaşkanının takdirindedir. |
| Geri gönderilen metnin aynen kabulü | En az 400 oy gerekir | Cumhurbaşkanı halkoyuna sunabilir. |
360–399 Oy: Zorunlu Halkoylaması
Meclisçe beşte üç çoğunlukla fakat üçte ikiden az, yani 360 ile 399 oy arasında kabul edilen anayasa değişikliği Cumhurbaşkanı tarafından Meclise iade edilmezse halkoyuna sunulmak üzere Resmî Gazete’de yayımlanır. Bu aralıkta Cumhurbaşkanının doğrudan yayımlayarak yürürlüğe koyma seçeneği yoktur.
A) Değişiklik doğrudan yürürlüğe girer.
B) Anayasa Mahkemesi esas denetimi yapar.
C) Değişiklik halkoyuna sunulur.
D) TBMM yeniden açık oylama yapar.
E) Yüksek Seçim Kurulu değişikliği iptal eder.
400 ve Üzeri Oy: İhtiyari Halkoylaması
Değişiklik doğrudan veya Cumhurbaşkanının iadesi üzerine TBMM üye tam sayısının üçte ikisi olan 400 veya daha fazla oyla kabul edilirse Cumhurbaşkanı değişikliği ya da gerekli gördüğü maddeleri halkoyuna sunabilir. Halkoyuna sunulmayan metin veya maddeler Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girer.
Cumhurbaşkanının geri gönderdiği anayasa değişikliği kanununun TBMM tarafından aynen kabul edilebilmesi için de en az 400 oy gerekir. Halkoyuna sunulan değişikliğin kabulü için kullanılan geçerli oyların yarısından çoğunun “kabul” oyu olması şarttır.
A) Halkoylaması her durumda zorunludur.
B) Cumhurbaşkanı değişikliği halkoyuna sunabilir veya halkoyuna sunmadan yayımlayabilir.
C) Değişiklik yalnız Anayasa Mahkemesinin onayıyla yürürlüğe girer.
D) Cumhurbaşkanı değişikliği geri gönderemez.
E) Kabul için ayrıca 450 oy gerekir.
Anayasa Mahkemesinin Şekil Denetimi
Anayasa değişiklikleri Anayasa Mahkemesince yalnız şekil bakımından denetlenebilir. Denetim; teklif çoğunluğuna, oylama çoğunluğuna ve teklifin ivedilikle görüşülemeyeceği şartına uyulup uyulmadığıyla sınırlıdır. Değişikliğin esası, Anayasa Mahkemesinin norm denetimine konu olmaz.
Şekil denetimi istemi, değişikliğin yayımlanmasından itibaren 10 gün içinde Cumhurbaşkanı veya TBMM üye tam sayısının en az beşte biri olan 120 milletvekili tarafından yapılabilir. Şekil bozukluğuna dayalı iptal davası Anayasa Mahkemesince öncelikle incelenir ve karara bağlanır.
A) Yalnız siyasi yerindelik denetimi
B) Teklif ve oylama çoğunlukları ile ivedilik yasağı
C) Yalnız temel haklara uygunluk
D) Şekil ve esasın tamamı
E) Cumhurbaşkanının gerekçesinin yeterliliği
OLAĞANÜSTÜ HÂL YÖNETİMİ
İlan Sebepleri, Yetki ve Süre
Olağanüstü hâl, olağan hukuk düzeninin araçlarının ağır bir tehlikeyi gidermekte yetersiz kaldığı durumlarda başvurulan geçici bir yönetim usulüdür. Anayasanın 119. maddesine göre OHAL ilan etme yetkisi Cumhurbaşkanına aittir. İlan, yurdun tamamında veya belirli bir bölgesinde ve en fazla altı ay için yapılabilir.
OHAL; savaş veya savaşı gerektirecek durum, seferberlik, ayaklanma, vatan veya Cumhuriyete karşı kuvvetli ve eylemli kalkışma, bölünmez bütünlüğü ya da anayasal düzeni hedefleyen yaygın şiddet hareketleri, şiddet nedeniyle kamu düzeninin ciddi biçimde bozulması, doğal afet, tehlikeli salgın hastalık veya ağır ekonomik bunalım sebepleriyle ilan edilebilir.
A) TBMM Başkanı en fazla üç ay için ilan eder.
B) Cumhurbaşkanı en fazla altı ay için ilan edebilir.
C) Anayasa Mahkemesi en fazla bir yıl için ilan eder.
D) Millî Güvenlik Kurulu tek başına ilan eder.
E) Yalnız savaş hâlinde ilan edilebilir.
TBMM Onayı ve Sürenin Uzatılması
OHAL ilanı kararı, verildiği gün Resmî Gazete’de yayımlanır ve aynı gün TBMM’nin onayına sunulur. TBMM tatildeyse derhâl toplantıya çağrılır. Meclis olağanüstü hâlin süresini kısaltabilir, uzatabilir veya OHAL’i kaldırabilir.
Cumhurbaşkanının talebi üzerine TBMM, OHAL süresini her defasında dört ayı geçmemek üzere uzatabilir. Savaş hâlinde bu dört aylık üst sınır aranmaz. İlk ilan süresindeki altı ay ile uzatma dönemindeki dört ay birbirine karıştırılmamalıdır.
A) Uzatma kararını yalnız Cumhurbaşkanı verir.
B) TBMM her defasında en fazla dört ay uzatabilir; savaş hâlinde bu sınır aranmaz.
C) Uzatma süresi her durumda altı aydır.
D) TBMM olağanüstü hâli kaldıramaz.
E) Uzatma için Anayasa Mahkemesi kararı gerekir.
OHAL Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri
Cumhurbaşkanı, olağanüstü hâlin gerekli kıldığı konularda olağan dönem Cumhurbaşkanlığı kararnamelerine uygulanan bazı sınırlamalara bağlı olmaksızın OHAL Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. Bu kararnameler kanun hükmündedir; Resmî Gazete’de yayımlanır ve aynı gün TBMM’nin onayına sunulur.
Savaş ve mücbir sebeplerle TBMM’nin toplanamaması hâli dışında, OHAL sırasında çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri üç ay içinde TBMM’de görüşülüp karara bağlanmalıdır. Aksi hâlde kararname kendiliğinden yürürlükten kalkar. OHAL kararnameleri, olağanüstü hâlin gerekli kıldığı konu ve dönemle bağlantılı olmalıdır.
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
E) 6
OLAĞANÜSTÜ HÂLDE TEMEL HAK VE HÜRRİYETLER
Savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde temel hak ve hürriyetlerin kullanılması, milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmemek ve durumun gerektirdiği ölçü aşılmamak şartıyla kısmen veya tamamen durdurulabilir. Anayasada olağan dönem için öngörülen güvencelere aykırı tedbirler alınabilmesi sınırsız bir yetki değildir.
Anayasanın 15. maddesi bazı çekirdek güvenceleri olağanüstü dönemde de korur:
- Savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler dışında yaşama hakkına dokunulamaz.
- Kişinin maddi ve manevi varlığının bütünlüğü korunur.
- Kimse din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz; bunlardan dolayı suçlanamaz.
- Suç ve cezalar geçmişe yürütülemez.
- Suçluluğu mahkeme kararıyla saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.
A) Her türlü seyahat kısıtlamasının yasak olması
B) Vergi oranlarının değiştirilememesi
C) Suç ve cezaların geçmişe yürütülememesi
D) Toplantıların hiçbir biçimde sınırlandırılamaması
E) Kamu hizmetlerine giriş şartlarının değiştirilememesi
SINAV İÇİN SAYISAL EŞİKLER
| Sayı / Süre | Anlamı |
|---|---|
| 200 milletvekili | Anayasa değişikliği teklif yeter sayısı |
| 360 milletvekili | Değişiklik teklifinin kabul edilebileceği en düşük oy |
| 400 milletvekili | Üçte iki çoğunluk; ihtiyari halkoylaması ve geri gönderilen metni aynen kabul eşiği |
| Geçerli oyların yarısından çoğu | Halkoylamasında değişikliğin kabul şartı |
| 10 gün | Anayasa değişikliğinin şekil denetimi için başvuru süresi |
| En fazla 6 ay | OHAL’in ilk ilan süresi |
| Her defasında en fazla 4 ay | TBMM’nin OHAL’i uzatma süresi; savaş hâli istisna |
| 3 ay | OHAL Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin TBMM’de görüşülme süresi |
Sonraki konu olan İnsan Hakları Hukuku: Ulusal ve Uluslararası Koruma, temel hakların iç hukukta ve uluslararası mekanizmalarda nasıl güvence altına alındığını ele alır.