TYT 20. yüzyıl başlarında Osmanlı Devleti, Trablusgarp ve Balkan Savaşları konu anlatımı kapsamında II. Meşrutiyet dönemi, Trablusgarp Savaşı ve Balkan Savaşları ile bu süreçlerin siyasi, askerî ve toplumsal sonuçları işlenecektir.
TYT tarih konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
II. Meşrutiyet Ortamı ve Siyasi Gelişmeler
XX. yüzyılın başında Osmanlı Devleti anayasal yönetimi güçlendirmeye çalıştı. İttihat ve Terakki Cemiyeti, devletin dağılmasını önlemek ve Kanun-ı Esasi’yi yeniden yürürlüğe koymak amacıyla II. Abdülhamit üzerindeki baskısını artırdı. 1908’de II. Meşrutiyet ilan edildi, Meclis-i Mebusan yeniden açıldı ve siyasi partilerin kurulmasıyla çok partili hayat başladı. Ancak meşrutiyetin ilanı dış baskıları durduramadı; aynı yıl Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti, Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek’i ilhak etti ve Girit Yunanistan’a katılma kararı aldı.
1909’daki 31 Mart Olayı, meşrutiyet yönetimine karşı bir ayaklanmaydı. Selanik’ten gelen Hareket Ordusu ayaklanmayı bastırdı; II. Abdülhamit tahttan indirildi ve V. Mehmet Reşat padişah oldu. 1909 anayasa değişiklikleriyle padişahın yetkileri sınırlandırıldı, meclis ve hükûmetin konumu güçlendirildi.
→
→
B) 1876 Kanun-ı Esasi’nin yeniden yürürlüğe girmesi ve Meclis-i Mebusan’ın tekrar açılması.
C) Hükûmetin meclise karşı siyasi sorumluluğunun 1909 değişiklikleriyle güçlendirilmesi.
D) Padişahın yasama ve yürütme yetkilerinin tamamen kaldırılması.
E) Meclis-i Ayan’ın kaldırılarak tek meclisli düzene geçilmesi.
Trablusgarp Savaşı
Trablusgarp Savaşı’nın Nedenleri
Siyasi birliğini 1870’te tamamlayan İtalya, sanayisi için ham madde ve pazar arıyor; sömürge yarışında diğer Avrupa devletlerinin gerisinde kaldığını düşünüyordu. Osmanlı yönetimindeki Trablusgarp, İtalya’ya yakın, doğal kaynakları bulunan ve askerî bakımdan savunulması güç bir bölgeydi. İtalya, İngiltere, Fransa ve Rusya ile yaptığı anlaşmalarla bu devletlerin karşı çıkmamasını sağladıktan sonra 1911’de saldırıya geçti.
Osmanlı Devleti bölgeye denizden asker gönderemedi; çünkü güçlü bir donanması yoktu ve Akdeniz yolu İtalyan denetimindeydi. Mısır’ın İngiliz işgali altında olması karadan düzenli birlik sevkini de engelledi. Bu koşullar, savaşın gönüllü subaylar ve yerel halkın örgütlenmesiyle yürütülmesine yol açtı.
B) İtalya’nın Boğazları kapatması ve İran’ın Osmanlı birliklerinin geçişini durdurması.
C) Balkan devletlerinin deniz ulaşımını kesmesi ve Tunus’un Osmanlı yönetiminde kalması.
D) Osmanlı donanmasının denizde yetersiz kalması; İngiltere ve Fransa’nın Mısır ve Tunus üzerinden yardım ulaştırılmasını engellemesi.
E) Trablusgarp’a yalnızca Balkan Savaşı başladıktan sonra asker gönderilebilmesi.
Trablusgarp Direnişi ve Mustafa Kemal
Mustafa Kemal, Enver Bey, Fethi Bey ve Nuri Bey gibi gönüllü Osmanlı subayları kimliklerini gizleyerek Trablusgarp’a geçti. Mustafa Kemal, gazeteci Şerif Bey adıyla bölgeye ulaştı; Derne ve Tobruk’ta yerel halkı teşkilatlandırdı. Enver Bey Bingazi çevresinde direnişi örgütledi. Düzenli ordunun ulaşamadığı bölgede halkın örgütlenmesi ve hareketli birliklerle yürütülen mücadele, İtalya’nın kıyıdan iç kesimlere ilerlemesini zorlaştırdı.
Bu savaş Mustafa Kemal’in ilk askerî başarılarını kazandığı ve sömürgeciliğe karşı mücadele ettiği cephelerden biri oldu. Yerel imkânları kullanma, halkı örgütleme ve sınırlı kuvvetle savunma tecrübesi onun askerî birikimine katkı sağladı.
→
→
B) Deniz üstünlüğü kurarak İtalyan birliklerinin bölgeye ulaşmasını tamamen engellemek.
C) Balkan devletleriyle ortak bir askerî ittifak kurarak İtalya’ya karşı cephe açmak.
D) Trablusgarp’ın İtalya’ya bırakılmasını savaş başlamadan önce kabul etmek.
E) Bölgedeki mücadeleyi yalnızca İstanbul’dan gönderilen düzenli birliklerle yürütmek.
Uşi Antlaşması ve Kuzey Afrika’nın Kaybı
İtalya, Trablusgarp’taki direnişi kıramayınca Osmanlı Devleti’ni barışa zorlamak için savaşı Doğu Akdeniz’e taşıdı. Rodos ve On İki Ada’yı işgal etti, Çanakkale Boğazı’nı abluka altına aldı ve Beyrut Limanı’na saldırdı. Balkan devletlerinin Osmanlı Devleti’ne karşı savaşa hazırlanması, hükûmeti iki cephede kalmamak için barışa yöneltti.
18 Ekim 1912 tarihli Uşi Antlaşması ile Trablusgarp ve Bingazi İtalya’ya bırakıldı. Böylece Osmanlı Devleti’nin Kuzey Afrika’daki siyasi varlığı sona erdi. Rodos ve On İki Ada, Balkan Savaşları sırasında Yunan işgalini önlemek gerekçesiyle geçici olarak İtalya’ya bırakıldı; ancak adalar geri alınamadı. Bölgedeki Müslümanların dinî bakımdan Osmanlı halifesine bağlı kalması, halifeliğin siyasi ve kültürel bağları sürdürmek için kullanıldığını gösterir.
B) Edirne ve Kırklareli’nin Bulgaristan’dan geri alınması.
C) Meriç Nehri’nin Osmanlı-Bulgar sınırı olarak kabul edilmesi.
D) Mısır üzerindeki İngiliz işgalinin sona ermesi.
E) Trablusgarp ve Bingazi’nin İtalya’ya bırakılmasıyla Osmanlı yönetiminin Kuzey Afrika’da sona ermesi.
Balkan Savaşları
Balkan İttifakı ve Savaşın Nedenleri
Rusya’nın Panslavizm politikası ve Balkanlarda Avusturya-Macaristan’la rekabeti, Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ’ın Osmanlı Devleti’ne karşı yakınlaşmasını kolaylaştırdı. Balkan devletleri milliyetçilik düşüncesinin etkisiyle sınırlarını genişletmek ve Osmanlı Devleti’nin Rumeli’deki varlığına son vermek istiyordu. Trablusgarp Savaşı’nın Osmanlı askerî gücünü yıpratması da ittifak için uygun bir ortam oluşturdu.
Savaş 8 Ekim 1912’de Karadağ’ın saldırısıyla başladı. Osmanlı Devleti hazırlıksızdı; dört ayrı cephede savaşmak, birlikler arasındaki haberleşme eksikliği, ikmal sorunları, deneyimli subayların bir bölümünün emekliye ayrılması ve ordunun siyasete karışması savunmayı zayıflattı.
B) Osmanlı Devleti’nin Balkan devletleriyle ortak savunma ittifakı kurması.
C) Rusya’nın Panslavist siyaseti ile Balkan devletlerinin milliyetçi ve toprak kazanma hedeflerinin örtüşmesi.
D) Avusturya-Macaristan’ın Balkan topraklarını Osmanlı Devleti’ne geri vermesi.
E) İtalya’nın Trablusgarp’tan çekilerek Balkan devletlerine askerî destek sağlaması.
I. Balkan Savaşı ve Londra Antlaşması
I. Balkan Savaşı’nda Bulgar kuvvetleri Çatalca’ya kadar ilerledi; Sırbistan, Karadağ ve Yunanistan da Osmanlı kuvvetlerine karşı başarı kazandı. Selanik, Üsküp, Manastır ve Yanya gibi önemli merkezler kaybedildi. Arnavutluk savaş sırasında bağımsızlığını ilan ederek Osmanlı Devleti’nden ayrılan son Balkan devleti oldu.
30 Mayıs 1913 tarihli Londra Antlaşması ile Osmanlı Devleti’nin batı sınırı Midye-Enez hattı kabul edildi; Edirne ve Kırklareli Bulgaristan’a bırakıldı. Arnavutluk’un bağımsızlığı tanındı, Girit Yunanistan’a verildi ve Ege adalarının geleceği büyük devletlerin kararına bırakıldı. Bu düzenleme Osmanlı Devleti’nin Balkanlardaki hâkimiyet alanını Doğu Trakya’nın küçük bir bölümüne kadar daralttı.
+
=
B) Midye-Enez hattı.
C) Çatalca hattı.
D) Ergene Nehri.
E) Tuna Nehri.
Bâbıâli Baskını ve Siyasi İktidar
I. Balkan Savaşı’nın kötü gidişi hükûmet üzerindeki baskıyı artırdı. İttihat ve Terakki yöneticileri 23 Ocak 1913’te Bâbıâli Baskını‘nı gerçekleştirdi; Kâmil Paşa hükûmeti istifa ettirildi ve Mahmut Şevket Paşa’nın sadrazamlığında yeni hükûmet kuruldu. Bu olay, İttihat ve Terakki’nin yönetimdeki etkisini belirgin biçimde artırdı ve cemiyetin tek başına iktidara yöneldiği dönemi başlattı.
Bâbıâli Baskını, bir askerî yenilgi ortamının iç siyasette iktidar değişikliğine dönüşmesine örnektir. Bu nedenle olay yalnız savaş tarihi bakımından değil, Osmanlı siyasi hayatında hükûmetin zor kullanılarak değiştirilmesi bakımından da önem taşır.
B) Meclis-i Mebusan’ın 1908’deki gibi yeniden açılması.
C) Edirne’nin Bulgaristan’dan geri alınması.
D) Kâmil Paşa hükûmetinin düşürülmesi ve İttihat ve Terakki’nin yönetimde belirleyici hâle gelmesi.
E) Osmanlı-Bulgar İstanbul Antlaşması’nın imzalanması.
II. Balkan Savaşı ve Edirne’nin Geri Alınması
I. Balkan Savaşı sonrasında en fazla toprağı Bulgaristan’ın alması, eski müttefikler arasında paylaşım anlaşmazlığı doğurdu. Bulgaristan’ın Sırbistan ve Yunanistan’a saldırması üzerine Romanya ve Karadağ da Bulgaristan’a karşı savaşa katıldı. Böylece Balkan ittifakı kendi içinde parçalandı.
Osmanlı Devleti bu durumdan yararlanarak harekete geçti. Enver Bey komutasındaki kuvvetler Edirne, Kırklareli ve Dimetoka’yı geri aldı. Bulgaristan birden fazla cephede savaşamayınca yenildi; Balkan devletleri kendi aralarında Bükreş Antlaşması’yla yeni bir paylaşım yaptı.
→
→
B) Arnavutluk’un bağımsızlıktan vazgeçerek Balkan ittifakına yeniden katılması.
C) Bulgaristan’ın eski müttefikleri ve Romanya’yla birden fazla cephede savaşırken zayıflaması.
D) Avusturya-Macaristan’ın Edirne’yi Osmanlı Devleti’ne devretmesi.
E) Yunanistan ve Sırbistan’ın Osmanlı Devleti’yle Bulgaristan’a karşı ortak ittifak kurması.
Balkan Savaşları Sonrası Antlaşmalar
Osmanlı Devleti, II. Balkan Savaşı’nın ardından Balkan devletleriyle ayrı antlaşmalar yaptı. Bulgaristan’la imzalanan İstanbul Antlaşması (29 Eylül 1913) ile Meriç Nehri sınır kabul edildi; Edirne ve Kırklareli Osmanlı Devleti’nde kaldı. Yunanistan’la imzalanan Atina Antlaşması (14 Kasım 1913) Yunanistan’da kalan Türklerin haklarını düzenledi; Ege adalarının geleceği büyük devletlerin kararına bırakıldı. Sırbistan’la yapılan İstanbul Antlaşması ise ortak sınır kalmamasına rağmen Sırbistan’daki Türklerin haklarını güvenceye aldı.
| Savaş / antlaşma | Temel gelişme | Osmanlı açısından sonuç |
|---|---|---|
| I. Balkan Savaşı / Londra | Balkan ittifakı Osmanlı’ya karşı birlikte hareket etti | Midye-Enez hattının batısı ve Edirne kaybedildi |
| II. Balkan Savaşı | Balkan devletleri paylaşım yüzünden birbiriyle savaştı | Edirne ve Kırklareli geri alındı |
| İstanbul Antlaşması | Bulgaristan’la sınır yeniden belirlendi | Meriç sınır oldu; Doğu Trakya Osmanlı’da kaldı |
| Atina Antlaşması | Yunanistan’la savaş sonrası ilişkiler düzenlendi | Türklerin azınlık hakları ele alındı |
B) Londra Antlaşması.
C) Atina Antlaşması.
D) Bükreş Antlaşması.
E) Uşi Antlaşması.
Balkan Savaşlarının Genel Sonuçları
Osmanlı Devleti Balkan topraklarının büyük bölümünü kaybetti. Arnavutluk, Makedonya, Batı Trakya ve Girit elden çıktı; Ege adalarının çoğu Osmanlı denetiminden uzaklaştı. Sınırların değişmesiyle Balkanlarda kalan Türkler azınlık durumuna düştü ve hakları ikili antlaşmaların konusu oldu. Savaş, Ege adaları, azınlıklar ve sınır meseleleri gibi uzun süreli sorunlar bıraktı.
Balkanlardan Anadolu ve Doğu Trakya’ya kitlesel göçler yaşandı. Göçmenlerin iskânı ekonomik ve toplumsal sorunlar doğurdu; salgınlar ve savaşın yıkımı nüfus kayıplarını artırdı. Balkan milletlerinin devletten ayrılması Osmanlıcılık düşüncesinin dağılmayı önleyemediğini gösterdi; Arnavutluk’un ayrılması İslamcılığın da tek başına birlik sağlayamayacağı düşüncesini güçlendirdi. Buna karşılık Türkçülük fikri ve millî ekonomi arayışları daha fazla önem kazandı.
B) Balkan topraklarının geri alınması, çok uluslu yapıyı güçlendirerek Türkçülüğün etkisini azaltmıştır.
C) Osmanlı Devleti’nin ortak vatandaşlık siyaseti, Balkan devletlerini yeniden imparatorluk içinde birleştirmiştir.
D) Balkan milletlerinin ayrılması Osmanlıcılığın birleştirici gücünü zayıflatırken Türkçülüğün daha fazla önem kazanmasına ortam hazırlamıştır.
E) Balkan Savaşları bölgede milliyetçilik hareketlerini sona erdirmiştir.
Sonraki konu: I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti
