TYT 19. YÜZYILDA OSMANLI DEVLETİ VE DENGE STRATEJİSİ

0
87
TYT Tarih 19. Yüzyılda Osmanlı Devleti ve denge stratejisi konu anlatımı kapağı

TYT 19. yüzyılda Osmanlı Devleti ve denge stratejisi konu anlatımı kapsamında denge siyasetinin doğuşu, milliyetçilik isyanları, Mısır Meselesi, Kırım Savaşı, yenileşme, merkezîleşme, Tanzimat ve Islahat, meşrutiyet, ekonomik ve toplumsal dönüşüm ile fikir akımları işlenecektir.
TYT Tarih konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

XIX. Yüzyılda Denge Siyaseti ve Dış Sorunlar

XIX. yüzyılda Osmanlı Devleti aynı anda Rusya’nın yayılmacılığı, milliyetçilik isyanları, Avrupa devletlerinin ekonomik baskısı ve merkezden bağımsızlaşan yerel güçlerle karşılaştı. Devlet, tek başına durduramadığı bir güce karşı başka bir büyük devletin desteğini kullanmaya dayanan denge siyaseti izledi. Bu dış politika, merkezî yönetimi güçlendiren reformlar ve bütün tebaanın devlete bağlılığını artırma arayışlarıyla birlikte yürütüldü.

Denge Siyasetinin Doğuşu

Denge siyaseti, büyük devletlerin çıkar çatışmalarından yararlanarak Osmanlı Devleti’nin toprak bütünlüğünü ve siyasi varlığını koruma yöntemidir. Fransa’nın 1798’de Mısır’ı işgali sırasında Osmanlı Devleti İngiltere ve Rusya’dan yardım istedi. Böylece bir büyük devletin tehdidine karşı başka güçlerle iş birliği yapma yöntemi belirginleşti.

Napolyon’un amacı İngiltere’nin Hindistan yolunu kesmek ve Doğu Akdeniz’de Fransız nüfuzunu artırmaktı. Fransız donanması Ebukır’da İngilizlerce yakıldı; Nizam-ı Cedid birlikleri Cezzar Ahmet Paşa komutasında Akka’da Napolyon’u durdurdu. Fransa 1801’de Mısır’dan çekildi. Bu gelişme, Osmanlı ülkesinin Avrupa devletleri arasındaki rekabetin merkezlerinden biri hâline geldiğini gösterdi.Rusya baskısı, milliyetçilik, Mısır meselesi ve ekonomik baskının Osmanlı denge siyasetine etkisi

Fransız tehdidiNapolyon Mısır’ı işgal eder

İngiltere ve Rusya desteğiOrtak çıkar geçici ittifak doğurur

Denge siyasetiBüyük güçler birbirine karşı kullanılır
Örnek - 1
Osmanlı yöneticilerinin denge siyaseti uygulamasının başlıca amacı hangisidir?

A) Bir büyük devletle sürekli ittifak kurup diğerleriyle ilişkileri kesmek.
B) Osmanlı topraklarını büyük devletler arasında paylaştırarak rekabeti sona erdirmek.
C) Büyük devletlerin rekabetinden yararlanarak herhangi bir gücün Osmanlı coğrafyasında tek başına hâkimiyet kurmasını önlemek.
D) Balkan halklarının bağımsızlık hareketlerini destekleyerek Avrupa’da müttefik kazanmak.
E) Boğazları bütün yabancı savaş gemilerine sürekli açarak deniz ticaretini güvenceye almak.
Denge siyaseti, büyük devletlerin çıkar çatışmalarından yararlanarak bunlardan birinin Osmanlı toprakları üzerinde tek başına belirleyici olmasını önlemeyi ve devletin varlığını korumayı amaçlıyordu.

Cevap: C

Milliyetçilik, Sırp ve Yunan İsyanları

Fransız İhtilali’nin yaydığı milliyetçilik düşüncesi çok uluslu imparatorlukları etkiledi. Rusya’nın Panslavizm ve Ortodoksları koruma siyaseti, Balkan milletlerini Osmanlı yönetimine karşı desteklemesine imkân verdi. İlk geniş çaplı Sırp İsyanı 1804’te başladı. Bükreş ve Edirne antlaşmalarıyla Sırplar ayrıcalık ve özerklik kazandı; 1878 Berlin Antlaşması’yla Sırbistan bağımsız oldu.

1821’de başlayan Yunan İsyanı, Avrupa kamuoyundaki Helen hayranlığı ve Rusya, İngiltere, Fransa desteğiyle uluslararası bir meseleye dönüştü. Müttefik donanmalar 1827’de Navarin’de Osmanlı-Mısır donanmasını yaktı. 1829 Edirne Antlaşması sonrasında Yunanistan bağımsızlığa giden yolu açtı ve 1830’da bağımsız devlet olarak tanındı. Böylece Osmanlı Devleti’nden ayrılarak bağımsız olan ilk Balkan milleti Yunanlar oldu.

Sırp İsyanıÖnce ayrıcalık ve özerklik, sonra bağımsızlık
Yunan İsyanıAvrupa desteğiyle bağımsız devlet
RusyaPanslavizm ve Ortodoksları koruma iddiası
MilliyetçilikÇok uluslu yapıyı zorlayan ana fikir
Örnek - 2
Osmanlı Devleti’nin bağımsızlığını 1830’da tanımak zorunda kaldığı Balkan devleti hangisidir?

A) Sırbistan
B) Yunanistan
C) Romanya
D) Bulgaristan
E) Karadağ
Osmanlı Devleti 1830’da Yunanistan’ın bağımsızlığını tanımak zorunda kaldı. Soru, bağımsızlık tanımasının gerçekleştiği devleti ve yılı birlikte ayırt ettirir.

Cevap: B

Mısır Meselesi ve Boğazlar Sorunu

Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa, Yunan İsyanı sırasında yaptığı yardımın karşılığını alamadığını düşünerek Osmanlı Devleti’ne karşı harekete geçti. Oğlu İbrahim Paşa’nın Anadolu’da ilerlemesi üzerine II. Mahmut Rusya’dan yardım istedi. 1833 Kütahya Antlaşması’yla Mısır ve Suriye Mehmet Ali Paşa’nın yönetim alanına dâhil edildi. İbrahim Paşa’ya ise Hicaz valiliğine ek olarak Adana muhassıllığı verildi.

Rusya ile imzalanan 1833 Hünkâr İskelesi Antlaşması, Osmanlı-Rus ittifakı kurdu ve Boğazlar Sorunu’nu uluslararası gündeme taşıdı. Osmanlı Devleti Rusya’yı dengelemek için İngiltere’yle 1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması’nı yaptı. Mısır Meselesi 1840 Londra Konferansı’yla çözüldü; Mısır valiliği Mehmet Ali Paşa ailesine kalıtsal olarak bırakıldı. 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi, barış zamanında Boğazları yabancı savaş gemilerine kapattı ve Boğazlar uluslararası statü kazandı.

1833Kütahya ve Hünkâr İskelesi

1840Londra ile Mısır Meselesi çözülür

1841Boğazlar uluslararası statü kazanır
Örnek - 3
Rusya’ya Boğazlar üzerinde özel nüfuz sağlayıp Avrupa devletlerinin tepkisini çeken 1833 tarihli antlaşma hangisidir?

A) Kal’a-i Sultâniyye Antlaşması
B) Edirne Antlaşması
C) Londra Boğazlar Antlaşması
D) Hünkâr İskelesi Antlaşması
E) Paris Antlaşması
Hünkâr İskelesi Antlaşması’nın gizli hükmü, yardım gerektiğinde Çanakkale Boğazı’nın diğer devletlerin savaş gemilerine kapatılmasını öngörüyordu. Bu düzenleme Rusya’ya Boğazlar üzerinde ayrıcalıklı nüfuz sağladı ve diğer Avrupa devletlerinin tepkisini çekti.

Cevap: D

Kırım Savaşı ve Paris Antlaşması

Rusya’nın Osmanlı ülkesindeki Ortodoksları koruma iddiası ve sıcak denizlere inme politikası 1853 Kırım Savaşı’nı başlattı. Rusya’nın güçlenmesini istemeyen İngiltere ve Fransa Osmanlı Devleti’nin yanında savaşa katıldı; Piyemonte de ittifaka dâhil oldu. Osmanlı Devleti ilk dış borcunu bu savaş sırasında, 1854’te aldı.

1856 Paris Antlaşması ile Osmanlı Devleti Avrupa devletler hukukundan yararlanan bir devlet sayıldı ve toprak bütünlüğü Avrupa devletlerinin ortak garantisine alındı. Karadeniz tarafsızlaştırıldı; Rusya ve Osmanlı burada savaş gemisi ve tersane bulunduramayacaktı. Osmanlı Devleti savaşı kazanan tarafta olmasına rağmen egemenliğinin dış garantiye bağlanması, siyasi zayıflığını gösterdi.

Örnek - 4
Paris Antlaşması’nın Osmanlı Devleti açısından birlikte doğurduğu iki sonucu doğru veren seçenek hangisidir?

A) Kapitülasyonlar kaldırıldı ve Osmanlı Devleti dış ticarette tam bağımsızlık kazandı.
B) Rusya Boğazlar üzerinde tek taraflı denetim hakkı elde etti.
C) Düyûn-ı Umûmiyye kuruldu ve Osmanlı gelirlerinin yönetimini devraldı.
D) Osmanlı Devleti’nin toprak bütünlüğünü yalnız Fransa güvence altına aldı.
E) Osmanlı Devleti Avrupa devletler sistemi içinde eşit üye kabul edildi; bağımsızlığı ve toprak bütünlüğü antlaşmayı imzalayan devletlerce güvence altına alındı.
Paris Antlaşması Osmanlı Devleti’ni kâğıt üzerinde Avrupa devletler sisteminin eşit bir üyesi kabul etti. Aynı antlaşmada imzacı devletler Osmanlı bağımsızlığı ve toprak bütünlüğü için güvence açıkladı; iki sonuç birlikte bu seçenekte yer alır.

Cevap: E

93 Harbi, Ayastefanos ve Berlin

Rusya’nın Balkanlardaki Slav topluluklarını desteklemesi ve Osmanlı Devleti üzerindeki baskısı 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’na, diğer adıyla 93 Harbi’ne yol açtı. Kafkas cephesinde Nene Hatun ve Erzurum halkının Aziziye Tabyaları’nı savunması, Balkan cephesinde Gazi Osman Paşa’nın Plevne direnişi savaşın sembolleri oldu. Buna rağmen Osmanlı Devleti yenildi.

Ayastefanos Antlaşması Rusya’nın etkisinde büyük bir Bulgaristan oluşturdu. İngiltere ve Avusturya bu durumun dengeyi bozmasına karşı çıkınca antlaşma 1878 Berlin Kongresi’nde yeniden düzenlendi. Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu; Bulgaristan özerk prenslik hâline getirildi; Bosna-Hersek’in yönetimi Avusturya’ya bırakıldı. Berlin düzeni Osmanlı topraklarının paylaşılmasını hızlandırdı.

93 HarbiOsmanlı Devleti ağır yenilgi alır

AyastefanosRusya lehine büyük Bulgaristan

BerlinAvrupa dengesi için antlaşma yeniden kurulur
Örnek - 5
Ayastefanos Antlaşması’nın Berlin Kongresi’nde yeniden düzenlenmesinin temel nedeni hangisidir?

A) Antlaşmanın Rus nüfuzunu ve Büyük Bulgaristan’ı genişletmesi İngiltere ile Avusturya başta olmak üzere Avrupa devletlerini kaygılandırıp güç dengesini bozdu.
B) Osmanlı Devleti Rusya’yı savaşta yenerek Ayastefanos hükümlerini tek başına geçersiz kıldı.
C) Avusturya, Büyük Bulgaristan’ın kurulmasını destekledi ve Rusya’nın Akdeniz’e inmesini istedi.
D) Berlin Kongresi, Osmanlı dış borçlarını ödemek amacıyla Düyûn-ı Umûmiyye’yi kurmak için toplandı.
E) 1841 Londra Boğazlar Antlaşması’nın süresi dolduğu için bütün Boğazlar hükümlerinin yenilenmesi gerekiyordu.
Ayastefanos Antlaşması Rusya’ya aşırı nüfuz sağlıyor ve Büyük Bulgaristan kurulmasını öngörüyordu. Bu durum özellikle İngiltere ile Avusturya’nın çıkarlarına ve Avrupa’daki güç dengesine aykırı görüldüğünden antlaşma Berlin’de yeniden ele alındı.

Cevap: A

Yenileşme ve Merkezîleşme

II. Mahmut ve Merkezîleşme

II. Mahmut, merkezî otoriteyi güçlendirmek için ayanlarla 1808 Sened-i İttifak‘ı imzaladı. Belge padişahın yetkilerini fiilen sınırlayan ilk gelişmelerden biri sayılır; ancak halk hareketi sonucunda ortaya çıkmamıştır. Alemdar Mustafa Paşa’nın kurduğu Sekban-ı Cedid kısa ömürlü oldu. 1826’da Yeniçeri Ocağı Vak’a-i Hayriye ile kaldırıldı ve Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusu kuruldu.

Divan teşkilatı kaldırılarak nezaretler oluşturuldu; memurlara maaş bağlandı ve müsadere usulü kaldırıldı. İlk nüfus sayımı yapıldı, karantina uygulaması başlatıldı ve resmî gazete Takvim-i Vekayi yayımlanmaya başladı. Avrupa usulünde posta teşkilatı kurma teşebbüsü II. Mahmud döneminde 1832’de başladı; Posta Nezareti ise Abdülmecid döneminde 23 Ekim 1840’ta kuruldu. Avrupa’ya öğrenci gönderildi, modern okullar açıldı ve devlet dairelerinde kıyafet düzenlemeleri yapıldı. Bu yenilikler, padişaha bağlı daha merkezî ve uzmanlaşmış bir bürokrasi kurmayı amaçladı.

OrduYeniçeri kaldırılır, yeni ordu kurulur
YönetimNazırlıklar ve maaşlı memurluk
İletişimPosta ve Takvim-i Vekayi
EğitimModern okullar ve Avrupa’ya öğrenci
Örnek - 6
Vak’a-i Hayriye olarak bilinen gelişmenin askerî örgütlenmedeki doğrudan sonucu hangisidir?

A) III. Selim’in Nizâm-ı Cedîd ordusu ilk kez kuruldu.
B) Yeniçeri Ocağı korundu; yalnızca adı Asâkir-i Mansûre olarak değiştirildi.
C) Yeniçeri Ocağı kaldırıldı ve yerine Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye kuruldu.
D) Sened-i İttifak ile âyanlardan oluşan yeni bir merkez ordusu kuruldu.
E) Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın ordusu Osmanlı merkez ordusunun yerini aldı.
Vak’a-i Hayriye’de Yeniçeri Ocağı ilga edildi ve yerine Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye adlı yeni bir ordu kuruldu.

Cevap: C

Tanzimat ve Islahat Fermanları

1839 Tanzimat Fermanı, Sultan Abdülmecid döneminde Mustafa Reşit Paşa tarafından Gülhane Parkı’nda ilan edildi. Can, mal ve namus güvenliği; verginin gelire göre alınması; askerlik işlerinin düzene bağlanması; yargılamanın açık olması ve kimsenin yargılanmadan cezalandırılmaması ilkeleri benimsendi. Böylece padişah ilk kez kanun gücünün üstünlüğünü kabul etti.

1856 Islahat Fermanı, Paris Konferansı öncesinde Avrupa devletlerinin baskısıyla ilan edildi ve özellikle gayrimüslimlere yeni haklar tanıdı. Devlet memurluğu, okul açma, yerel meclislere katılma ve bedel ödeyerek askerlikten muaf olma gibi düzenlemeler getirildi. Her iki ferman Osmanlıcılık düşüncesiyle bütün tebaanın devlete bağlılığını güçlendirmeyi amaçladı; ancak Avrupa devletlerinin azınlık meselelerine müdahalesini tamamen önleyemedi.

Belge Öne çıkan yön Temel amaç
Tanzimat Fermanı (1839) Can-mal-namus güvenliği, vergi, askerlik ve hukuk Kanun üstünlüğü ve merkezî düzen
Islahat Fermanı (1856) Gayrimüslimlere yeni haklar ve eşitlik düzenlemeleri Avrupa baskısını azaltmak ve bağlılığı güçlendirmek
Dikkat
Tanzimat Fermanı bütün tebaanın temel güvenlik ve hukuk haklarını düzenler. Islahat Fermanı ise özellikle gayrimüslimlere yönelik eşitlik ve hak düzenlemelerini genişletir.
Örnek - 7
Gülhane Hatt-ı Hümâyunu’nda yeni kanunlarla güvence altına alınması öngörülen alanların ortak özelliği hangisidir?

A) Seçimle oluşan bir meclisin kurulması ve hükümetin bu meclise karşı sorumlu olması.
B) Bütün gayrimüslim topluluklara bağımsız devlet kurma hakkı tanınması.
C) Dış alacaklı temsilcilerinin gümrük ve tuz gelirlerini yönetmeye başlaması.
D) Can ve mal güvenliğiyle ırz ve namusun korunması; vergilerin ve asker alımının düzenlenmesi.
E) Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması ve yerine modern bir ordunun kurulması.
Gülhane Hatt-ı Hümâyunu yeni kanunların can güvenliği, mal ve namusun korunması, vergilerin düzenlenmesi ve asker alımının ıslahı esaslarına dayanacağını belirtiyordu.

Cevap: D

Meşrutiyet ve Anayasal Yönetim

Genç Osmanlıların çalışmaları ve Avrupa devletlerinin baskısı altında II. Abdülhamit 1876’da Kanun-ı Esasi‘yi ilan etti. I. Meşrutiyet’le Meclis-i Ayan ve halkın seçtiği temsilcilerden oluşan Meclis-i Mebusan açıldı. Böylece Osmanlı Devleti ilk anayasasına ve parlamentolu yönetime kavuştu. Padişahın yetkileri genişti; II. Abdülhamit 93 Harbi’ni gerekçe göstererek 1878’de meclisi kapattı.

İttihat ve Terakki’nin baskısıyla 1908’de II. Meşrutiyet ilan edildi ve meclis yeniden açıldı. 31 Mart Olayı Hareket Ordusu tarafından bastırıldı; II. Abdülhamit tahttan indirildi. 1909 anayasa değişiklikleriyle padişahın Meclis-i Mebusan’ı feshetme yetkisi belirli koşullara bağlandı. Kanun-ı Esasi’nin 113. maddesinde yer alan, yargı kararı olmadan sürgüne gönderme yetkisi veren hüküm kaldırıldı; hükümetin Meclis-i Mebusan’a karşı sorumluluğu güçlendirildi. Böylece parlamenter sistem yönünde önemli bir adım atıldı.

1876Kanun-ı Esasi ve I. Meşrutiyet

1908II. Meşrutiyet ve meclisin yeniden açılması

1909Padişah yetkileri daha çok sınırlandırılır
Örnek - 8
1876’da kabul edilen Osmanlı Devleti’nin ilk anayasası hangisidir?

A) Tanzimat Fermanı
B) Kanun-ı Esasi
C) Sened-i İttifak
D) Islahat Fermanı
E) Teşkilât-ı Esâsiyye Kanunu
Osmanlı Devleti’nin 1876’da kabul edilen ilk anayasası Kanun-ı Esasi’dir. Diğer seçenekler anayasal gelişmelerle ilişkili farklı belge veya dönemleri ifade eder.

Cevap: B

Ekonomik, Toplumsal ve Fikrî Dönüşüm

Ekonomik ve Toplumsal Dönüşüm

1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması, İngiliz tüccarlara geniş ayrıcalıklar tanıdı ve yerli üreticinin Avrupa sanayi malları karşısındaki rekabetini zorlaştırdı. Devlet fabrikalar kurmaya, sanayi mektepleri açmaya ve yerli üretimi desteklemeye çalıştı. Demir yolu, telgraf, posta, liman ve modern belediye hizmetleri yaygınlaştı; yeni okullar, hastaneler, bankalar ve basın hayatı gelişti.

Kırım Savaşı’yla başlayan dış borçlanma giderek büyüdü. 1875 Ramazan Kararnamesi’yle dış borç taksitlerinin yarısının nakit, diğer yarısının beş yıl vadeli ve yüzde 5 faizli tahvillerle ödenmesi kararlaştırıldı. Böylece ödeme koşulları tek taraflı değiştirildi. Sırbistan savaşı nedeniyle Nisan 1876’da dış borç ödemeleri durduruldu. 1881 Muharrem Kararnamesi ile Düyun-u Umumiye İdaresi kuruldu. Tuz, tütün, damga ve bazı vergi gelirleri yabancı alacaklıların denetimine bırakıldı. Bu durum Osmanlı Devleti’nin ekonomik bağımsızlığının zayıfladığını gösterir. Kırsaldan kentlere göç, yeni meslekler ve eğitimli memur sınıfının büyümesi toplumsal yapıyı değiştirdi.

Dış ticaret ayrıcalıklarıYerli üretici rekabet baskısıyla karşılaşır

Dış borçMali bağımlılık artar

Düyun-u UmumiyeBazı devlet gelirleri alacaklıların denetimine girer
Örnek - 9
Düyûn-ı Umûmiyye İdaresi’nin kurulması Osmanlı maliyesinde hangi değişikliği gösterir?

A) Borç ödemesine ayrılan bazı gelirlerin alacaklı temsilcilerinden oluşan bir meclis tarafından yönetilmesini.
B) Osmanlı Devleti’nin dış borçlarının bütünüyle silinmesini.
C) Borç ödemelerinin gelir kaynaklarından ayrılıp yalnız Osmanlı hazinesinin denetimine verilmesini.
D) Devletin merkezî bütçesinin ve bütün vergi kaynaklarının yabancı devletlere devredilmesini.
E) Kapitülasyonların kaldırılarak tüm gümrük gelirlerinin alacaklılara bırakılmasını.
Düyûn-ı Umûmiyye İdaresi’ne borçların ödenmesi için belirli gelir kaynakları tahsis edildi ve bu gelirleri yönetmek üzere alacaklı temsilcilerinden oluşan bir meclis kuruldu. Düzenleme mali bağımsızlığı sınırladı; bütün bütçe ve gelirlerin devri anlamına gelmiyordu.

Cevap: A

Osmanlı’yı Kurtarma Fikir Akımları

Devletin dağılmasını önlemek isteyen aydınlar farklı fikirler geliştirdi. Osmanlıcılık, din ve millet ayrımı olmadan herkesin eşit Osmanlı vatandaşı sayılmasını savundu. Balkan milletlerinin bağımsızlaşması bu düşüncenin etkisini azalttı. İslamcılık, Müslümanları halife çevresinde birleştirmeyi amaçladı; özellikle II. Abdülhamit döneminde dış politikada kullanıldı.

Türkçülük, Türk dili, tarihi ve kültürü temelinde millî bilinç oluşturmayı savundu. Batıcılık ise Avrupa’nın bilim, teknik ve kurumlarının örnek alınması gerektiğini ileri sürdü. Bu akımların ortak amacı Osmanlı Devleti’nin varlığını korumaktı; ayrıldıkları nokta, birliği hangi kimlik ve kurumlar üzerinden kuracaklarıydı.

OsmanlıcılıkEşit vatandaşlıkla birlik
İslamcılıkHalife çevresinde Müslüman birliği
TürkçülükDil, tarih ve kültüre dayalı millî bilinç
BatıcılıkBilim, teknik ve kurumlarda Avrupa örneği
Örnek - 10
Din ve etnik köken farkı gözetmeden ortak Osmanlı vatandaşlığı oluşturmayı amaçlayan fikir akımı hangisidir?

A) İslamcılık
B) Türkçülük
C) Osmanlıcılık
D) Batıcılık
E) Panslavizm
Osmanlıcılık, farklı dinî ve etnik toplulukları ortak Osmanlı vatandaşlığı ve bağlılığı çevresinde bir arada tutmayı amaçlıyordu.

Cevap: C

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz