TYT 18. yüzyılda Osmanlı Devleti ve yenileşme hareketleri konu anlatımı kapsamında siyasi gelişmeler, dış ilişkiler ve askerî-teknik yenilikler arasındaki bağlar işlenecektir.
TYT Tarih konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.
XVIII. Yüzyıl Siyasi Gelişmeleri
XVIII. yüzyılda Osmanlı Devleti, Karlofça ve İstanbul antlaşmalarıyla kaybettiği toprakları geri almaya çalışırken Avrupa’nın askerî ve teknik üstünlüğünü de yakından incelemeye başladı. Yüzyılın başında temel siyasi hedef kayıpları telafi etmekti; zamanla mevcut toprakları koruma ve kurumları yenileme çabası da öne çıktı. Antlaşmalarla izlenen telafi siyaseti ile ıslahat girişimleri, değişen koşullara verilen iki farklı karşılıktı.
Karlofça Sonrası Osmanlı Siyaseti
1699 Karlofça ve 1700 İstanbul antlaşmaları, Osmanlı Devleti’nin Avrupa’da geniş ölçekte toprak kaybettiği yeni bir dönemi başlattı. XVIII. yüzyılın ilk yarısında temel amaç, Avusturya ve Venedik’e bırakılan toprakları geri almak; Rusya’nın Karadeniz’e ve sıcak denizlere inmesini önlemekti. Batıdaki kayıpları telafi etmek için İran’daki karışıklıklardan yararlanma düşüncesi de siyaseti etkiledi.
Rusya; Kırım’ı ele geçirmek, Karadeniz’e hâkim olmak, Balkanlardaki Ortodokslar üzerinde nüfuz kurmak ve güneye inmek istiyordu. Avusturya ise Balkanlar ve Orta Avrupa’da genişlemeye çalışıyordu. Bu nedenle Osmanlı diplomasisinin merkezinde aynı anda savaş, ittifak, arabuluculuk ve denge arayışı yer aldı.
Karlofça ve İstanbul antlaşmalarından sonra XVIII. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı dış politikasını belirleyen iki temel hedef hangisinde birlikte verilmiştir?
Prut Savaşı ve Kayıpları Geri Alma Umudu
1709 Poltava Savaşı’nda Rusya’ya yenilen İsveç Kralı Demirbaş Şarl, Osmanlı Devleti’ne sığındı. Onu izleyen Rus kuvvetlerinin Osmanlı topraklarına girmesi ve Rusya’nın Lehistan’ın iç işlerine karışması savaşa yol açtı. Baltacı Mehmet Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu Rus ordusunu Prut bataklığında kuşattı.
1711 Prut Antlaşması ile Azak Kalesi Osmanlı Devleti’ne geri verildi; Rusya’nın İstanbul’daki elçilik bulundurması sona erdi ve Demirbaş Şarl’ın ülkesine dönmesi kabul edildi. Azak’ın geri alınması, Karlofça ile kaybedilen diğer toprakların da kurtarılabileceği umudunu güçlendirdi.
→
→
1711 Prut Antlaşması’nın Azak ve Osmanlı siyaseti açısından doğrudan sonucu hangisidir?
Pasarofça Antlaşması ve Lale Devri
Osmanlı Devleti Venedik’ten Mora’yı geri aldı; ancak Venedik’in müttefiki Avusturya karşısında yenildi. 1718 Pasarofça Antlaşması ile Mora Osmanlılarda kalırken Belgrad ve çevresi Avusturya’ya bırakıldı. Antlaşma, Avrupa karşısındaki askerî üstünlük farkının daha açık biçimde kabul edilmesine ve mevcut toprakları korumaya yönelik bir siyasetin öne çıkmasına yol açtı.
Pasarofça’dan 1730 Patrona Halil İsyanı’na kadar süren dönem Lale Devri olarak adlandırılır. III. Ahmet ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa döneminde Avrupa ile savaş yerine diplomatik ve kültürel temaslara ağırlık verildi. Avrupa’nın kurumları, şehir hayatı ve teknik gelişmeleri elçiler aracılığıyla gözlemlendi.
→
→
Aşağıdaki gelişme çiftlerinden hangisi Lale Devri’nin başlangıç ve bitişini doğru gösterir?
Lale Devri Yenilikleri
Yirmisekiz Çelebi Mehmet Efendi Paris’e geçici elçi olarak gönderildi ve gözlemlerini Sefaretname adlı eserinde topladı. Onun oğlu Sait Mehmet Efendi ile İbrahim Müteferrika 1727’de Müslümanların kullandığı ilk Türk matbaasını kurdu; matbaada basılan ilk eser Vankulu Lügati oldu. Doğu ve Batı eserlerini Türkçeye çevirmek amacıyla bir tercüme heyeti oluşturuldu.
Tulumbacılar adıyla ilk düzenli itfaiye teşkilatı kuruldu; çiçek aşısı uygulandı; İstanbul’da çini ve kumaş atölyeleri açıldı. Kütüphaneler kuruldu, sivil mimaride barok ve rokoko etkileri görüldü. Buna karşılık saray çevresindeki eğlence ve israfın tepki çekmesi, ekonomik sıkıntılarla birleşerek Patrona Halil İsyanı’nı hazırladı.
Lale Devri, Pasarofça Antlaşması’ndan sonra 1718’de başladı ve 1730 Patrona Halil İsyanı’yla sona erdi. Nizam-ı Cedid ise III. Selim döneminde, 1792–1807 yılları arasında yürütülen yenileşme ve yeniden yapılanma hareketidir.
1727’de İbrahim Müteferrika ve Said Efendi’nin ortak girişimiyle Lale Devri’nde gerçekleşen gelişme hangisidir?
Belgrad Antlaşması ve Geçici Toparlanma
Rusya’nın Karadeniz’e inme, Kırım üzerinde hâkimiyet kurma ve Balkanlardaki Ortodoksları himaye etme siyaseti Osmanlı Devleti’yle yeni savaşlara yol açtı. Osmanlı Devleti 1736-1739 savaşlarında Rusya ve Avusturya’ya karşı iki cephede mücadele etmesine rağmen başarılı oldu. I. Mahmut dönemindeki askerî düzenlemeler ve Fransa’nın arabuluculuğu bu başarıda etkiliydi.
1739 Belgrad Antlaşmaları ile Avusturya, Pasarofça’da aldığı Belgrad dâhil bazı yerleri geri verdi. Rusya’nın Karadeniz’de savaş ve ticaret gemisi bulundurması yasaklandı; Karadeniz’in Osmanlı denizi olma niteliği son kez korundu. Belgrad, Osmanlı Devleti’nin XVIII. yüzyılda imzaladığı son kazançlı antlaşma kabul edilir. Arabuluculuğu nedeniyle Fransa’ya verilen kapitülasyonlar 1740’ta sürekli hâle getirildi.
Avusturya ile imzalanan 1739 Belgrad Antlaşması, aşağıdaki toprak değişikliklerinden hangisini sağladı?
Çeşme Baskını ve Küçük Kaynarca
1768’de başlayan Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Rus donanması Baltık Denizi’nden Akdeniz’e gelerek 1770’te Osmanlı donanmasını Çeşme’de yaktı. Karada ve denizde alınan yenilgiler sonucunda 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma, XVIII. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin imzaladığı en ağır şartlı antlaşmalardan biridir.
Kırım bağımsız oldu ve böylece halkı Türk ve Müslüman olan bir bölge ilk kez Osmanlı hâkimiyetinden çıktı. Kırım halkının dinî bakımdan Osmanlı halifesine bağlı kalması kabul edilerek halifelik siyasi bir araç olarak ilk kez belirgin biçimde kullanıldı. Rusya Osmanlı ülkesinde konsolosluk açma, ticaret yapma ve Ortodoksları koruma iddiasında bulunma imkânı kazandı; Osmanlı Devleti ilk kez savaş tazminatı ödedi.
| Küçük Kaynarca hükmü | Osmanlı açısından sonucu |
|---|---|
| Kırım bağımsız olacak | Osmanlı’nın Kırım üzerindeki siyasi hâkimiyeti sona erdi |
| Kırım dinen halifeye bağlı kalacak | Halifelik makamı siyasi bağ kurmak için kullanıldı |
| Rusya konsolosluk açabilecek | Rusya’nın Osmanlı ülkesindeki nüfuzu arttı |
| Rusya ticaret yapabilecek | Rusya ekonomik ayrıcalık elde etti |
| Savaş tazminatı ödenecek | Osmanlı Devleti ilk kez savaş tazminatı ödedi |
Küçük Kaynarca Antlaşması, Kırım’ın statüsü ve Osmanlı halifeliği açısından nasıl bir düzenleme getirdi?
Kırım’ın Kaybı, Ziştovi ve Yaş
Rusya, 1783’te bağımsız Kırım’ı ilhak etti. Osmanlı Devleti bu ilhakı 1784 tarihli Kırım Senedi’yle resmen tanıdı. Kırım’ı geri alma hedefiyle 1787’de Rusya ile savaş başladı; Avusturya da 1788’de Rusya’nın yanında savaşa katıldı. Avusturya, Fransız İhtilali’nin çok uluslu imparatorluklar üzerindeki etkisinden kaygılanarak 1791’de savaştan çekildi ve Ziştovi Antlaşması’nı imzaladı. Böylece Kanuni döneminden beri süren Osmanlı-Avusturya savaşları sona erdi.
1787’de başlayan Osmanlı-Rus Savaşı, 1792 Yaş Antlaşması’yla sona erdi. Antlaşmada Turla (Dinyester) Nehri iki devlet arasında sınır kabul edildi; Osmanlı Devleti’nin Kırım’ı geri alma umudu sona erdi. Geleneksel tarih anlatımında Yaş Antlaşması, Gerileme Dönemi’nin sonu ve Dağılma Dönemi’nin başlangıcı kabul edilir.
→
→
→
1784 tarihli Kırım Senedi ile resmen tanınan Rus ilhakından sonra, 1787–1792 Osmanlı-Rus Savaşı’nı sona erdiren ve Turla (Dinyester) Nehri’ni sınır kabul eden antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
XVIII. Yüzyıl Islahatları
Islahatların Genel Özellikleri
XVII. yüzyıl ıslahatları klasik düzeni yeniden kurmayı amaçlarken XVIII. yüzyılda Avrupa’nın askerî ve teknik üstünlüğü daha açık biçimde kabul edildi. Islahatlar çoğunlukla ordu, donanma ve askerî eğitim alanlarında yoğunlaştı. Avrupa’dan uzman getirildi, teknik okullar açıldı ve yeni askerî birlikler kuruldu.
Bu girişimler genellikle padişah ve devlet adamlarına bağlı kaldı; toplumun geniş kesimlerine yayılmadı. Yeniçeriler ve çıkarları zarar gören çevreler yeniliklere karşı çıktı. Buna rağmen Avrupa’yı gözlemleme, bilgi aktarma ve kurum oluşturma düşüncesinin güçlenmesi, sonraki yüzyıldaki modernleşme hareketlerine zemin hazırladı.
XVII. yüzyıl ıslahatlarını XVIII. yüzyıl ıslahatlarından ayıran belirgin eğilim hangisidir?
I. Mahmud Döneminde Kâğıt Üretimi
İbrahim Müteferrika, matbaanın kâğıt ihtiyacını karşılamak üzere 1741’de Yalova’da kâğıt imalathanesi kurulması için girişimde bulundu. Üretim, Lale Devri bittikten sonra I. Mahmud döneminde 1740’lı yılların ikinci yarısında başladı.
I. Mahmut’tan I. Abdülhamit’e Askerî Yenilikler
I. Mahmut döneminde Müslüman olarak Humbaracı Ahmet Paşa adını alan Kont de Bonneval’den yararlanıldı. Humbaracı ve Topçu ocakları düzenlendi; ordunun mühendis ve subay ihtiyacı için Batı tarzındaki ilk askerî teknik okul olan Hendesehane açıldı. Bu uygulamalar, yabancı uzman ve teknik eğitim kullanımının kurumsallaşmaya başladığını gösterir.
III. Mustafa döneminde Baron de Tott Sürat Topçuları Ocağını kurdu. Donanmaya subay yetiştirmek amacıyla Mühendishane-i Bahrî-i Hümayun açıldı; Çeşme Baskını’ndan sonra donanma yeniden kuruldu. I. Abdülhamit döneminde Humbaracı, Lağımcı ve Sürat Topçuları ocakları geliştirildi; İstihkâm Okulu açıldı ve yeniçeri ulufelerindeki usulsüzlükler azaltılmaya çalışıldı.
Humbaracı Ahmed Paşa’nın çalışmalarıyla 1734’te Üsküdar’da açılan Hendesehane hangi padişah dönemindedir?
III. Selim ve Nizam-ı Cedid
III. Selim, sorunların nedenlerini belirlemek için devlet adamlarından layiha adı verilen raporlar istedi. Avrupa’daki geçici elçilikleri sürekli hâle getirdi; ilk daimî elçilik Londra’da açıldı ve Yusuf Agâh Efendi ilk sürekli elçi olarak görevlendirildi. Böylece Avrupa siyaseti ve kurumları daha düzenli biçimde izlenmeye başladı.
Batı tarzında eğitim yapan Nizam-ı Cedid Ordusu kuruldu; giderlerini karşılamak için İrad-ı Cedid Hazinesi oluşturuldu. Kara subayı yetiştirmek amacıyla Mühendishane-i Berrî-i Hümayun, devlet matbaası olarak Matbaa-i Âmire açıldı. Nizam-ı Cedid birlikleri Akka’da Napolyon kuvvetlerine karşı başarı kazandı. Ancak yenilikler yeniçerilerin ve çıkar çevrelerinin tepkisini çekti; 1807 Kabakçı Mustafa İsyanı sonucunda III. Selim tahttan indirildi ve Nizam-ı Cedid dağıtıldı.
+
+
III. Selim döneminde Nizam-ı Cedid ordusu ve savaş giderleri için oluşturulan özel hazine hangisidir?
Sonraki konu: 19. Yüzyılda Osmanlı Devleti ve Denge Stratejisi
