TYT 18. YÜZYILDA OSMANLI DEVLETİ VE YENİLEŞME HAREKETLERİ

0
95
TYT Tarih 18. Yüzyılda Osmanlı Devleti ve Yenileşme Hareketleri konu anlatımı kapağı

TYT 18. yüzyılda Osmanlı Devleti ve yenileşme hareketleri konu anlatımı kapsamında siyasi gelişmeler, dış ilişkiler ve askerî-teknik yenilikler arasındaki bağlar işlenecektir.
TYT Tarih konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

XVIII. Yüzyıl Siyasi Gelişmeleri

XVIII. yüzyılda Osmanlı Devleti, Karlofça ve İstanbul antlaşmalarıyla kaybettiği toprakları geri almaya çalışırken Avrupa’nın askerî ve teknik üstünlüğünü de yakından incelemeye başladı. Yüzyılın başında temel siyasi hedef kayıpları telafi etmekti; zamanla mevcut toprakları koruma ve kurumları yenileme çabası da öne çıktı. Antlaşmalarla izlenen telafi siyaseti ile ıslahat girişimleri, değişen koşullara verilen iki farklı karşılıktı.

Karlofça Sonrası Osmanlı Siyaseti

1699 Karlofça ve 1700 İstanbul antlaşmaları, Osmanlı Devleti’nin Avrupa’da geniş ölçekte toprak kaybettiği yeni bir dönemi başlattı. XVIII. yüzyılın ilk yarısında temel amaç, Avusturya ve Venedik’e bırakılan toprakları geri almak; Rusya’nın Karadeniz’e ve sıcak denizlere inmesini önlemekti. Batıdaki kayıpları telafi etmek için İran’daki karışıklıklardan yararlanma düşüncesi de siyaseti etkiledi.

Rusya; Kırım’ı ele geçirmek, Karadeniz’e hâkim olmak, Balkanlardaki Ortodokslar üzerinde nüfuz kurmak ve güneye inmek istiyordu. Avusturya ise Balkanlar ve Orta Avrupa’da genişlemeye çalışıyordu. Bu nedenle Osmanlı diplomasisinin merkezinde aynı anda savaş, ittifak, arabuluculuk ve denge arayışı yer aldı.

Toprakları geri almaKarlofça ve İstanbul ile kaybedilen yerleri kurtarma
Rusya’yı durdurmaKaradeniz ve Kırım üzerindeki baskıyı sınırlama
Avusturya ile mücadeleBalkanlar ve Orta Avrupa’daki dengeyi koruma
İran cephesiBatıdaki kayıpları doğudaki kazanımlarla telafi etme
Örnek - 1

Karlofça ve İstanbul antlaşmalarından sonra XVIII. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı dış politikasını belirleyen iki temel hedef hangisinde birlikte verilmiştir?

A) Avusturya ile kalıcı ittifak kurup Belgrad’ı birlikte yönetmek
B) Rusya’yla uzlaşıp Karadeniz’deki rekabeti sona erdirmek
C) İran’ı batı kayıplarını telafi edecek başlıca cepheye dönüştürmek
D) Avusturya ve Venedik’e bırakılan yerleri geri almaya çalışmak; Rusya’nın Karadeniz’e ve güneye ilerleyişini sınırlamak
E) Avrupa’da savunma siyaseti izleyip Karlofça sınırlarını kalıcılaştırmak

İlk yarıda batıdaki kayıpları telafi için Avusturya ve Venedik’e bırakılan yerler hedeflenirken Rusya’nın Karadeniz’e ve güneye ilerlemesini sınırlamak da dış politikanın merkezindeydi. İran’daki karışıklıklar bu siyaseti etkileyen unsurlardan biriydi.

Cevap: D

Prut Savaşı ve Kayıpları Geri Alma Umudu

1709 Poltava Savaşı’nda Rusya’ya yenilen İsveç Kralı Demirbaş Şarl, Osmanlı Devleti’ne sığındı. Onu izleyen Rus kuvvetlerinin Osmanlı topraklarına girmesi ve Rusya’nın Lehistan’ın iç işlerine karışması savaşa yol açtı. Baltacı Mehmet Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu Rus ordusunu Prut bataklığında kuşattı.

1711 Prut Antlaşması ile Azak Kalesi Osmanlı Devleti’ne geri verildi; Rusya’nın İstanbul’daki elçilik bulundurması sona erdi ve Demirbaş Şarl’ın ülkesine dönmesi kabul edildi. Azak’ın geri alınması, Karlofça ile kaybedilen diğer toprakların da kurtarılabileceği umudunu güçlendirdi.

PoltavaDemirbaş Şarl Osmanlı ülkesine sığınır

Prut SavaşıRus ordusu kuşatılır

1711 PrutAzak geri alınır, umut güçlenir
Örnek - 2

1711 Prut Antlaşması’nın Azak ve Osmanlı siyaseti açısından doğrudan sonucu hangisidir?

A) Rusya, Karadeniz’de ticaret gemisi bulundurma hakkı elde etti
B) Azak Kalesi Osmanlı Devleti’ne geri verildi
C) Kırım’ın bağımsızlığı tanındı
D) Belgrad Osmanlı Devleti’ne bırakıldı
E) Pasarofça’yla Mora yeniden Venedik’e verildi

Prut Antlaşması’yla Azak Kalesi Osmanlı Devleti’ne geri verildi. Bu sonuç, Karlofça’yla kaybedilen yerlerin yeniden kazanılabileceği umudunu güçlendirdi.

Cevap: B

Pasarofça Antlaşması ve Lale Devri

Osmanlı Devleti Venedik’ten Mora’yı geri aldı; ancak Venedik’in müttefiki Avusturya karşısında yenildi. 1718 Pasarofça Antlaşması ile Mora Osmanlılarda kalırken Belgrad ve çevresi Avusturya’ya bırakıldı. Antlaşma, Avrupa karşısındaki askerî üstünlük farkının daha açık biçimde kabul edilmesine ve mevcut toprakları korumaya yönelik bir siyasetin öne çıkmasına yol açtı.

Pasarofça’dan 1730 Patrona Halil İsyanı’na kadar süren dönem Lale Devri olarak adlandırılır. III. Ahmet ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa döneminde Avrupa ile savaş yerine diplomatik ve kültürel temaslara ağırlık verildi. Avrupa’nın kurumları, şehir hayatı ve teknik gelişmeleri elçiler aracılığıyla gözlemlendi.

1718Pasarofça Antlaşması

Lale DevriDiplomasi, kültür ve teknik yenilikler

1730Patrona Halil İsyanı
Örnek - 3

Aşağıdaki gelişme çiftlerinden hangisi Lale Devri’nin başlangıç ve bitişini doğru gösterir?

A) Prut Antlaşması (1711) — Belgrad Antlaşması (1739)
B) Pasarofça Antlaşması (1718) — Belgrad Antlaşması (1739)
C) Belgrad Antlaşması (1739) — Çeşme Baskını (1770)
D) Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) — Yaş Antlaşması (1792)
E) Pasarofça Antlaşması (1718) — Patrona Halil İsyanı (1730)

Lale Devri, 1718 Pasarofça Antlaşması’yla başladı ve 1730 Patrona Halil İsyanı’yla sona erdi. Diğer seçeneklerdeki tarihler farklı siyasi gelişmelere aittir.

Cevap: E

Lale Devri Yenilikleri

Yirmisekiz Çelebi Mehmet Efendi Paris’e geçici elçi olarak gönderildi ve gözlemlerini Sefaretname adlı eserinde topladı. Onun oğlu Sait Mehmet Efendi ile İbrahim Müteferrika 1727’de Müslümanların kullandığı ilk Türk matbaasını kurdu; matbaada basılan ilk eser Vankulu Lügati oldu. Doğu ve Batı eserlerini Türkçeye çevirmek amacıyla bir tercüme heyeti oluşturuldu.

Tulumbacılar adıyla ilk düzenli itfaiye teşkilatı kuruldu; çiçek aşısı uygulandı; İstanbul’da çini ve kumaş atölyeleri açıldı. Kütüphaneler kuruldu, sivil mimaride barok ve rokoko etkileri görüldü. Buna karşılık saray çevresindeki eğlence ve israfın tepki çekmesi, ekonomik sıkıntılarla birleşerek Patrona Halil İsyanı’nı hazırladı.

DiplomasiGeçici elçilikler ve Sefaretname
BilgiMatbaa, tercüme heyeti ve kütüphaneler
Şehir hayatıTulumbacılar, imar ve çiçek aşısı
Üretim ve sanatKâğıt, çini, kumaş; barok ve rokoko etkisi

Lale Devri, Pasarofça Antlaşması’ndan sonra 1718’de başladı ve 1730 Patrona Halil İsyanı’yla sona erdi. Nizam-ı Cedid ise III. Selim döneminde, 1792–1807 yılları arasında yürütülen yenileşme ve yeniden yapılanma hareketidir.

Örnek - 4

1727’de İbrahim Müteferrika ve Said Efendi’nin ortak girişimiyle Lale Devri’nde gerçekleşen gelişme hangisidir?

A) Yirmisekiz Çelebi Mehmet Efendi’nin Paris’e geçici elçi gönderilmesi
B) Tulumbacı Ocağı’nın düzenlenmesi
C) Müslümanların kullandığı ilk matbaanın kurulması
D) Yalova’da kâğıt imalathanesinin açılması
E) Çiçek aşısının uygulanması

İbrahim Müteferrika ile Said Efendi’nin girişimiyle 1727’de Müslümanların kullandığı ilk matbaa kuruldu. Matbaada basılan ilk eser Vankulu Lügati 1729’da yayımlandı.

Cevap: C

Belgrad Antlaşması ve Geçici Toparlanma

Rusya’nın Karadeniz’e inme, Kırım üzerinde hâkimiyet kurma ve Balkanlardaki Ortodoksları himaye etme siyaseti Osmanlı Devleti’yle yeni savaşlara yol açtı. Osmanlı Devleti 1736-1739 savaşlarında Rusya ve Avusturya’ya karşı iki cephede mücadele etmesine rağmen başarılı oldu. I. Mahmut dönemindeki askerî düzenlemeler ve Fransa’nın arabuluculuğu bu başarıda etkiliydi.

1739 Belgrad Antlaşmaları ile Avusturya, Pasarofça’da aldığı Belgrad dâhil bazı yerleri geri verdi. Rusya’nın Karadeniz’de savaş ve ticaret gemisi bulundurması yasaklandı; Karadeniz’in Osmanlı denizi olma niteliği son kez korundu. Belgrad, Osmanlı Devleti’nin XVIII. yüzyılda imzaladığı son kazançlı antlaşma kabul edilir. Arabuluculuğu nedeniyle Fransa’ya verilen kapitülasyonlar 1740’ta sürekli hâle getirildi.

Örnek - 5

Avusturya ile imzalanan 1739 Belgrad Antlaşması, aşağıdaki toprak değişikliklerinden hangisini sağladı?

A) Prut Antlaşması’yla Azak Osmanlı’ya verildi
B) Belgrad Osmanlı Devleti’ne geri verildi
C) Küçük Kaynarca’yla Kırım bağımsız oldu
D) Pasarofça’yla Mora Osmanlı’ya döndü
E) Yaş Antlaşması’yla Turla sınır kabul edildi

1739 Belgrad Antlaşması’yla Avusturya’nın elinde bulunan Belgrad Osmanlı Devleti’ne geri verildi. Antlaşma, Osmanlıların XVIII. yüzyıldaki son kazançlı barışı olarak değerlendirilir.

Cevap: B

Çeşme Baskını ve Küçük Kaynarca

1768’de başlayan Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Rus donanması Baltık Denizi’nden Akdeniz’e gelerek 1770’te Osmanlı donanmasını Çeşme’de yaktı. Karada ve denizde alınan yenilgiler sonucunda 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma, XVIII. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin imzaladığı en ağır şartlı antlaşmalardan biridir.

Kırım bağımsız oldu ve böylece halkı Türk ve Müslüman olan bir bölge ilk kez Osmanlı hâkimiyetinden çıktı. Kırım halkının dinî bakımdan Osmanlı halifesine bağlı kalması kabul edilerek halifelik siyasi bir araç olarak ilk kez belirgin biçimde kullanıldı. Rusya Osmanlı ülkesinde konsolosluk açma, ticaret yapma ve Ortodoksları koruma iddiasında bulunma imkânı kazandı; Osmanlı Devleti ilk kez savaş tazminatı ödedi.

Küçük Kaynarca hükmü Osmanlı açısından sonucu
Kırım bağımsız olacak Osmanlı’nın Kırım üzerindeki siyasi hâkimiyeti sona erdi
Kırım dinen halifeye bağlı kalacak Halifelik makamı siyasi bağ kurmak için kullanıldı
Rusya konsolosluk açabilecek Rusya’nın Osmanlı ülkesindeki nüfuzu arttı
Rusya ticaret yapabilecek Rusya ekonomik ayrıcalık elde etti
Savaş tazminatı ödenecek Osmanlı Devleti ilk kez savaş tazminatı ödedi
Dikkat
Küçük Kaynarca Antlaşması’yla Kırım Hanlığı 1774’te hukuken bağımsız bir devlet konumuna geldi. Rusya Kırım’ı 1783’te ilhak etti; Osmanlı Devleti bu ilhakı 1784 tarihli Kırım Senedi’yle resmen tanıdı. 1792 Yaş Antlaşması 1787–1792 savaşını sona erdirdi, Turla (Dinyester) Nehri’ni sınır belirledi ve Kırım’ı geri alma umudunu sona erdirdi.
Örnek - 6

Küçük Kaynarca Antlaşması, Kırım’ın statüsü ve Osmanlı halifeliği açısından nasıl bir düzenleme getirdi?

A) Kırım siyasi bakımdan bağımsız oldu; dinî bakımdan Osmanlı halifesine bağlı kaldı
B) Kırım Osmanlı eyaleti olarak kaldı; yalnız vergi bağı kaldırıldı
C) Kırım doğrudan Rusya’ya bırakıldı ve hanlık yönetimi kaldırıldı
D) Kırım’ın siyasi bağımsızlığıyla halifelik bağı da sona erdi
E) Kırım’ın dış siyaseti Rusya’ya, iç yönetimi Osmanlı’ya bırakıldı

Küçük Kaynarca Kırım’ı siyasi bakımdan bağımsız hâle getirdi. Kırım’ın dinî bakımdan Osmanlı halifesine bağlı kalması düzenlendi.

Cevap: A

Kırım’ın Kaybı, Ziştovi ve Yaş

Rusya, 1783’te bağımsız Kırım’ı ilhak etti. Osmanlı Devleti bu ilhakı 1784 tarihli Kırım Senedi’yle resmen tanıdı. Kırım’ı geri alma hedefiyle 1787’de Rusya ile savaş başladı; Avusturya da 1788’de Rusya’nın yanında savaşa katıldı. Avusturya, Fransız İhtilali’nin çok uluslu imparatorluklar üzerindeki etkisinden kaygılanarak 1791’de savaştan çekildi ve Ziştovi Antlaşması’nı imzaladı. Böylece Kanuni döneminden beri süren Osmanlı-Avusturya savaşları sona erdi.

1787’de başlayan Osmanlı-Rus Savaşı, 1792 Yaş Antlaşması’yla sona erdi. Antlaşmada Turla (Dinyester) Nehri iki devlet arasında sınır kabul edildi; Osmanlı Devleti’nin Kırım’ı geri alma umudu sona erdi. Geleneksel tarih anlatımında Yaş Antlaşması, Gerileme Dönemi’nin sonu ve Dağılma Dönemi’nin başlangıcı kabul edilir.

1774Küçük Kaynarca: Kırım Hanlığı hukuken bağımsız oldu.

1783Rusya Kırım’ı ilhak etti.

1784Kırım Senedi: Osmanlı ilhakı resmen tanıdı.

1792Yaş: savaş sona erdi; Turla sınırı belirlendi.
Örnek - 7

1784 tarihli Kırım Senedi ile resmen tanınan Rus ilhakından sonra, 1787–1792 Osmanlı-Rus Savaşı’nı sona erdiren ve Turla (Dinyester) Nehri’ni sınır kabul eden antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yaş
B) Prut
C) Pasarofça
D) Belgrad
E) Ziştovi

Kırım’ın Rusya tarafından ilhakı 1784 tarihli senetle daha önce resmen tanınmıştı. Yaş Antlaşması ise savaşı sona erdirerek Turla Nehri’ni iki devlet arasında sınır belirledi ve Kırım’ı geri alma umudunu sona erdirdi. Bu nedenle aranan antlaşma Yaş Antlaşması’dır.

Cevap: A

XVIII. Yüzyıl Islahatları

Islahatların Genel Özellikleri

XVII. yüzyıl ıslahatları klasik düzeni yeniden kurmayı amaçlarken XVIII. yüzyılda Avrupa’nın askerî ve teknik üstünlüğü daha açık biçimde kabul edildi. Islahatlar çoğunlukla ordu, donanma ve askerî eğitim alanlarında yoğunlaştı. Avrupa’dan uzman getirildi, teknik okullar açıldı ve yeni askerî birlikler kuruldu.

Bu girişimler genellikle padişah ve devlet adamlarına bağlı kaldı; toplumun geniş kesimlerine yayılmadı. Yeniçeriler ve çıkarları zarar gören çevreler yeniliklere karşı çıktı. Buna rağmen Avrupa’yı gözlemleme, bilgi aktarma ve kurum oluşturma düşüncesinin güçlenmesi, sonraki yüzyıldaki modernleşme hareketlerine zemin hazırladı.18. yüzyıl Osmanlı yenileşmesini diplomasi, teknik ve kültür ile askerî kurumlar dallarında gösteren hiyerarşi

Batı örnek alınırÖzellikle askerî teknik ve eğitim incelenir
Uzman ve okulYabancı uzmanlar ile teknik kurumlar öne çıkar
Süreklilik sorunuIslahatlar kişilere bağlı kalır ve dirençle karşılaşır
Örnek - 8

XVII. yüzyıl ıslahatlarını XVIII. yüzyıl ıslahatlarından ayıran belirgin eğilim hangisidir?

A) XVII. yüzyılda Avrupa’nın askerî üstünlüğü kabul edildi; XVIII. yüzyılda klasik düzeni yeniden kurma hedefi ağır bastı
B) XVII. yüzyılda klasik düzeni yenileme hedefi vardı; XVIII. yüzyılda Avrupa’dan alınan yenilikler kalıcı ve yaygın kurumlara dönüştü
C) XVII. yüzyılda klasik düzeni yeniden kurma düşüncesi öne çıkarken XVIII. yüzyılda Avrupa’nın askerî ve teknik birikiminden yararlanma belirginleşti
D) XVII. yüzyılda yabancı askerî uzmanlarla teknik okullar kuruldu; XVIII. yüzyılda bu modeller bırakılarak eski ocakları korumaya yönelindi
E) XVII. yüzyılda klasik kurumları işler kılma hedefi vardı; XVIII. yüzyılda diplomasi ve şehir hayatındaki örnekler askerî yeniliklerden daha belirleyici oldu

XVII. yüzyıl ıslahatlarında klasik düzeni yeniden kurma düşüncesi öne çıktı. XVIII. yüzyılda Avrupa’nın askerî üstünlüğü daha açık biçimde kabul edilerek teknik eğitim ve yeni askerî kurumlara yönelindi.

Cevap: C

I. Mahmud Döneminde Kâğıt Üretimi

İbrahim Müteferrika, matbaanın kâğıt ihtiyacını karşılamak üzere 1741’de Yalova’da kâğıt imalathanesi kurulması için girişimde bulundu. Üretim, Lale Devri bittikten sonra I. Mahmud döneminde 1740’lı yılların ikinci yarısında başladı.

I. Mahmut’tan I. Abdülhamit’e Askerî Yenilikler

I. Mahmut döneminde Müslüman olarak Humbaracı Ahmet Paşa adını alan Kont de Bonneval’den yararlanıldı. Humbaracı ve Topçu ocakları düzenlendi; ordunun mühendis ve subay ihtiyacı için Batı tarzındaki ilk askerî teknik okul olan Hendesehane açıldı. Bu uygulamalar, yabancı uzman ve teknik eğitim kullanımının kurumsallaşmaya başladığını gösterir.

III. Mustafa döneminde Baron de Tott Sürat Topçuları Ocağını kurdu. Donanmaya subay yetiştirmek amacıyla Mühendishane-i Bahrî-i Hümayun açıldı; Çeşme Baskını’ndan sonra donanma yeniden kuruldu. I. Abdülhamit döneminde Humbaracı, Lağımcı ve Sürat Topçuları ocakları geliştirildi; İstihkâm Okulu açıldı ve yeniçeri ulufelerindeki usulsüzlükler azaltılmaya çalışıldı.

I. MahmutHumbaracı Ahmet Paşa ve Hendesehane
III. MustafaBaron de Tott, Sürat Topçuları ve Deniz Mühendishanesi
I. Abdülhamitİstihkâm Okulu ve askerî ocakların düzenlenmesi
Örnek - 9

Humbaracı Ahmed Paşa’nın çalışmalarıyla 1734’te Üsküdar’da açılan Hendesehane hangi padişah dönemindedir?

A) III. Selim
B) I. Mahmud
C) III. Ahmed
D) III. Mustafa
E) I. Abdülhamid

Hendesehane, 1734’te I. Mahmud döneminde Humbaracı Ahmed Paşa’nın çalışmalarıyla açıldı. Okul askerî teknik eğitim için yeni bir kurumdu.

Cevap: B

III. Selim ve Nizam-ı Cedid

III. Selim, sorunların nedenlerini belirlemek için devlet adamlarından layiha adı verilen raporlar istedi. Avrupa’daki geçici elçilikleri sürekli hâle getirdi; ilk daimî elçilik Londra’da açıldı ve Yusuf Agâh Efendi ilk sürekli elçi olarak görevlendirildi. Böylece Avrupa siyaseti ve kurumları daha düzenli biçimde izlenmeye başladı.

Batı tarzında eğitim yapan Nizam-ı Cedid Ordusu kuruldu; giderlerini karşılamak için İrad-ı Cedid Hazinesi oluşturuldu. Kara subayı yetiştirmek amacıyla Mühendishane-i Berrî-i Hümayun, devlet matbaası olarak Matbaa-i Âmire açıldı. Nizam-ı Cedid birlikleri Akka’da Napolyon kuvvetlerine karşı başarı kazandı. Ancak yenilikler yeniçerilerin ve çıkar çevrelerinin tepkisini çekti; 1807 Kabakçı Mustafa İsyanı sonucunda III. Selim tahttan indirildi ve Nizam-ı Cedid dağıtıldı.

Layiha ve elçilikSorunlar belirlenir, Avrupa düzenli izlenir

Nizam-ı CedidBatı tarzında eğitim yapan yeni ordu

İrad-ı CedidIslahatların bağımsız mali kaynağı
Örnek - 10

III. Selim döneminde Nizam-ı Cedid ordusu ve savaş giderleri için oluşturulan özel hazine hangisidir?

A) Hazine-i Âmire
B) Zahire Hazinesi
C) Tersane Hazinesi
D) İrad-ı Cedid Hazinesi
E) Mukataa Hazinesi

III. Selim döneminde Nizam-ı Cedid ordusu ve savaş masraflarını karşılamak üzere İrad-ı Cedid Hazinesi kuruldu. Hazine 1793’te oluşturuldu.

Cevap: D

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz