TYT DOĞRUDA AÇILAR

0
224
TYT doğruda açılar konu anlatımı kapak görseli

TYT doğruda açılar konu anlatımı kapsamında nokta, doğru, doğru parçası ve ışın kavramları ile açı türleri, tümler ve bütünler açılar, ters açılar, açıortay ve paralel doğrulardaki açı ilişkileri işlenecektir.
TYT geometri konularının tamamına TYT konu anlatımı arşivinden ulaşabilirsiniz.

Temel Geometrik Kavramlar ve Açılar

Nokta, Doğru, Işın ve Doğru Parçası

Nokta yalnız konum bildirir; uzunluğu, alanı ve hacmi yoktur. İki yönde sınırsız uzayan noktalar kümesi doğru, bir başlangıç noktasından tek yönde sınırsız uzayan parça ışın, iki uç noktası arasında kalan sınırlı bölüm ise doğru parçasıdır. Örneğin [AB] doğru parçasını, [AB ışını A’dan başlayıp B yönünde uzayan ışını ifade eder.

Başlangıç noktaları ortak iki ışının oluşturduğu bölgeye açı denir. ∠AOB gösteriminde O köşe, OA ve OB ışınları açının kollarıdır; açı ölçüsü m(∠AOB) biçiminde yazılır.

Dikkat
Tümler açıların toplamı 90°, bütünler açıların toplamı 180°’dir. İki açının komşu olması bu ilişkilerden birini kendiliğinden sağladığı anlamına gelmez.

Örnek - 1
A, O ve B aynı doğru üzerinde; OC ışını üst yarı düzlemde ve ∠AOC ile ∠COB bölgeleri α ve β olarak gösterilmiştir.
Doğru açı içinde komşu iki açı. Şekil ölçekli değildir.

A, O ve B noktaları doğrusal; OC ışını ise ∠AOB’nin iç bölgesindedir. m(∠AOC) = 3x + 20° ve m(∠COB) = 5x − 8° olduğuna göre x kaçtır?

A) 18
B) 19
C) 20
D) 21
E) 22
AOB doğru açı olduğundan iki komşu açının toplamı 180°’dir. 3x + 20 + 5x − 8 = 180 eşitliğinden 8x = 168 ve x = 21 bulunur.

Cevap: D

Açı Türleri

Ölçüsü 0° ile 90° arasında olan açı dar, 90° olan açı dik, 90° ile 180° arasında olan açı geniş, 180° olan açı doğru, 360° olan açı ise tam açıdır. Sınır değerler sınıflandırmaya dikkatle katılır: 90° dar veya geniş değil, yalnız dik açıdır; 180° de geniş değil, doğru açıdır.

Dar dik geniş ve doğru açıların geometrik gösterimi
Temel açı türleri ve ölçüleri
Örnek - 2
Ölçüsü derece cinsinden tam sayı olan üç farklı geniş açının toplamı 282°’dir. Bu açılardan en büyüğü en küçüğünden 4°, ortanca açı da en küçüğünden 2° büyük olduğuna göre en büyük açı kaç derecedir?

A) 92
B) 93
C) 94
D) 95
E) 96
Açılar x, x + 2 ve x + 4 olsun. 3x + 6 = 282 olduğundan x = 92’dir. En büyük açı 96° olur ve üç ölçü de geniş açı koşulunu sağlar.

Cevap: E

Komşu, Tümler ve Bütünler Açılar

Köşeleri ve birer kolları ortak, iç bölgeleri ayrık iki açı komşu açılardır. Ölçüleri toplamı 90° olan iki açı tümler, toplamı 180° olan iki açı bütünlerdir. Bir α açısının tümleri 90° − α, bütünleri 180° − α olur. İki açının mutlaka yan yana bulunması gerekmez; tümlerlik ve bütünlerlik ölçülerin toplamıyla ilgilidir.

İlişki Toplam α’nın karşılığı
Tümler açılar 90° 90° − α
Bütünler açılar 180° 180° − α
Örnek - 3
Bir açının bütünleri, tümlerinin 4 katıdır. Buna göre açının ölçüsü kaç derecedir?

A) 45
B) 50
C) 55
D) 60
E) 65
Açı x olsun. 180 − x = 4(90 − x) eşitliğinden 180 − x = 360 − 4x, dolayısıyla 3x = 180 ve x = 60° bulunur.

Cevap: D

Ters Açılar ve Açıortay

İki doğru kesiştiğinde karşılıklı oluşan açılar ters açılardır ve ölçüleri eşittir. Yan yana olan açılar ise bir doğru açı oluşturduğu için bütünlerdir. Kesişen doğruların oluşturduğu açılardan birinin ölçüsü α olsun. Karşısındaki ters açının ölçüsü de α, komşu iki açının ölçüsü ise 180° − α olur. Bu nedenle dört açıda en fazla iki farklı ölçü bulunur. α = 90° olduğunda komşu açıların ölçüsü de 90° olur ve dört açının tümü 90° ölçüsündedir.

Bir açıyı ölçüleri eşit iki açıya ayıran ışına açıortay denir. OC, ∠AOB’nin açıortayıysa m(∠AOC) = m(∠COB) olur. Açıortay bilgisi yalnız görsel simetriye bakılarak kabul edilmez; soruda verilmiş olması veya eş açı işaretleriyle gösterilmesi gerekir.

Örnek - 4
K noktasında kesişen iki doğru; α ve β karşılıklı ters açılar, θ ise bu açılardan birine komşu açıdır.
Ters ve komşu açıların gösterimi. Şekil ölçekli değildir.

İki doğru K noktasında kesişiyor. Ters açılardan biri 5x − 18°, diğeri 3x + 26° olduğuna göre bu açılara komşu olan açının ölçüsü kaç derecedir?

A) 84
B) 86
C) 88
D) 90
E) 92
Ters açılar eşittir: 5x − 18 = 3x + 26 eşitliğinden x = 22 bulunur. Ters açı 92° olduğuna göre komşu açı 180 − 92 = 88° olur.

Cevap: C

Paralel Doğrularda Açı İlişkileri

Yöndeş, İç Ters ve Dış Ters Açılar

Paralel iki doğruyu üçüncü bir doğru kestiğinde sekiz açı oluşur. Kesenin aynı tarafında ve iki kesişimde aynı konumda bulunan yöndeş açılar, paralellerin arasında ve kesenin karşı taraflarında bulunan iç ters açılar, paralellerin dışında ve kesenin karşı taraflarında bulunan dış ters açılar eşittir.

Paralel doğrularda eşit yöndeş açıların gösterimi
Paralel doğrularda yöndeş açı eşitliği

Aynı taraftaki iç açılar ise bütünlerdir. Dolayısıyla şekilde bir tek açı ölçüsü bilindiğinde diğer yedi açı, eşitlik ve 180°’ye tamamlama yoluyla bulunabilir.

Örnek - 5
d₁ ve d₂ paralel doğrularını kesen t doğrusu; α ve β, t doğrusunun aynı tarafında kalan iç açılardır.
Aynı taraf iç açıların gösterimi. Şekil ölçekli değildir.

d₁ ∥ d₂ doğrularını kesen t doğrusu üzerinde, aynı taraftaki iç açılar 3x + 12° ve 5x − 8°’dir. Buna göre bu açılardan büyük olanı kaç derecedir?

A) 96
B) 98
C) 100
D) 102
E) 104
Aynı taraftaki iç açıların toplamı 180°’dir. 3x + 12 + 5x − 8 = 180 eşitliğinden x = 22 bulunur. Büyük açı 5 * 22 − 8 = 102°’dir.

Cevap: D

Z, U ve M İlişkileri

Paralel doğrular arasında oluşan şekillerde sık kullanılan kısa yollar, temel açı ilişkilerinin adlandırılmış hâlidir. Z biçimindeki iç ters açılar eşittir. U biçiminde aynı taraftaki iç açılar 180°’yi tamamlar. M biçiminde ise köşeden paralellere doğru bakıldığında dıştaki iki açının toplamı ortadaki geniş açıya eşit olur. Bu ilişkiler ezberden önce, köşeden paralel bir yardımcı doğru geçirerek doğrulanabilir.

Örnek - 6
d₁ ve d₂ paralelleri arasındaki M biçimli kırık çizgide dış açılar α ve β, K noktasındaki ortadaki geniş açı γ olarak gösterilmiştir; K'den geçen yardımcı paralel kesikli çizgidir.
M açısında yardımcı paralel ile açı takibi. Şekil ölçekli değildir.

Paralel iki doğru arasındaki M biçiminde, dıştaki açılar 4x − 15° ve 2x + 5°, ortadaki geniş açı 110°’dir. Buna göre x kaçtır?

A) 15
B) 18
C) 20
D) 22
E) 25
M ilişkisinde dıştaki açıların toplamı ortadaki açıya eşittir. 4x − 15 + 2x + 5 = 110 eşitliğinden 6x = 120 ve x = 20 bulunur.

Cevap: C

Yardımcı Paralel ile Kırık Doğruda Açı Takibi

Birbirine paralel iki doğru arasındaki kırık çizgide, her kırılma noktasından paralellere paralel bir yardımcı doğru geçirilebilir. Böylece tek ve karmaşık görünen açı, yöndeş veya iç ters açıların toplamı ya da 180°’ye tamamlanması biçiminde parçalanır. İşaretlenen açının dar mı geniş mi olduğuna dikkat edilmelidir.

Kırık çizginin K noktasındaki iki kolu; d₁ ve d₂ paralel doğruları ile yardımcı paralel üzerinde α, β ve γ açıları gösterilmiştir.
Kırılma noktasından geçirilen yardımcı paralel ile açı takibi. Şekil ölçekli değildir.
Örnek - 7
d₁ ∥ d₂ olsun. Kırık çizginin üst kolunun d₁ doğrusu ile oluşturduğu dar açı 38°, alt kolunun d₂ doğrusu ile oluşturduğu dar açı 27°’dir. Şekilde K noktasında γ ile gösterilen geniş açı kaç derecedir?

A) 65°
B) 169°
C) 115°
D) 153°
E) 180°
K noktasından d₁ ve d₂’ye paralel yardımcı doğru geçirildiğinde, üst kol ile yardımcı doğrunun sağa bakan ışını arasındaki açı 180° − 38° = 142° olur. Alt kol bu ışınla 27° oluşturduğundan γ = 142° + 27° = 169° bulunur. Eş değer olarak γ = 180° − |38° − 27°| = 169°.

Cevap: B

Zikzak ve Kapalı Açı Takibi

Birden fazla kırılma içeren zikzakta bütün köşeler aynı yöne bakıyorsa yardımcı paralellerle taşınan açıların bir taraftaki toplamı diğer taraftaki toplama eşitlenebilir. Paraleller arasındaki kapalı bir kırık yapıda ise dönüş açıları, doğru açı veya tam açı toplamına dönüştürülür. Kuralın hangi açı bölgesi için yazıldığı şekil üzerinde tek tek işaretlenmelidir.

Örnek - 8
d₁ ve d₂ paralelleri arasında dört kırılmalı zikzak; sola bakan dar açılar 32° ve 47°, sağa bakan dar açılar 25° ve x olarak işaretlenmiştir.
Zikzakta sola ve sağa bakan açıların gösterimi. Şekil ölçekli değildir.

İki paralel arasında art arda kırılan bir çizgide sola bakan dar açılar 32° ve 47°, sağa bakan dar açılar 25° ve x°’dir. Zikzak açı dengesi sağlandığına göre x kaç derecedir?

A) 48
B) 50
C) 52
D) 54
E) 56
Aynı yönlü toplamlar eşitlenir: 32 + 47 = 25 + x. Buradan x = 54° bulunur.

Cevap: D

Açı Sorularında Bileşik Uygulamalar

Açıortay ile Paralelliğin Birlikte Kullanılması

Açıortay ve paralellik aynı soruda verildiğinde işlem sırası önemlidir. Önce açıortayın böldüğü eş açılar belirlenir, ardından bu açılar yöndeş veya iç ters ilişkisiyle paralel doğru üzerindeki konumlarına taşınır. Son olarak doğru açı veya bütünler açı denklemi kurulur.

Örnek - 9
d₁ ve d₂ paralelleri ile t keseni; d₁ üzerinde P noktasındaki 124° açı eşit iki parçaya bölünmüş, açıortay Q noktasında d₂'yi kesmiş ve oluşan dar açı x ile işaretlenmiştir.
Açıortay ve paralellik ilişkisinin gösterimi. Şekil ölçekli değildir.

d₁ ∥ d₂ olsun. Bir kesenle d₁ üzerinde oluşan 124°’lik açının açıortayı çiziliyor. Bu açıortayın d₂ ile yaptığı dar açı kaç derecedir?

A) 56
B) 58
C) 60
D) 62
E) 64
Açıortay 124°’yi iki eş 62°’lik açıya böler. Paralellik nedeniyle bu dar açı d₂ üzerindeki karşılığına değişmeden taşınır.

Cevap: D

Dönüş Açısı ve Tam Açı

Bir noktanın çevresindeki açıların toplamı 360°’dir. Bir ışının başlangıç yönünden saat yönünde ya da tersinde döndürülmesiyle oluşan dönüş açısı 180°’yi aşabilir. Bu durumda küçük açı ile büyük dönüş açısının toplamı 360° olur. Kapalı çok parçalı şekillerde de bir nokta çevresindeki parçalar aynı toplamla denetlenir.

Örnek - 10
O noktasından çıkan OA, OB, OC ve OD ışınları çevreyi sırasıyla 2x+10°, 3x−5°, x+25° ve 4x−30° olarak etiketlenmiş dört açıya ayırmıştır.
Bir nokta çevresindeki dört açının gösterimi. Şekil ölçekli değildir.

O noktasından çıkan OA, OB, OC ve OD ışınları sırasıyla çevreyi dört parçaya ayırıyor. m(∠AOB) = 2x + 10°, m(∠BOC) = 3x − 5°, m(∠COD) = x + 25° ve m(∠DOA) = 4x − 30° olduğuna göre en büyük açı kaç derecedir?

A) 102
B) 108
C) 114
D) 120
E) 126
Nokta çevresindeki açıların toplamı 360°’dir. 2x + 10 + 3x − 5 + x + 25 + 4x − 30 = 360 eşitliğinden 10x = 360 ve x = 36 bulunur. En büyük açı 4x − 30 = 114°’dir.

Cevap: C

Sonraki konu: Üçgende Açılar

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz